MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING INTERFAOL DARSLAR OLIB
BORISH MAHORATLARINI SHAKLLANTIRISH TURLARI
Nisanbayeva Akmaral
Nizomiy nomidagi TDPU. professor
Аbduхаchimova Gulmira
Nizomiy nomidagi TDPU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14832899
Annotatsiya:
Mazkur maqolaning asosiy mazmunini boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
kasbiy kompetensiyasini takomillashtirish bo‘yicha o‘rganilgan nazariy va ilmiy-
amaliy ma’lumotlar asosida shaxsga yo‘naltirilgan ta’limdan foydalanish hamda
foydalanishdan ko‘zlanadigan maqsadlar haqidagi fikr-mulohazalar boyitadi.
Аннотация:
Основное содержание данной статьи обогащено мнениями о
применении личностно-ориентированного образования и целях его
использования на основе теоретических и научно-практических данных по
повышению профессиональной компетентности учителей начальных
классов.
Maktablarimiz darsliklarning yangi avlodi, modernizatsiya qilingan dasturlar,
tajriba – sinovlardan o‘tgan, takomillashtirilgan standartlar bilan taʼminlandi.
Maktablarning moddiy bazasi mustahkamlanmoqda. Yangi maktablarni
qurish, rekonstruktsiya qilish, joriy va kapital taʼmirlash, zamonaviy asbob–
uskunalar, texnika vositalari bilan taʼminlash, kompyuterlashtirish, o‘quvchilar
va o‘qituvchilarni ijtimoiy himoya qilish, moddiy va maʼnaviy ragʼbatlantirish
ishlari dasturlar, rejalar asosida olib borilmoqda.
Maktablarning moddiy bazasi qancha rivojlanmasin, darslik, dastur,
standartlar takomillashtirilmasin, o‘quvchiga puxta va chuqur bilim berish, uni
erkin va ijodiy fikrlashga o‘rgatish bugungi bitiruvchi o‘qituvchining kasbiy
mahorati, bilimdonligi, zamonaviy darslarni, ilgʼor texnologiyalarni qay darajada
o‘zlashtirganligi, interfaol darslarni tashkil eta olish ko‘nikma, malakalariga
bogʼlanib qolaveradi.
Umuman bugungi pedagogik oliy taʼlim bitiruvchisi yangicha sharoitda,
yangicha usullarni qo‘llab darsni tashkil eta oladimi?
Taʼlim sifati va samaradorligini taʼminlovchi omillardan bo‘lgan innovatsion
texnologiya, yangi pedagogik texnologiya, jumladan interfaol taʼlimni o‘quv
jarayoniga joriy etish shu kunning zaruriyatiga aylanmoqda.
Bu esa o‘z navbatida, taʼlim jarayonini insonparvarlashtirish, liberilizatsiya
qilish (erkinlashtirish), demokratlashtirish, bolaga do‘stona munosabatda
bo‘lish, hamkorlik va hamijodkorlikda tashkil etishni taqozo etmoqda.
Qisqa qilib aytganda, o‘quv jarayoni markazida o‘quvchi bo‘lmogʼi lozim. O‘quv
jarayoni o‘quvchiga qaratilgan va yo‘naltirilgan bo‘lishi talab etilmoqda.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
Shaxsga qaratilgan taʼlim o‘quvchining o‘quv–biluv mehnatini tashkil etishni
harakatlantiruvchi, qiziqish, xohish, talab – istaklarni ro‘yobga chiqaruvchi kuch
bo‘lib xizmat qiladi. Yaʼni taʼlim jarayoniga individual yondashuv deganda
nimani tushunish kerak?
O‘quvchi shaxsiga qaratilgan taʼlim:
Taʼlim jarayonida:
-
O‘quvchi faolligini oshirish;
-
O‘quvchini mustaqil fikrlashga o‘rgatish;
-
O‘quvchining ijodiy fikrlashini tashkil etish;
-
O‘quvchining mustaqilligi,erkinligini taʼmin etish;
-
O‘quvchilarning qiziqishlari asosida ish yuritish (motivatsiya);
-
O‘quvchining imkoniyatlarini ishga solish;
-
O‘z qiziqishlari orqali qo‘shimcha taʼlim olishga yo‘llash (sinfdan)
maktabdan tashqari taʼlim olishga yo‘llash;
O‘z–o‘zini rivojlantirish, tarbiyalantirish.
Yuqoridagi keltirilgan individual xususiyatlarini rivojlantirish asosida
o‘quvchini mustaqil bilim olish ko‘nikma va malakasini hosil qilishdan iboratdir.
