MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
GINGKO BILOBA O’SIMLIGINING TARQALISHI VA AHAMIYATI.
Ikromova Gulsevar Elmurodjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15055174
Abstract:
This article provides information about the structure and global
distribution of the Ginkgo biloba tree. It discusses the cultural, religious, and
medicinal significance of Ginkgo biloba in China and Japan. Additionally, it
presents insights into its future prospects and potential applications.
Аннотация:
Bданной статье представлена информация о строении и
распространении дерева Гинкго билоба в мире. Рассматривается его
культурное, религиозное и медицинское значение в Китае и Японии.
Также приводятся сведения о перспективах и возможностях его
применения в будущем.
Key words:
Ginkgo biloba, tree, medicine, memory, blood circulation,
ecology, landscape, medicinal, resilience, cultivation.
Kлючевые слова
: Гинкго билоба, дерево, медицина, память,
кровообращение, экология, ландшафт, лекарственный, устойчивость,
выращивание.
Ginkgo (Ginkgo biloba) — ochiq urugʻli oʻsimliklar boʻlimining
gingkodoshlar oilasiga mansub hozirgi yagona vakili. Daraxtning boʻyi 40 m
gacha, diametri 1 m gacha; yosh niholi baʼzi nina bargli daraxtlarga oʻxshab
ketadi, ammo borabora tashqi koʻrinishdan terak tusini oladi. Barglari bandli,
yelpigʻichsimon, oʻrtasida oʻyigʻi bor, kuzda toʻkiladi. Ginkgo ikki uyli oʻsimlik,
erkak va urgʻochi gullari kichikroq koʻchalalarga toʻplangan. Urugʻi yumaloq,
danakli mevaga oʻxshaydi. Mevasi va urugʻi yeyiladi. Janubiy Xitoyning baʼzi
joylaridagina yovvoyi holda oʻsadi. Qrimning janubida va Kavkazning Qora
dengiz sohilida ekiladi. Oʻrta Osiyoda ginkgoning barg va yogʻoch qoldiklari
yuqori perm va trias davriga tegishli yotqiziqlarda topilgan. Hududda
ginkgoning 15 dan ortiqturi oʻsgan. Jumladan 2 turi Jan. Oʻzbekistonda,
Tojikiston va Turkmanistonda oʻsganligi aniqlangan. Ginkgoning bir qancha
turlari Shim. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va deyarli qamma davlatlarda
yura, boʻr va uchlamchi davr qatlamlaridan topilgan.
Gingko biloba qadimgi daraxt turi boʻlib, uning tabiiy tarqalish areali
asosan Xitoy bilan cheklangan. Hozirda tabiiy holda Xitoyning ayrim togʻli
hududlarida uchraydi. Sun’iy ekish orqali: Dunyoning koʻplab mamlakatlarida,
jumladan, Yaponiya, Koreya, AQSh, Yevropa va Markaziy Osiyoda parklar va
bogʻlarda ekiladi. Ginkgo biloba o'zining uzoq umr ko'rishi, shifobaxsh
xususiyatlari va manzarali ko'rinishi bilan insoniyat uchun muhim
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
o'simliklardan biri hisoblanadi. Biroq, uni qo'llashda ehtiyotkorlik talab etiladi
va shifokor bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Ginkgo biloba — dunyodagi
eng qadimiy daraxtlardan biri boʻlib, 2500 yilgacha umr koʻrishi va kuchli
ekologik chidamliligi bilan mashhur. Bu oʻsimlik asosan Xitoyda tabiiy holda
uchrasa-da, hozirda butun dunyo boʻylab parklar va bogʻlarda oʻstiriladi. Uning
tibbiyotdagi ahamiyati katta boʻlib, xotirani mustahkamlash, qon aylanishini
yaxshilash, kognitiv funksiyalarni qoʻllab-quvvatlash va qarilik demensiyasining
oldini oladi. Antioksidant xususiyatlarga ega boʻlib, hujayralarni zararlanishdan
himoya qiladi. Yurak-qon tomir kasalliklarida foydali ta’sir koʻrsatishi mumkin.
Biroq, ayrim nojoʻya taʼsirlari va dorilar bilan oʻzaro taʼsir qilish xavfi mavjudligi
sababli, uni ehtiyotkorlik bilan ishlatish lozim. Ekologiyada Shahar muhitiga
chidamli boʻlib, havoni tozalashga yordam beradi. Zararkunandalarga va
kasalliklarga bardoshli daraxt hisoblanadi. Madaniy va diniy ahamiyati Xitoy va
Yaponiyada muqaddas daraxt sifatida qadrlanadi. Ba’zi buddist ibodatxonalari
yonida ming yillik ginkgo daraxtlari oʻsadi. Landshaft dizaynida Parklar va
bogʻlarda dekorativ daraxt sifatida ishlatiladi. Kuzda sariq tusga kirib, juda
chiroyli manzara hosil qiladi. Umuman olganda, Ginkgo biloba insoniyat uchun
tabiiy dori, ekologik himoya va madaniy meros sifatida katta ahamiyatga ega.
