MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
ISHLAB CHIQARISH SHAROITLARIDA MULTISIKLON ASOSIDA
HAVO FILTRLASH SAMARADORLIGINI BAHOLASH VA TEXNIK
TAHLIL MEZONLARI
Djurayev Sherzod Sobirjonovich
Sharibayev Nosir Yusubjanovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039727
Zamonaviy sanoat korxonalarida havo ifloslanishini kamaytirish va chiqindi
gazlarni belgilangan ekologik me’yorlarga muvofiq darajada tutib qolish
masalasi katta ahamiyat kasb etadi. Ishlab chiqarish jarayonlarida hosil
bo‘ladigan chang, kimyoviy aralashmalar, toksik moddalar va boshqa zararli
komponentlar inson salomatligiga, atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu bois, havo tarkibini samarali tozalash bo‘yicha yangi texnologik
yondashuvlar, jumladan, siklon va multisiklon qurilmalaridan keng foydalanish
dolzarb ahamiyatga ega.
Multisiklon – bir nechta kichik siklon elementlarining yagona
konstruksiyada birlashuvi bo‘lib, bitta an’anaviy siklonga nisbatan yuqori
filtrlash samaradorligiga ega. Bunday qurilmalarda gaz oqimi parallel ravishda
bir necha siklon elementidan o‘tadi, natijada yirik va mayda zarrachalarni
ushlab qolish ko‘rsatkichlari yaxshilanadi. Ammo ishlab chiqarish sharoitida
multisiklon qurilmalarining real samaradorligini to‘g‘ri baholash, ularning
texnik parametrlarini tahlil qilish mezonlarini ishlab chiqish zarur. Zero, ayrim
omillar – oqim tezligi, bosim, harorat, namlik, zarracha o‘lchamining taqsimoti,
kimyoviy tarkib – filtrlash natijalariga sezilarli ta’sir o‘tkazishi mumkin.
Ushbu tezisda ishlab chiqarish sharoitlarida multisiklon asosida havo
filtrlash samaradorligini baholash, texnik tahlil o‘tkazish usullarini yoritish
hamda tegishli mezonlar bo‘yicha ko‘rsatkichlar sistematik ravishda ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqot, asosan, real korxona sharoitida o‘tkaziladigan eksperimental
o‘lchovlar, laboratoriya tahlillari va hisoblash usullari asosida yondashuvni
ifodalaydi.
Multisiklon qurilmalarida havo filtrlash jarayoni klassik siklon printsipi
bilan o‘xshash bo‘lsa-da, bunda oqim bir vaqtning o‘zida bir nechta kichik siklon
elementiga bo‘linadi. Gaz oqimi konussimon silindr ichiga aylanish tezligi bilan
kiradi va markazdan qochma kuch ta’sirida og‘ir zarrachalar devor bo‘ylab
pastga yo‘naltiriladi, natijada ular ajralib chiqadi. Mayda zarrachalar, asosan, gaz
oqimi markaziy kanal orqali chiqish tomonga harakat qilishda davom etadi,
ammo parallel siklonlar soni ortgani sayin ularning ham ma’lum qismi “tutib”
qolinadi. Mazkur jarayonning asosiy ustunligi – gaz oqimi umumiy hajmi kichik
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
siklon elementlarida ma’lum bir tezlikka ega bo‘lgan holda filtrlashdan
o‘tkaziladi va shuning hisobiga samaradorlik oshadi.
Sanoat korxonalarida, xususan, metallurgiya, qurilish materiallari, kimyo,
energetika kabi tarmoqlarda multisiklonlardan samarali foydalanish imkoniyati
mavjud. Ular asosiy yoki oraliq (pre-filtr) bosqich sifatida qo‘llanilib, yirik
zarrachalarni ushlab qolish orqali keyingi filtrlash qurilmalarining yukini
kamaytiradi va ularning ishlash muddatini uzaytiradi. Ayrim hollarda
multisiklonning o‘zi ham yetarli tozalash samaradorligi (90–95% va undan
yuqori) taqdim eta oladi. Biroq ish jarayonining barqarorligi, yig‘ilgan changni
muntazam chiqarib tashlash, bosim va oqim tezligini barqaror ushlab turish kabi
omillar ekspluatatsiya samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Multisiklon qurilmasida filtrlash samaradorligi avvalo oqim parametrlari –
tezlik, bosim farqi, harorat, namlik kabi ko‘rsatkichlarga bog‘liq. Korxona
sharoitida real vaqt rejimida bu parametrlarni kuzatish uchun manometrlar,
termometrlar, gigrorasshyo‘tlagich va tezlik o‘lchagichlardan foydalaniladi.