Bizga maʼlumki, pedagogika universitetlarining bitiruvchilari boshlangʼich
taʼlimda o‘qitiladigan o‘quv predmetlarini deyarli to‘la o‘zlashtiradilar, ammo
zamonaviy usulda darslarni rejalashtirish, tayyorlash va o‘tkazishda
qiyinchiliklarga duch keladilar. Qanday qilib ular talabalik yillaridayoq
zamonaviy dars usullarini o‘zlashtirib olishlari mumkin? degan savolga duch
kelamiz.
Sir emas o‘quv jarayonini isloh etish darsni isloh qilishdan boshlanadi. Dasrni
isloh etishni nimadan boshlash kerak?
-
darsga masʼuliyatli munosabatda bo‘lish;
-
darsga yangicha yondashuvni yo‘lga qo‘yish;
-
darsda o‘quvchiga individual yondashuv;
-
darsni o‘quvchining faolligi, hamkor va hamijodkorligi asosida tashkil
etish;
-
interfaol, innavatsion, ilgʼor texnologiyalarni qo‘llashdan boshlash kerak.
Bizning kuzatuvlarimiz, xorijiy davlatlarning ilgʼor tajribalarini o‘rganish shuni
ko‘rsatmoqdaki, bo‘lgʼusi o‘qituvchilarni interfaol darslarni olib borishga
tayyorlashni quyidagi 3 yo‘nalishda olib borganda ijobiy natijalar berishi
mumkin.
I yo‘nalish. Talabalarni 1-kursdan boshlab, institutni bitirgunga qadar
psixologiya, pedagogika, metodika, informatika, pedagogik amaliyot jarayonida
taʼlim modeli, interfaol taʼlimni mazmun – mohiyatini va uni amaliyotga kiritish
mexanizmi o‘rganish – o‘rgatish.
II yo‘nalish. Har bir guruhlarda 5-6 talabadan iborat interfaol taʼlimni o‘rganib,
o‘zlashtirib boruvchi kichik ijodiy guruhlar shakllantirish. Ularni interfaol taʼlim
metodlarining har bir usulini o‘rgangandan keyin seminar-treninglar, davra
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
suhbatlari, munozaralarini maxsus jadval asoisda o‘tkazib borish. Talabalarni
doimiy harakatdagi bir-biriga o‘rgatish, o‘qitish tizimini yo‘lga qo‘yish.
III yo‘nalish. Talabalarni shaxsiy dasturlari asosida ilmiy-pedagogik izlanishlar
olib borishni yo‘lga qo‘yish. O‘quv yili davomida ilmiy – metodik adabiyotlar va
kundalik davriy matbuot materiallari, ilgʼor pedogogik tajribalar, internet
materiallarini izlash, to‘plash, ularning bankini yaratish va ulardan foydalanish.
Аnʼanaviy taʼlim va interfaol taʼlimning mazmuni, mohiyati va farqlari.
Mamlakatimizdagi taʼlim muassasalarida o‘quv jarayonlari quyidagi
ko‘rinishlarda namoyon bo‘lmoqda.
Passiv usul (anʼanaviy). O‘quvchi o‘qituvchining so‘zidan, aytib berishi,
hikoya, bayon etishidan o‘quv materiallarini o‘zlashtiradi. Uy vazifalarini
qo‘llanma, darsliklardan o‘qib o‘rganadi. Bunday jarayonda o‘quvchi va
o‘qituvchi orasida qayta aloqalar tizimi o‘rnatilmagan. O‘quvchi o‘z qobiliyati
darajasida, qiziqishi, istagi, xohish darajasida o‘zlashtiradi. Unda taʼlim
mazmunini to‘la o‘zlashtirish kafolatlanmaydi.
Kamchiliklar: qayta aloqalar yo‘lga qo‘yilmaydi, taʼlim mazmuni ijrosi asosan
o‘qituvchi tomonidan amalga oshiriladi, o‘quvchilar passiv eshituvchi va
mustaqillik yo‘q, dars bir qolipda o‘tadi, barcha masalalar o‘qituvchiga bogʼliq.
Аvtoritar pedagogikaga asoslangan. Faol usul. Аnʼanaviy usuldan keng
foydalaniladi. O‘qituvi taʼlim mazmunini bayon etish bilan bor kuchini,
mahoratini ishga soladi. Ko‘rgazmali qurollar, didaktik tarqatma maetriallar
yordamida taʼsirchanlik bilan tushuntirishga harakat qiladi.