Ginkgo biloba qadimdan Xitoyda an’anaviy tibbiyotida ishlatilgan.
Urug'lari va barglari turli kasalliklarni davolashda qo'llanilgan. Ginkgo biloba
zamonaviy tibbiyotda ekstrakti periferik qon aylanishining buzilishini
davolashda, diqqat va xotira buzilishlarida, intellektual qobiliyatni pasayishida
qo'llaniladi. Ginkgo urug'lari Osiyo oshxonasida ishlatiladi. Masalan, Xitoyda
konji taomiga qo'shiladi, Yaponiyada chawanmushi taomida, Koreyada esa
qovurilgan holda iste'mol qilinadi. Ehtiyot choralari va nojo'ya ta'sirlari: Ginkgo
qo'shimchalari ba'zi hollarda ko'ngil aynishi, diareya, bosh aylanishi, bosh
og'rig'i va oshqozon bezovtaligini keltirib chiqarishi mumkin. Dorilar bilan
o'zaro ta'siri: Ginkgo qon suyultiruvchi dorilar bilan birga qabul qilinganda qon
ketish xavfini oshirishi mumkin. Shuningdek, ba'zi antidepressantlar bilan
o'zaro ta'siri mavjud. Allergik reaktsiyalar: Ginkgo urug'ining tashqi qatlami
ba'zi odamlarda allergik kontakt dermatitini keltirib chiqarishi mumkin.
Ilmiy tadqiqotlar va farmakologik xususiyatlari: Ginkgo biloba zamonaviy
tibbiyotda keng oʻrganilmoqda. Tadqiqotlar uning quyidagi xususiyatlarini
aniqlagan: Neyroprotektiv taʼsiri: Alzheimer va Parkinson kasalliklarida
miyadagi oksidlovchi stressni kamaytirishga yordam beradi. Antioksidant
xususiyatlari: Erkin radikallarni zararsizlantiradi, hujayralarni qarishdan va
zarar yetishidan himoya qiladi. Qon aylanishini yaxshilash: Periferik qon
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
aylanishini yaxshilaydi, ayniqsa, diabetga chalingan bemorlar uchun foydali.
Ruhiy salomatlikka taʼsiri: Depressiya va stressga qarshi kurashishda yordam
berishi mumkin. Bunday taʼsirlarni isbotlovchi koʻplab ilmiy maqolalar va klinik
tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, PubMed va NCCIH bazalarida Ginkgo biloba
ekstrakti asosidagi dorilarning samaradorligi haqida koʻplab ilmiy maqolalar
mavjud. Ginkgo biloba va ekologik barqarorligi daraxt nafaqat tibbiy jihatdan,
balki ekologik muhitni yaxshilash uchun ham muhim hisoblanadi. Atmosfera
tozalash xususiyati: Havo tarkibidagi ogʻir metallar va zararli gazlarni filtrlaydi.
Shahar ekologiyasida roli: Smog va changga chidamli boʻlib, yirik shaharlarda
koʻp ekiladi. Iqlim oʻzgarishiga moslashuvchanligi: Harorat oʻzgarishlariga,
qurgʻoqchilik va kasalliklarga chidamli. Xitoy, Yaponiya va AQShda ginkgo
daraxtlari shahar landshaftlarini yaxshilash va havo sifatini oshirish maqsadida
faol ekilmoqda.
Ginkgo biloba asosidagi mahsulotlar va farmatsevtika sanoati: Bugungi
kunda Ginkgo biloba asosidagi dorilar va qoʻshimchalar butun dunyo boʻylab
sotilmoqda. Ular quyidagi shakllarda ishlab chiqariladi: Ekstraktlar (tabletka va
kapsula shaklida); Choy va damlama shaklida. Teri uchun kremlar va kosmetik
mahsulotlar: Uning farmatsevtika va kosmetika sohasidagi o‘rni yildan-yilga
kengaymoqda. Germaniya, Xitoy va AQSh kabi mamlakatlarda yirik
farmatsevtika kompaniyalari Ginkgo biloba ekstraktidan foydalangan holda
yangi preparatlar ishlab chiqmoqda. Kelajakdagi istiqbollar va qoʻllanilish
imkoniyatlari: Kelajakda Ginkgo biloba boʻyicha ilmiy izlanishlar quyidagi
yoʻnalishlarda davom etishi kutilmoqda: Genetik tadqiqotlar: Uning uzoq umr
koʻrish sirini oʻrganish va genetik modifikatsiya orqali foydali xususiyatlarini
kuchaytirish. Yangi farmakologik preparatlar: Neyrodegenerativ kasalliklarni
davolash uchun samaradorligini oshirish. Ekologik loyihalar: Atmosfera
ifloslanishini kamaytirish va shahar ekologiyasini yaxshilash uchun kengroq
ekish. Ginkgo biloba va xalq taboboti: Ginkgo biloba qadimdan turli xalqlarning
an’anaviy tabobatida qo‘llanilib kelgan. Uning barglari, urug‘lari va po‘stlog‘i
turli kasalliklarni davolash uchun ishlatilgan. Xitoy an’anaviy taboboti: Xitoy
tabobatida Ginkgo urug‘lari astma, yo‘tal va bronxitni davolash uchun
ishlatilgan. Barglari qon aylanishini yaxshilash va demensiyaga qarshi kurashish
uchun tavsiya qilingan. Yaponiya va Koreyada: Ginkgo urug‘lari oshpazlikda
ishlatiladi va immunitetni mustahkamlash uchun qo‘llaniladi. Barglari choy
tayyorlashda ishlatiladi va asab tizimini tinchlantirish xususiyatiga ega. Yevropa
taboboti: Ginkgo ekstrakti asosan qon tomirlari va yurak-qon tomir
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
kasalliklarini davolashda ishlatilgan. Keksa yoshdagi insonlarda aqliy faoliyatni
saqlab qolishga yordam berishi uchun qo‘llaniladi.