Bosim farqi (ΔP\Delta PΔP)
: Filtrlash davomida bosim farqi qancha
yuqori bo‘lsa, energiya sarfi ham shuncha ortadi. Biroq zarrachalarni samarali
ushlash ham o‘z navbatida muayyan bosim farqi mavjudligiga bog‘liq. Optimal
diapazonni tanlash zarur.
Filtrlash samaradorligi zarrachalar o‘lchamining taqsimoti va kimyoviy
tarkibiga bevosita bog‘liq. Ishlab chiqarish jarayonida yirik (10 mikrondan
katta), o‘rta (5–10 mkm) va mayda (1–5 mkm) zarrachalar yuzaga kelishi
mumkin.
Zarrachalar o‘lcham taqsimoti
: Maxsus turbidimetr, lazer granulometr
yoki optik nazorat uskunasi yordamida aniqlanadi. Siklonning mayda
zarrachalarni ushlab qolish samaradorligi pastroq bo‘lganligi tufayli, zarrachalar
o‘lcham taqsimotining aniq ma’lumotlari filtrlash samaradorligini baholashda
muhim.
Kimyoviy tarkib
: Zarrachalar tarkibida agressiv moddalar, masalan,
oltingugurt yoki azot birikmalari bo‘lsa, siklonning ichki devorlariga, materialiga
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, yopishqoq xususiyatli zarrachalar
multisiklonning tiqilib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ishlab chiqarish sharoitida multisiklon filtrlash samaradorligini baholashda
quyidagi asosiy mezonlar e’tiborga olinadi:
Multisiklon chiqishidagi zarrachalar konsentratsiyasi (yoki emissiya
normasi) korxona oldidagi ekologik talablar bilan solishtiriladi. Masalan,
ifloslantiruvchi moddalar miqdori mahalliy yoki xalqaro standartlardan (misol
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
uchun, 50 mg/Nm³ dan kam bo‘lishi kerak) oshmasligi maqsad qilinadi. Ushbu
mezon asosiy ko‘rsatkich bo‘lib, aniq raqamlar ishlab chiqarish turiga qarab
o‘zgaradi.
Bosim yo‘qotilishi – qurilma samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan
muhim parametr. Odatda ΔP 1,5–3 kPa oralig‘ida bo‘lishi tavsiya etiladi, biroq
bu, ayni vaqtda, filtrlash tezligiga ham bog‘liq. Multisiklonning konstruktsion
xususiyatiga, ichki yuzalarning silliqligiga, oqim taqsimlash mexanizmlariga
qarab bosim yo‘qotilishi kamayadi yoki ortadi.
Texnik xizmat ko‘rsatish (TO)
: Siklon elementlarini davriy tekshirish,
yig‘ilgan changni muntazam tozalab turish, devorlar yoki bo‘g‘inlarda eroziya
alomatlari bo‘lsa, o‘z vaqtida ta’mirlash ishlarini bajarish zarur.
Ishlash muddati
: Yaxshi loyihalashtirilgan va ekspluatatsiya qoidalariga
rioya qilingan multisiklon uzoq yillar davomida samarali ishlashi mumkin.
Bunda korroziya, agressiv muhit va yuqori harorat tahlili alohida e’tibor talab
etadi.
Ventilyator quvvati
: Filtrlash jarayonida ventilyator yoki kompressor
qurilmalarining sarflagan quvvati ΔP va oqim hajmi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Qurilmaning umumiy energiya sarfi (kVt-soat) ishlab chiqarish jarayonlari
iqtisodiy samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Tejamkorlik mezonlari
: Aynan multisiklonning o‘rnatilishi bag-filler yoki
elektrofiltr bilan taqqoslaganda qanday iqtisodiy foyda keltirishi, so‘nggi
mahsulot tannarxiga qanchalik ta’sir qilishi ham tahlil qilinadi.
Ba’zan korxona multisiklonni mustaqil qurilma sifatida emas, balki oraliq
yoki bosqichma-bosqich filtrlash sxemasining bir qismi sifatida qo‘llaydi.
Bunday holda, multisiklon yirik zarrachalarni ushlab qoladi, keyingi bosqichda
esa matofilter yoki elektrofiltr mayda zarrachalarni chiqindidan ajratadi.
Shunday kompleks tizimning umumiy samaradorligi 99–99,5% gacha yetishi
mumkin. Demak, texnik tahlil mezonlari faqat multisiklon emas, balki butun
filtrlash zanjirini baholashni ham o‘z ichiga oladi.