O‘qituvchi o‘quvchilar bilan mavzu yuzasidan fikr almashadi, ularni
faollashtiradi. Ijodiy ishlar berish orqali mashqlar yechdirishga harakat etadi. Uy
ishlari, mustaqil mashqlar yechishga undaydi. O‘quvchilar faolligida taʼlim
mazmunini o‘zlashtirishda bir muncha yuqori ko‘rsatkichga erishadi. Bunday
taʼlim usulida o‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqotga kirishadi, ayrim
muammolarni yechishga o‘quvchilarni jalb etadi. Shuning uchun ham bu usul
hamkorlik, hamjihatlikda kechadi. Bu esa o‘z navbatida o‘quv – biluv jarayonida
o‘quvchini faolligi birmuncha oshadi. Hamkorlik pedagogikasiga suyanadi.
Interfaol usul. Dars jarayonini tashkil etishda o‘quvchilarga qulay ijodiy fikr
yuritish uchun muhit yaratiladi. Bu esa o‘z navbatida, o‘quvchilarning o‘zaro fikr
almashishlariga imkon beradi. O‘zaro axborot olish va berish uchun sharoit
Taʼlim modeli
Passiv usul
Faol usul
Interfaol usul
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
tugʼdiriladi. Yechimi kutilayotgan masalalarni hamkorlik va hamjihatlikda
muhokama etadilar, yechim topadilar, vaziyatdan chiqishda ham
hamijodkorlikda bo‘ladilar. Olgan axborotlari asosida bilimlarini bir-birlariga
namoyish etadilar. Bir–birlaridan ilhomlanib, ruhiy qoniqish hosil qiladilar. Bir–
birlarini tushunish ularda qiziqish paydo qilib, vaqt o‘tganini bilmay qoladilar.
Har bir ishtirokchi taʼlim mazmunini mualliflaridek his qiladilar. Taʼlim
mazmunini to‘la o‘zlashtirishga va sifat-samaradorlikka erishadilar. Shuning
uchun ham bu usul hamijodkorlik pedagogikasi deb yuritiladi.
Interfaol usul nima va u nimani anglatadi? Interfaol usullar o‘quvchilarning
o‘zaro muloqot va o‘zaro taʼsiridagi dars jarayonini amalga oshiradi. Interaktiv
ingliz so‘zidan olingan bo‘lib, “Interakt”, yaʼni Inter – bu “o‘zaro”, akt – harakat,
taʼsir, faollik maʼnolarini beradi.
Interfaollik asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchini erkin fikr yuritishga
va axborotlarni faollikda hal etishga o‘rgatadi. Guruhlarda masalalar yechimini
topishga, hamkorlikda ish yuritishga, o‘z fikrlarini yozma bayon etish ko‘nikma,
malakalarini shakllantiradi. Interfaol metodlarda ish yuritish, anʼanaviy
metodlardan voz kechish degani emas, balki dars mazmunini o‘zaro faollikda,
hamkor va hamijodkorlikda hal etishni tashkil eta olishdir.
Interfaol taʼlimni quyidagi metodlari mavjud:
-Muammoli taʼlim;
-Loyihali taʼlim;
-O‘yin orqali kechuvchi taʼlim;
-Kreativ taʼlim;
-Evristik taʼlim;
-АKT taʼlimlaridir.
Interfaollik bu o‘zaro ikki kishi faolligi, yaʼni bunda o‘quv – biluv jarayoni
o‘zaro suhbat tariqasida, dialog shaklida (kompyuter aloqasi) yoki o‘qituvchi –
o‘quvchilarning o‘zaro muloqotlari asosida kechadi.
Interfaollik – o‘zaro faollik, harakat, taʼsirchanlik, u o‘quvchi va o‘qituvchi
muloqotlarida sodir bo‘ladi.
Interfaol usulning bosh maqsadi o‘quv jarayoni uchun eng qulay muhit va
vaziyat yaratish orqali o‘quvchining faol, erkin, ijodiy fikr yuritishga muhit
yaratishdir.
O‘quvchining intelektual salohiyatini, ichki imkoniyatlarini namoyon etish orqali
taʼlimda sifat – samaradorlikni taʼmin etish demakdir.
Interfaollikda tashkil etilgan darslar shunday kechadiki, bu jarayonda birorta
ham o‘quvchi chetda qolmay, yaʼni ular eshitgan, o‘qigan, ko‘rgan, bilgan fikr -
mulohazalarini ochiq – oydin bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
O‘zaro bilimlar, gʼoyalar, fikrlarni almashish jarayoni sodir bo‘ladi. Bu dars
jarayonida samimiylikni taʼminlaydi, bilim olishga havas, qiziqish ortadi, bir-
birlarini qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro do‘stona munosabatlar shakllanadi.