Ginkgo bilobaning kimyoviy tarkibi: Ginkgo biloba ning foydali
xususiyatlari uning noyob kimyoviy tarkibi bilan bog‘liq. Flavonoidlar – kuchli
antioksidantlar bo‘lib, hujayralarni erkin radikallardan himoya qiladi.
Terpenoidlar – qon aylanishini yaxshilaydi va tomirlarni kengaytiradi.
Ginkgolidlar – asab tizimiga ijobiy ta’sir qiladi, miya faoliyatini yaxshilaydi.
Bilobalidlar – miya hujayralarini oksidlanish jarayonlaridan himoya qiladi.
Ushbu moddalar organizmga kompleks ta’sir ko‘rsatib, Ginkgo ni samarali
dorivor o‘simlik sifatida qo‘llash imkonini beradi. Ginkgo biloba va
kosmetologiya: Ginkgo biloba ekstrakti kosmetika sanoatida ham keng
qo‘llaniladi. Uning asosiy foydali jihatlari: Teri qarishiga qarshi vosita –
antioksidant xususiyatlari tufayli terining yoshligini saqlashga yordam beradi.
Soch o‘sishini rag‘batlantirish – Ginkgo ekstrakti qon aylanishini yaxshilash
orqali soch ildizlarini mustahkamlaydi. Teri yallig‘lanishiga qarshi – ekzema va
akne kabi kasalliklarni kamaytirishga yordam beradi. Ko‘plab kosmetik brendlar
Ginkgo biloba ekstraktidan tayyorlangan kremlar, losyonlar va shampunlarni
ishlab chiqarmoqda. Ginkgo biloba ni qo‘llash bo‘yicha ehtiyot choralari: Ginkgo
foydali bo‘lishiga qaramay, uni ishlatishda ehtiyot bo‘lish kerak. Nojo‘ya ta’sirlar:
Allergik reaksiyalar (terida qichishish va qizarish). Oshqozon buzilishi va ko‘ngil
aynishi. Bosh aylanishi va qon bosimi pasayishi. Kimlarga tavsiya etilmaydi?
Homilador va emizikli ayollar. Qon suyultiruvchi dori ichadiganlar (Ginkgo qon
ketish xavfini oshirishi mumkin). Yurak va jigar kasalliklari bo‘lgan bemorlar.
Shuning uchun Ginkgo biloba ekstrakti yoki dorilaridan foydalanishdan oldin
shifokor bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
Xulosa va kelajak istiqbollari:
Ginkgo biloba inson salomatligi, ekologiya
va farmakologiya sohalarida katta ahamiyatga ega. Uning xotira va qon
aylanishiga ijobiy ta’siri ilmiy jihatdan isbotlangan. Shu bilan birga, ekologik
barqarorlikni saqlash va shahar landshaftlarini yaxshilash uchun ham muhim
o‘simlik hisoblanadi. Kelajakda Ginkgo biloba bo‘yicha tadqiqotlar quyidagi
yo‘nalishlarda davom etishi mumkin: Neyrodegenerativ kasalliklarni davolash
uchun yangi dorilar ishlab chiqish. Uning genetik xususiyatlarini chuqurroq
o‘rganish va ekish samaradorligini oshirish. Kosmetologiya va ekologik muhitni
yaxshilashda yangi ilovalar yaratish. Umuman olganda, Ginkgo biloba inson
hayotining turli jabhalarida foydali bo‘lishda davom etmoqda va kelajakda ham
dolzarbligini saqlab qolishi kutilmoqda.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
60
Foydalanilgan adabiyot:
1.Xo’janazarov. O’. E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar
sistematikasi” Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2. Collins, R. A., & Robinson, R. T. (2015). Ginkgo Biloba: Biology, Uses and Health
Benefits. Nova Science Publishers.
3. Kemper, F. H. (2013). Rökan Ginkgo biloba EGb 761: Band 2 Klinik Periphere
arterielle Verschlusskrankheit. Springer-Verlag.
4. Azizov, X. Y., Matkarimova, A. A., Mahkamov, T. X., & Maxmudova, M. (2019).
Botanika. Vneshinvestprom.
5. Qayimov, A. Q. (2012). Dendrologiya. Cho’lpon nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi.
