MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
DORI VOSITALARINING ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI VA
SIFAT NAZORATI
Abdushukurova Malohat Nodirbek qizi.
Qoqon universiteti Andijon filiali Farmatsiya ishi yo’nalishi
101-gurux talabasi
Email: malohatoy07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15022989
Annotatsiya:
Farmatsevtik mahsulotlar ishlab chiqarish jarayoni,
xomashyo tanlash, formulalash, sifat nazorati va bioekvivalentlik sinovlari kabi
muhim bosqichlar yoritilgan. Shuningdek, yaxshi ishlab chiqarish amaliyoti
(GMP) talablari, innovatsion texnologiyalar, ekologik xavfsizlik va
qalbakilashtirish muammolari tahlil qilingan. Farmatsevtika sohasidagi
zamonaviy yondashuvlar va xalqaro standartlarning ahamiyati ilmiy dalillar
asosida ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur maqolada dori vositalarining ishlab chiqarish
texnologiyasi va sifat nazorati haqida batafsil ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
Farmatsevtika, dori vositalari, ishlab chiqarish texnologiyasi,
sifat nazorati, bioekvivalentlik, GMP, innovatsiya, ekologik xavfsizlik,
formulalash, farmakopeya.
Abstract:
The production process of pharmaceutical products, such as raw
material selection, formulation, quality control and bioequivalence testing, is
covered. The requirements of good manufacturing practice (GMP), innovative
technologies, environmental safety and counterfeiting problems are also
analyzed. The importance of modern approaches and international standards in
the pharmaceutical industry is demonstrated on the basis of scientific evidence.
This article provides detailed information on the production technology and
quality control of drugs.
Keywords:
Pharmaceuticals, drugs, production technology, quality control,
bioequivalence, GMP, innovation, environmental safety, formulation,
pharmacopoeia.
Аннотация:
Охватывается процесс производства фармацевтической
продукции, включая выбор сырья, приготовление рецептуры, контроль
качества
и
испытания
на
биоэквивалентность.
Также
были
проанализированы требования надлежащей производственной практики
(GMP), инновационные технологии, экологическая безопасность и
вопросы контрафакции. На основе научных данных демонстрируется
важность современных подходов и международных стандартов в
фармацевтической отрасли. В статье представлена подробная информация
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
о технологии производства и контроле качества фармацевтических
препаратов.
Ключевые
слова:
Фармацевтика,
лекарственные
средства,
технология производства, контроль качества, биоэквивалентность, GMP,
инновации, экологическая безопасность, рецептура, фармакопея.
Dori vositalarini ishlab chiqarish texnologiyasi va sifat nazorati
farmatsevtika sanoatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u inson
salomatligini saqlash va yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Dori vositalarini
yaratish jarayoni murakkab bo‘lib, bir necha bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Avvalo, dori tarkibiy qismlarining sifatini ta’minlash muhim hisoblanadi. Ishlab
chiqarishning boshlang‘ich bosqichida faol farmatsevtik modda (API) sintez
qilinadi yoki tabiiy manbalardan ajratib olinadi. Bu jarayonda xomashyo tanlovi
muhim ahamiyat kasb etadi, chunki sifatsiz yoki ifloslangan xomashyo dorining
samaradorligini pasaytirishi va hatto salomatlik uchun xavf tug‘dirishi mumkin.
Dorilar ishlab chiqarish jarayonida farmatsevtik formulalash muhim bosqich
hisoblanadi. Faol moddalarning samaradorligini oshirish, ularning organizm
tomonidan oson qabul qilinishi va uzoq muddatli ta’sirini ta’minlash uchun
yordamchi moddalar qo‘shiladi. Masalan, tabletkalar ishlab chiqarishda
bog‘lovchilar, stabilizatorlar va tatib beruvchi moddalar ishlatiladi. In’eksion
eritmalarda esa dori vositasining kimyoviy barqarorligi ta’minlanishi lozim.
Dorilarning farmatsevtik shakllari turlicha bo‘lib, ular organizmga qanday ta’sir
qilishiga bevosita bog‘liq. Masalan, inyeksiya shaklidagi dorilar tez singadi,
kapsulalar esa oshqozon-ichak tizimida sekin-asta eriydi va uzoqroq ta’sir qiladi.