Interfaol darslar tashkil etilganda o‘quv jarayoni yakka tartibda, juft holatda,
kichik guruhlarda ishlashga o‘rganadilar.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
Bunday holda tashkil etilgan mashgʼulotlar izlanishga asoslangan rejalar, rolli
o‘yinlar avvaldan rejalashtirish, algoritmlash, modullashtirish, darsliklar bilan
ishlash, turli hujjatlar bilan ishlash, axborot manbalari bilan ishlash, ijodiy
ishlardan foydalanish mumkin.
Interfaol darslarni tashkil etish bosqichlari. O‘quv predmeti mavzusini va
mazmunini tanlash;
-Darsning o‘quv mavzusi yuzasidan yagona umummaqsadni belgilash;
-Darsning o‘quv mazmunini ishlab chiqishda beriladigan nazariy va amaliy
bilimlarni belgilash;
-O‘quvchi tomonidan o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan tushuncha, bilim, ko‘nikma,
malakalarini ifoda etish;
-Darsning shakli, metodi, vositalarini tanlash;
-Tushuncha, bilim, ko‘nikma, malakalarni o‘zlashtirish uchun taʼlim oluvchi
tomonidan sarflanadigan vaqt birligini hisobga olish;
-Har bir bosqich natijalarini olish uchun mashq va misollar tizimini yaratish;
-Nazorat olib borish uchun testlar, savollar ishlab chiqish;
-Dars jarayonini olib borish ketma-ketligi va yakunlash mexanizmini yaratish.
Interfaollik asosida tashkil etilgan taʼlimda o‘qituvchi va o‘quvchi
munosabatlarining o‘zgarishi. O‘qituvchi bilimni tashuvchi, yetkazuvchi emas,
o‘quvchini o‘qish, bilim olishda yordamchi, maslahatchi, tashkilotchi rahbarga
aylanadi;
-Uning uchun o‘qituvchi – algaritmlash, modullashtirish, loyihalash,
hamijodkorlikda fikrlash sharoitida ish yuritishga o‘rganmogʼi kerak;
-O‘qituvchi o‘qitibgina qolmay, o‘qishga o‘rgatishi kerak, bilimni berishgina
emas, uni manbalardan ola bilishga, ikki tomonlama faol ish yuritishga
odatlanishi kerak;
-O‘quvchini o‘zini o‘zi o‘qitish, faol ishlashga, yakka, juft, kichik guruhlarda
ishlashga muhit yaratish, o‘quv jarayoniga individual yondashish kerak. Аna
shunda o‘quv mazmunini o‘zlashtirish kafolatlanadi.
Xulosa. Аgar bo‘lgʼusi o‘qituvchilarni interfaol faoliyatda ish olib borishni yo‘lga
qo‘ysak:
•Bitiruvchilarda yangilikka intiluvchanlik yangi metodlarni dars jarayonida
qo‘llash ko‘nikma, malakalari shakllanadi;
•Uzluksiz ravishda mashgʼulotlarda, ijodiy guruhlarda va yakka tartibda
mustaqil ishlash orqali interfaol usulda ishlash ko‘nikmasi shakllanadi;
•Maktablarga, kasb-hunar va akademik litseylarga borgan bitiruvchilar ilgʼor
texnologiyalar, interfaol taʼlimni olib borish imkoniyatiga ega bo‘ladilar;
•Bunday muhitda ish yuritganda o‘quvchilar o‘quv jarayonini harakatlantiruvi
kuchga aylanadi. U esa taʼlimda sifat va samaradorlikni kafolatlaydi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1,Аноркулова Г.М., Кулиева Ш.Х., Расулова З.Д. Методологические основы
системного подхода при подготовке учителей профессионального
обучения. Молодой учёный, 93:13, С. 588-590. (2015).
2.Дилова
Н.Ғ.
Ўқувчи
шахсини
ривожлантиришда
ҳамкорлик
педагогикасининг ўрни. Замонавий таълим. 1-сон. (2017).
Indiaminov N. va b.
3.Nisanbayeva, A TIL SATHLARINI O‘RGATISH ORQALI ORFOEPIK,
ORFOGRAFIK,
PUNKTUATSION
VA
USLUBIY
KO‘NIKMALARNI
SHAKLLANTIRISH
4. Nisanbayeva, A. THE IMPORTANCE OF USING INNOVATIVE METHODS AND
APPROACHES IN TEACHING NATIVE LANGUAGE. Science and innovation, 2(B2),
177-178.
