MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
8
DROZOFILLA MEVA PASHSHASINING GENETIKADAGI AHAMIYATI
Umarov Fayoziddin Abdulfatto oʻgʻli
Andijon qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalari instituti “Chorvachilik va
veterinariya meditsinasi” kafedrasi assistenti;
https://doi.org/10.5281/zenodo.14988194
Annotatsiya
Ushbu maqolada drozofilla melanogaster (meva pashshasi)
genetika fanida model organizm sifatida foydalanilishi va uning ilmiy
tadqiqotlardagi ahamiyati yoritilgan. Drozofilla ustida o'tkazilgan tajribalar
irsiyat qonuniyatlarini ochib berishda muhim rol o‘ynagan bo‘lib, Mendel
qonunlari, xromosoma nazariyasi, bog‘langan genlar va jinsiy bog‘langan irsiyat
kabi tushunchalar aynan ushbu organizm yordamida tasdiqlangan. Maqolada
drozofilla bilan bog‘liq tadqiqot metodlari, ilmiy natijalar va ochilgan
qonuniyatlar batafsil bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Drozofilla melanogaster, genetika, model organizm, irsiyat,
mutatsiya.
Genetika fanining rivojlanishida model organizmlardan foydalanish muhim
o‘rin tutadi. Drozofilla melanogaster (meva pashshasi) genetika bo‘yicha
tadqiqotlarda keng qo‘llaniladigan organizmdir(1-rasm). Ushbu maqolada
drozofillaning genetik tadqiqotlar uchun ahamiyati, u orqali olingan ilmiy
natijalar va tadqiqot metodlari ko‘rib chiqiladi.
Material va metodika
Tadqiqotlar davomida laboratoriya sharoitida
drozofilla melanogaster turlaridan foydalanildi. Ushbu organizmlar qisqa hayot
tsikli (taxminan 10-14 kun), ko‘p avlod hosil qilishi va oddiy genetik tuzilishga
ega bo‘lishi sababli o‘rganishga qulaydir. Tajribalarda mutatsion o‘zgarishlarni
aniqlash va ularning dominant yoki retsessiv ekanligini baholash uchun Mendel
qonunlariga asoslangan genetik skrining metodlari qo‘llanildi.
Ilmiy ish natijalari
Drozofilla yordamida genetik tadqiqotlarda quyidagi
natijalarga erishilgan:
1.
Irsiyat qonuniyatlari
– Mendel qonunlari drozofilla orqali eksperimental
ravishda tasdiqlangan. Bu tadqiqotlar dominant va retsessiv genlarning nasldan
naslga o'tish tartibini ko‘rsatdi.
2.
Mutatsiyalarni aniqlash
– turli fizik va kimyoviy mutagenlar yordamida
yangi genetik o‘zgarishlar kuzatilgan. Ushbu mutatsiyalar genlarning
funksiyasini o‘rganish va irsiy kasalliklarni tadqiq qilishda yordam beradi.
3.
Genetik kasalliklarning modeli
– odam genetik kasalliklariga o‘xshash
sindromlarni o‘rganishda drozofilla model sifatida ishlatilgan. Masalan,
neyrodegenerativ kasalliklar, saraton va metabolik kasalliklar kabi
muammolarni tadqiq qilishda drozofilla qo‘llanilgan.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
4.
Genetik xaritalash
– Xromosomalarning bog‘langanligi va irsiy uzatish
mexanizmlari aniqlangan. Rekombinatsiya chastotasidan foydalangan holda
genlar joylashuvi aniqlanib, genetik xaritalar yaratildi.
1-rasm. Drozofilla melanogaster (meva pashshasi) (Manba
Wikipediya)
Drozofilla ustida o'tkazilgan tajribalar orqali ochilgan qonuniyatlar
Drozofilla pashshasi ustida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar genetikaning asosiy
qonuniyatlarini ochib berishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Quyidagi asosiy
genetik qonuniyatlar drozofilla tajribalari natijasida aniqlangan:
1.
Xromosoma nazariyasi
– Tomas Hant Morgan tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar xromosomalar irsiy informatsiya tashuvchilari ekanligini isbotladi.
2.
Bog‘langan genlar
– Xromosomalardagi genlar birgalikda irsiylanishi va
ularning rekombinatsiya qilish ehtimoli genlar orasidagi masofaga bog‘liqligi
aniqlandi.
3.
Mutatsiyalar va ularning irsiylanishi
– Drozofilla ustida o‘tkazilgan
tajribalar mutatsiyalar qanday paydo bo‘lishi va nasldan naslga o‘tishi haqidagi
bilimlarni kengaytirdi.
4.
Jinsiy bog‘langan irsiyat
– Morganning tadqiqotlari orqali jinsiy
xromosomalarga bog‘liq irsiylanish namunalari tushuntirildi.
5.
Genetik xaritalash
– Genlar o‘rinlashgan joyini aniqlash orqali genetik
xaritalar yaratildi, bu esa keyingi genetik tadqiqotlar uchun muhim asos bo‘ldi.
Xulosa
Drozofilla melanogaster genetika fanining rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu model organizm yordamida irsiyat qonuniyatlari tasdiqlangan,
genetik kasalliklar tadqiq qilingan hamda genetik xaritalash ishlari amalga
oshirilgan. Kelajakda drozofilla tadqiqotlari orqali yangi ilmiy natijalarga
erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Morgan T. H. (1910). Sex Limited Inheritance in Drosophila. Science,
32(812), 120–122.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
2.
Bridges C. B. (1916). Non-disjunction as proof of the chromosome theory
of heredity. Genetics, 1(1), 1–52.
3.
Ashburner M. (1989). Drosophila: A Laboratory Handbook. Cold Spring
Harbor Laboratory Press.
4.
Lindsley D. L., Zimm G. G. (1992). The genome of Drosophila melanogaster.
Academic Press.
5.
Adams M. D. et al. (2000). The genome sequence of Drosophila
melanogaster. Science, 287(5461), 2185-2195.