Ishlab chiqarish jarayonida eng muhim jihatlardan biri sifat nazoratidir.
Dori vositalari xalqaro va milliy farmakopeya talablariga javob berishi lozim.
Sifat nazorati jarayonida turli kimyoviy, fizikaviy va mikrobiologik tahlillar
o‘tkaziladi. Dori tarkibining tahlili spektral analiz, yuqori samarali suyuqlik
xromatografiyasi (HPLC) va gaz xromatografiyasi kabi usullar yordamida
aniqlanadi. Bular dorining tarkibiy qismlarining tozaligi va ularning miqdoriy
nisbatlarini tekshirishga imkon beradi. Ishlab chiqarilgan har bir partiya maxsus
laboratoriya tahlillaridan o‘tib, faqat tasdiqlangan mahsulotlar bozorga
chiqariladi. Dorilarning bioekvivalentligi va klinik sinovlar ularning
samaradorligini isbotlash uchun zarur hisoblanadi. Generik dorilar ishlab
chiqarilganda ularning original preparatlarga ta’siri o‘rganiladi. Agar
bioekvivalentlik tasdiqlansa, bu dorilar bemorlarga tavsiya qilinishi mumkin.
Shuningdek, ishlab chiqarilgan har qanday dori vositasi klinik sinovlardan o‘tib,
uning xavfsizligi va samaradorligi tekshiriladi. Farmatsevtika sohasida yaxshi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
ishlab chiqarish amaliyoti (GMP – Good Manufacturing Practice) talablariga
qat’iy rioya qilinadi. Ushbu standartlar dori ishlab chiqarish jarayonining har bir
bosqichini hujjatlashtirish, nazorat qilish va sifatni ta’minlashga qaratilgan.
Farmatsevtika sohasida innovatsiyalar katta ahamiyatga ega. Bugungi
kunda nanotexnologiyalar, sun’iy intellekt va gen terapiyasi farmatsevtika
sanoatini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Nanotexnologiyalar yordamida
dorilar aniq zararlangan hujayralarga yetkazilishi ta’minlanadi, bu esa nojo‘ya
ta’sirlarni kamaytirishga yordam beradi. Sun’iy intellekt esa yangi dori
vositalarini
yaratish
jarayonini
tezlashtirish
va
bemorlar
uchun
shaxsiylashtirilgan terapiya usullarini ishlab chiqishda qo‘llanilmoqda.
Dorilarning qadoqlanishi va saqlanishi ham ularning sifatiga ta’sir qiluvchi
muhim omillardandir. Qadoqlash jarayonida dorilar yorug‘lik, namlik va harorat
o‘zgarishlaridan himoyalangan bo‘lishi kerak. Masalan, ba’zi dorilar fotosensitiv
bo‘lib, ularning tarkibi yorug‘lik ta’sirida o‘zgarishi mumkin. Shu sababli bunday
dorilar qoraytirilgan idishlarda saqlanadi. Harorat sezgir dorilar esa muzlatkich
yoki sovutilgan joylarda saqlanishi talab etiladi. Dori vositalarining
qalbakilashtirilishi farmatsevtika sanoati oldida turgan jiddiy muammolardan
biridir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda
sotilayotgan dorilarning bir qismi qalbakilashtirilgan bo‘lib, ular inson hayoti
uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Shu sababli, farmatsevtika kompaniyalari dori
vositalarining xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus xavfsizlik belgilari, QR-
kodlar va boshqa himoya texnologiyalaridan foydalanmoqda.
Dorilarni ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlik ham muhim ahamiyatga
ega. Dori ishlab chiqarish jarayonida chiqindilar hosil bo‘ladi, va agar ular to‘g‘ri
yo‘q qilinmasa, atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, zamonaviy
farmatsevtika korxonalari chiqindilarni minimallashtirish, biotexnologik usullar
orqali ekologik toza ishlab chiqarish tizimlarini joriy etish ustida ishlamoqda.
