MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
107
HUJAYRALARNING BO'LINISHI: MITOZ VA MEYOZ
Muhammadjonova Zuhraxon Roziqjon qizi
ADPI talabasi 101-guruh
https://doi.org/10.5281/zenodo.14511982
Abstract:
In this article, the processes of mitosis and meiosis, stages and
their place in the development of the organism are analyzed. The importance of
cell division in the storage of genetic information, the growth and reprodution of
organisms has been studied.
Key words:
Cell division, mitosis, meiosis, genetic information, organism
development, biological processes.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются процессы деления
клеток, среди прочего анализируется биологическое значение процессов
митоза и мейоза, стадии и их место в развитии организма. Изучение
деления клеток в хранении генетической информации, росте и
размножении организмов.
Ключевые слова:
деление клеток, митоз, мейоз, генетическая
информация, развитие организма, биологические процессы.
Hujayra bo‘linishi barcha tirik organizmlar hayot faoliyatining asosi bo‘lib,
u genetik axborotni keyingi avlodlarga uzatish, organizmning o‘sishi va
ko‘payishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Hujayralar ikki asosiy yo‘l bilan
bo‘linadi: mitoz va meyoz. Mitoz somatik hujayralarning bo‘linishida ishtirok
etsa, meyoz jinsiy hujayralarning paydo bo‘lishida ishtirok etadi. Ushbu
maqolada har ikki jarayonning bosqichlari va biologik ahamiyati chuqur tahlil
qilinadi.
Tahlil va muhokama
1. Mitoz bo‘linish
Mitoz bu – somatik hujayralarning bo‘linishi bo‘lib, unda ona hujayraning
genetik materiali to‘liq saqlanadi va ikki qiz hujayraga bo‘linadi. Bu jarayon
organizmning o‘sishi, to‘qimalarning tiklanishi va regeneratsiyasini ta’minlaydi.
Mitozning bosqichlari:
1.
Interfaza
: Hujayra bo‘linishiga tayyorgarlik ko‘riladi. DNK ikki barobariga
ko‘payadi.
2.
Profaz
: Xromosomalar zichlashadi, yadroviy qobiq eriydi va hujayraning
bo‘linish shpindeli hosil bo‘ladi.
3.
Metafaz
: Xromosomalar hujayra markaziga joylashadi.
4.
Anafaz
: Xromosomalar yarmi (xromatidalar) qarama-qarshi qutblarga
tortiladi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
108
5.
Telofaz
: Yangi yadrolar shakllanadi, xromosomalar yana diffuz holatga
o‘tadi.
6.
Sitokinez
: Hujayra tsitoplazmasi bo‘linadi va ikki qiz hujayra hosil bo‘ladi.
Mitoz jarayonida hujayralar genetik jihatdan bir xil bo‘lib, bu organizmning
genetik barqarorligini ta’minlaydi.
Biologik ahamiyati:
Organizmning o‘sishi va rivojlanishi.
Jarohatlangan to‘qimalarni tiklash.
Bir hujayrali organizmlarda ko‘payish jarayoni.
2. Meyoz bo‘linish
Meyoz bu – jinsiy hujayralarning bo‘linish jarayoni bo‘lib, bunda ona hujayradan
to‘rt genetik jihatdan turlicha qiz hujayralar hosil bo‘ladi. Meyoz organizmlarda
genetik xilma-xillikni ta’minlaydi.
Meyozning bosqichlari:
Meyoz ikkita ketma-ket bo‘linishni o‘z ichiga oladi: meyoz I va meyoz II.
Meyoz I:
1.
Profaz I
: Xromosomalar zichlashadi va gomologik xromosomalar
juftlashadi (sinapsis). Xromosomalar orasida genetik material almashinuvi
(krossingover) sodir bo‘ladi.
2.
Metafaz I
: Xromosomalar juftlari hujayra markaziga joylashadi.
3.
Anafaz I
: Gomologik xromosomalar qarama-qarshi qutblarga ajraladi.
4.
Telofaz I va sitokinez
: Hujayra bo‘linadi va ikki qiz hujayra hosil bo‘ladi.
Meyoz II:
Bu jarayon mitozga o‘xshash kechadi, lekin bunda xromosomalar soni ikki
barobar kamaygan bo‘ladi. Natijada to‘rtta haploid (n) jinsiy hujayralar hosil
bo‘ladi.
Biologik ahamiyati:
Genetik xilma-xillikni ta’minlaydi.
Jinsiy ko‘payishda organizmning moslashuvchanligini oshiradi.
Haploid jinsiy hujayralarni hosil qiladi.
Hujayralarning bo‘linish jarayonlarining ahamiyati
Hujayralarning bo‘linishi tirik organizmlar uchun eng muhim jarayonlardan
biridir. Bu jarayon o‘sish, rivojlanish va organizmning funksional tizimlarini
tiklashni ta’minlaydi. Hujayra bo‘linishining asosiy turlari – mitoz va meyoz –
har biri turli biologik jarayonlarga xizmat qiladi va har xil natijalar bilan
yakunlanadi. Mitoz bo‘linish, asosan, barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan
bo‘lsa, meyoz evolyutsion xilma-xillik va moslashuvchanlikni oshiradi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
109
Mitozning ijtimoiy va tibbiy ahamiyati
Mitoz jarayoni somatik hujayralarning yangi nusxalarini yaratib, organizm
o‘sishini ta’minlaydi. Shuningdek, u hujayralar qariyb ketganida yoki
zararlanganda ularni tiklashga xizmat qiladi. Masalan:
Jarohatlarning bitishi
: Teri va boshqa to‘qimalardagi hujayralar mitoz
orqali tez tiklanadi.