1.
Optimal oqim tezligini tanlash
: Filtrlash samaradorligi va bosim
yo‘qotilishini ma’lum muvozanatda saqlash uchun oqim tezligini eksperimental
usulda tanlash lozim. Yoki tovushdan past tezlikdagi (subsonik) jarayonlarni
ustuvor ko‘rib chiqish kerak.
2.
Tizimli nazorat va avtomatlashtirish
: Oqim tezligi, bosim, harorat,
namlik va zarracha konsentratsiyasini real vaqt rejimida monitoring qilish
uchun datchiklar o‘rnatish tavsiya etiladi. Bunday avtomatlashtirish texnik
xizmat ko‘rsatishni o‘z vaqtida va aniq rejada amalga oshirishga yordam beradi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
3.
Muddatli rejalashtirilgan tozalash
: Korxona texnik reglamenti
asosida davriy ravishda siklon elementlarini, konusni, chiqindi idishlarini va
havo yo‘llarini tozalash muhim. Bu jarayon multisiklonning dizayni va
ekspluatatsiya xususiyatlariga bog‘liq ravishda rejalashtiriladi (masalan, oyiga
bir marta yoki 2 oyda bir marta).
4.
Kompleks filtrlash tizimlari
: Mayda fraksiyalarni to‘liq ushlab
qolish lozim bo‘lsa, multisiklonni bag-filler yoki elektrofiltr bilan ketma-ket
ulash axborotini inobatga olish foydali. Shunda umumiy tozalash samaradorligi
sezilarli darajada ortadi.
Ishlab chiqarish sharoitlarida multisiklon qurilmasi orqali havo filtrlash
samaradorligini baholashda bir qator muhim mezonlar – gaz oqimi parametrlari,
zarracha o‘lcham taqsimoti, kimyoviy tarkibi, bosim yo‘qotilishi, qurilmaning
ekspluatatsion xususiyatlari va energiya sarfi – mukammal tahlil qilinishi lozim.
Multisiklonning barqaror ishlashi va texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlarining o‘z
vaqtida bajarilishi umumiy ekotizimga yetadigan zarar darajasini kamaytiradi va
korxonaning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Real tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, multisiklon so‘nggi yillarda filtrlash
texnologiyalari orasida qulay narx, soddalik, yuqori harorat va kimyoviy
agressiv muhitga chidamlilik kabi afzalliklar tufayli keng tarqalgan. Biroq,
mayda zarrachalarni to‘liq ushlab qolish bo‘yicha an’anaviy siklonlarga xos
cheklovlar hali ham mavjudligi sababli, ko‘plab korxonalar kompleks filtrlash
tizimlarini tanlashadi. Bunda har bir bosqich o‘z vazifasini bajarib, chiqindi
gazlarni ikki yoki undan ortiq bosqichda tozalash orqali ekologik talablarni
to‘laqonli qondirish mumkin bo‘ladi.
Kelgusida
multisiklonlarning
texnik
tahlil
mezonlarini
yanada
takomillashtirish, masofaviy boshqaruv va avtomatik diagnostika tizimlarini
joriy
etish,
qurilma
geometrik
shakllarini
aerodinamik
usullarla
optimallashtirish, issiqlikka va kimyoviy ta’sirga chuqur bardosh beruvchi
materiallar bilan ishlash yo‘nalishlarida izlanishlar davom etishi kutiladi. Bu esa
sanoat korxonalarida samaradorlikning oshishi va ekologik barqaror
rivojlanishdagi ulkan yutuqlarga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Turobov, E. “Multisiklon qurilmalarida chiqindi gazlarni tozalash
samaradorligi va uni oshirish usullari.” Texnika fanlari jurnali, 2021, №4, b. 60–
65.
2.
Yusupov, A. “Chang-gaz aralashmalarini tozalashning aerodinamik
usullari.” O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi To‘plami, 2019, №3, b. 45–54.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
3.
Perry, R.H. va Green, D.W. (tahr.). Perry’s Chemical Engineers’ Handbook.
8-nashr, McGraw-Hill, 2008.
4.
Feinberg, A. Industrial Ventilation Design Guidebook. Elsevier, 2018.
5.
Kalandarov, Sh. “Multisiklon qurilmalarida energetik samaradorlikni
oshirish masalalari.” Oliy ta’lim muassasalari ilmiy-amaliy anjumani materiallari,
2022, b. 112–118.