Farmatsevtika sanoati doimiy ravishda rivojlanmoqda va yangi texnologiyalar
yordamida samarali hamda xavfsiz dori vositalarini ishlab chiqarish
imkoniyatlari kengayib bormoqda. Sifat nazorati va xalqaro standartlarga rioya
qilish dori vositalarining samaradorligini ta’minlashning eng muhim
shartlaridan biridir. Shu sababli, ishlab chiqaruvchilar, ilmiy tadqiqotchilar va
regulyator organlar hamkorlikda ishlash orqali farmatsevtika sanoatini yanada
rivojlantirishga harakat qilmoqda.
Farmatsevtika sanoati inson salomatligini
yaxshilashga qaratilgan eng muhim sohalardan biri hisoblanadi. Dori vositalari
ishlab chiqarish jarayoni nafaqat farmakologik ta’sirni ta’minlash, balki ularning
xavfsizligini kafolatlash uchun ham aniq ilmiy va texnologik yondashuvlarni
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
talab qiladi. Quyida ushbu sohadagi qo‘shimcha dolzarb jihatlar haqida batafsil
ma’lumot beramiz.
Dorilarni ishlab chiqarishda sifat nazorati bo‘yicha xalqaro talablar
GMP (Good Manufacturing Practice) – Yaxshi ishlab chiqarish amaliyoti
Dunyo miqyosida farmatsevtika sanoati GMP standartlari asosida faoliyat
yuritadi. Bu talablar quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Ishlab chiqarish jarayonining har bir bosqichi yozma hujjatlar asosida olib
borilishi kerak.
Xomashyo, oraliq mahsulot va yakuniy dori sifat nazoratidan o‘tkazilishi
shart.
Ishlab chiqarishda qat’iy sanitariya va gigiyena qoidalariga amal qilinishi
kerak.
ICH Q8-Q10 standartlari
Xalqaro farmatsevtika tashkilotlari tomonidan dori sifatini ta’minlash
uchun ICH (International Council for Harmonisation) tomonidan ishlab chiqilgan
standartlar mavjud:
ICH Q8
– farmatsevtik mahsulotlarning rivojlantirish jarayoniga oid
talablar.
ICH Q9
– dori ishlab chiqarish jarayonida xavflarni boshqarish.
ICH Q10
– sifat menejment tizimlari va ishlab chiqarish jarayonlarini
uzluksiz takomillashtirishga qaratilgan talablar.
Dorilarni sertifikatlash va ruxsat berish jarayoni
Dorilar ishlab chiqarilgandan so‘ng quyidagi muhim bosqichlardan o‘tishi
kerak:
Preklinik sinovlar
– laboratoriya hayvonlarida sinovdan o‘tkazish.
Klinik sinovlar
– insonlarda uch bosqichli tadqiqot o‘tkazish.
Regulyator organlar tomonidan tekshiruv
– FDA (AQSh), EMA
(Yevropa), O‘zbekiston Farmatsevtika agentligi tomonidan ruxsat olish.
Xulosa
Dori vositalarini ishlab chiqarish jarayoni murakkab va yuqori
texnologiyalarga asoslangan bo‘lib, uning har bir bosqichi qat’iy nazorat qilinishi
kerak. Xalqaro standartlarga rioya qilish, sifatni doimiy ravishda tekshirib
borish va innovatsion yondashuvlarni joriy etish farmatsevtika sanoatining
kelajagini belgilaydi. Shuningdek, qalbakilashtirilgan dorilar muammosi bilan
kurashish va sifatli mahsulot ishlab chiqarish uchun yangi texnologiyalardan
foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda farmatsevtika
sanoatining rivojlanishi innovatsiyalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, yangi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
texnologiyalar yordamida dori vositalari yanada samarali, xavfsiz va arzon
bo‘lishi kutilmoqda. Shu bois, ishlab chiqaruvchilar va regulyator organlar
o‘rtasidagi hamkorlik yanada kuchayishi lozim.
Adabiyotlar:
1.
Xabibullayev N.X., Mirzayev A.A. Farmatsevtik texnologiya. – Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Nashriyoti, 2019.
2.
Abdurahmonov Q.T., Yuldasheva M.N. Dori vositalari ishlab chiqarish
texnologiyasi. – Toshkent: Ibn Sino, 2020.
3.
Bobomurodov S.I. Farmatsevtik nazorat va standartlashtirish. – Toshkent:
Sharq, 2018.
4.
Rahimova Z.S., Karimov B.T. Dorilarni sertifikatlash va sifati nazorati. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