Yoshga bog‘liq o‘zgarishlar
: Mitozning samaradorligi pasayganda qarish
jarayoni tezlashadi, bu esa qariyalar orasida o‘rganish uchun muhim tibbiy
muammo hisoblanadi.
Onkologiya (Saraton kasalligi)
: Mitozning nazoratsiz davom etishi
saraton hujayralarining ko‘payishiga olib keladi. Bu jarayonni o‘rganish
tibbiyotda samarali davolash usullarini ishlab chiqishga yordam beradi.
Meyozning genetik xilma-xillikni ta’minlashdagi roli
Meyoz organizmlarda genetik xilma-xillikni ta’minlashda asosiy omildir.
Krossingover va genlarning qayta kombinatsiyasi tufayli turli genotiplarga ega
bo‘lgan jinsiy hujayralar paydo bo‘ladi. Bu jarayon quyidagi biologik afzalliklarni
ta’minlaydi:
Moslashuvchanlikni oshiradi
: Atrof-muhit sharoitlari o‘zgarishiga qarab
organizmlarning moslashish qobiliyatini yaxshilaydi.
Kasalliklarga chidamlilik
: Genetik xilma-xillik populyatsiyalarda
kasalliklarga qarshi turg‘unlikni oshiradi.
Ko‘payish samaradorligi
: Jinsiy ko‘payish orqali tur davomiyligi
ta’minlanadi.
Mitoz va meyoz o‘rtasidagi mexanik farqlar
Mitoz va meyoz jarayonlari mexanik jihatdan bir-biridan farq qiladi. Mitozning
asosiy maqsadi – ona hujayra bilan identik qiz hujayralarni hosil qilish. Bu
jarayon barqarorlikni saqlaydi va hujayra tsikli doimiy ravishda amalga
oshiriladi.
Meyozda esa xromosomalar soni ikki barobarga kamayadi. Bu jarayon haploid
jinsiy hujayralarni yaratib, genetik xilma-xillikni ta’minlaydi.
Genetik materialning uzatilishi
Mitozda xromosomalar nusxalanib, ikki teng bo‘lakka bo‘linadi va har bir qiz
hujayra bir xil genetik axborot oladi. Shu sababli, mitoz jarayonida mutatsiyalar
juda kam uchraydi. Meyozda esa genetik materialning qayta kombinatsiyasi
tufayli genlar o‘rtasida turlicha o‘zgarishlar yuz beradi. Bu biologik evolyutsiyani
ta’minlashning asosiy omillaridan biridir.
Hujayra bo‘linishi va atrof-muhit omillari
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
110
Atrof-muhit omillari, masalan, oziqlanish, harorat va kimyoviy moddalar,
hujayra bo‘linish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan:
Radiatsiya va toksinlar
mitoz va meyoz jarayonlarini buzishi mumkin, bu
esa genetik mutatsiyalarga va irsiy kasalliklarga olib keladi.
Oziqlanishning yetishmasligi
hujayra tsiklining buzilishiga olib keladi,
bu o‘sish va rivojlanishga salbiy ta’sir qiladi.
Mitoz va meyozning evolyutsion ahamiyati
Evolyutsiya jarayonida mitoz va meyoz muhim rol o‘ynaydi. Mitoz barqarorlik va
hayot davomiyligini ta’minlagan bo‘lsa, meyoz genetik xilma-xillikni yaratgan.
Ushbu ikki jarayon birgalikda biologik xilma-xillikni va ko‘p hujayrali
organizmlarning shakllanishini ta’minlagan.
Zamonaviy tadqiqotlar va hujayra bo‘linishidan foydalanish
Hujayra bo‘linishini o‘rganish genetik manipulyatsiyalar, gen terapiyasi va
regenerativ tibbiyotda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Stvol hujayralar
: Mitoz orqali ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lgan stvol
hujayralar regenerativ tibbiyotda keng qo‘llanilmoqda.
Gen muhandisligi
: Meyoz jarayonini boshqarish orqali organizmlarning
irsiy xususiyatlarini o‘zgartirish imkoniyatlari yaratilmoqda.
Xulosa
Hujayralarning bo‘linishi tirik organizmlar hayot faoliyatining muhim qismi
hisoblanadi. Mitoz organizmning o‘sishi va to‘qimalarning tiklanishini
ta’minlasa, meyoz jinsiy ko‘payishda genetik xilma-xillikni yaratadi. Ushbu
jarayonlarning o‘rganilishi biologiya, genetika va tibbiyot sohalarida katta
ahamiyatga ega bo‘lib, ularning mexanizmlarini chuqur bilish kelgusida
kasalliklarni davolash va genetik manipulyatsiya jarayonlarini rivojlantirish
uchun muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alberts B., Bray D., Lewis J., et al. Molecular Biology of the Cell. Garland
Science, 2014.
2.
Lodish H., Berk A., Zipursky S. L. Molecular Cell Biology. W.H. Freeman,
2000.
3.
Raven P. H., Johnson G. B. Biology. McGraw-Hill, 2017.
4.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Hujayra Biologiyasi Bo‘limi.
5.
Campbell N. A., Reece J. B. Biology. Pearson, 2011.
