MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
GINKGO BILOBA O’SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFI, TARQALISHI
VA AHAMIYATI
Umaraliyeva Mohlaroyim Azimjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15093225
Abstract:
This article provides a comprehensive overview of the botanical
description, distribution, and significance of Ginkgo biloba in human life. It
covers the external structure of the Ginkgo biloba tree, its chemical composition,
natural and artificial distribution areas, as well as its medicinal properties.
Additionally, its applications in medicine, cosmetology, the food industry, and
ecology are discussed. Furthermore, new opportunities identified through
scientific research and the future prospects of this plant are analyzed.
Аннотация:
В данной статье подробно рассматриваются
ботаническое описание, распространение и значение Ginkgo biloba в жизни
человека. Описываются внешнее строение дерева Ginkgo biloba, его
химический
состав,
естественные
и
искусственные
ареалы
распространения, а также его лечебные свойства. Кроме того, обсуждаются
его применение в медицине, косметологии, пищевой промышленности и
экологии. Также анализируются новые возможности, выявленные в ходе
научных исследований, и перспективы использования этого растения в
будущем
.
Keywords
: Ginkgo biloba, medicinal plant, biological activity, chemical
composition, antioxidant, neuroprotector, cardiovascular system, memory,
blood circulation, anti-stress agent, cosmetology, food industry, ecology,
pharmacology, scientific research.
Ключевые
слова:
Ginkgo
biloba,
лекарственное
растение,
биологическая
активность,
химический
состав,
антиоксидант,
нейропротектор, сердечно-сосудистая система, память, кровообращение,
антистрессовое средство, косметология, пищевая промышленность,
экология, фармакология, научные исследования.
Ginkgo biloba dunyodagi eng qadimiy oʻsimliklardan biri boʻlib, u 270
million yil oldin paydo boʻlgan va hozirgacha oʻzining tabiiy holatini saqlab
qolgan yagona vakildir. Bu oʻsimlik Ginkgoaceae oilasiga mansub boʻlib, baʼzan
“tirik qoldiq” deb ataladi, chunki u dinozavrlar davridan beri mavjud va deyarli
oʻzgarmagan. Ginkgo biloba koʻp asrlardan beri Sharq tabobatida muhim oʻrin
tutib kelgan, ayniqsa, Xitoy, Koreya va Yaponiyada keng qoʻllanilgan. Ginkgo
biloba – yalangʻoch urugʻli oʻsimlik boʻlib, u koʻp jihatdan ignabarglilar bilan
oʻxshashlikka ega, ammo barglarining tuzilishi uni keng bargli daraxtlarga
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
yaqinlashtiradi. Ginkgo biloba daraxtlari 20-40 metr gacha oʻsishi mumkin.
Ayrim noyob namunalar 50 metr ga yetadi. Tanasining shakli: Yosh daraxtlarda
tanasi silliq, toʻq jigarrang boʻlib, yoshi ulgʻaygan sari qobigʻi qalinlashib,
yoriqlar paydo boʻladi. Barglari: Uning eng muhim xususiyati – faner shaklida
joylashgan, ikkiga ajralgan (bilobat) barglari. Barglari yashil rangda boʻlib, kuz
faslida oltin sariq rangga kiradi. Gullashi: Ginkgo biloba ikki uyli oʻsimlik boʻlib,
erkak va urgʻochi daraxtlar alohida oʻsadi. Erkak daraxtlar chang ishlab
chiqaradigan toʻpgullar hosil qiladi, urgʻochi daraxtlar esa urugʻlanishdan soʻng
urugʻ mevalarini yetishtiradi. Mevalari: Texnik jihatdan ginkgo mevasi meva
emas, balki urugʻ hisoblanadi. U sariq rangda boʻlib, yoqimsiz hid tarqatadi.
Kuchli va tarvaqaylab ketgan ildiz tizimi daraxtni kuchli shamollarga ham
bardoshli qiladi. Uzoq umr koʻrishi va ekologik moslashuvchanligi sababli,
Ginkgo biloba ifloslangan shahar muhitida ham o‘sib, yashovchanligini saqlab
qoladi. Ginkgo biloba sekin oʻsuvchi oʻsimlik hisoblanadi, ammo sharoitga qarab,
yiliga 30-50 sm gacha oʻsishi mumkin. Bu daraxt juda uzoq umr koʻradi –
oʻrtacha 1000 yil, ayrim namunalar esa 2500 yil gacha yashashi mumkin. Ginkgo
biloba nafaqat oʻzining noyob tashqi koʻrinishi, balki chidamliligi, uzoq umr
koʻrishi va dorivor xususiyatlari bilan ham qimmatli hisoblanadi.
Ginkgo biloba oʻsimligining tarqalishi: Tabiiy tarqalishi: Ginkgo biloba
tabiiy holda Xitoyning sharqiy hududlarida, asosan togʻli joylarda uchraydi.
Ilgari butun dunyoda keng tarqalgan boʻlsa-da, muzlik davridan keyin yovvoyi
populyatsiyasi faqat Xitoyning ayrim hududlarida saqlanib qolgan. Sunʼiy ekish
joylari: Bugungi kunda Ginkgo biloba dunyoning koʻplab mamlakatlarida sunʼiy
ravishda ekiladi: Osiyo: Xitoy, Yaponiya, Janubiy Koreya; Yevropa: Germaniya,
Fransiya, Angliya; Shimoliy Amerika: AQSh, Kanada, Markaziy Osiyo va Rossiya:
Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Rossiyaning janubiy hududlari Ginkgo biloba shahar
muhitiga moslashuvchan boʻlib, havo ifloslanishiga chidamliligi sababli koʻplab
shahar parklarida ekiladi.
Ginkgo biloba oʻsimligining ahamiyati: Ginkgo biloba qadimdan Sharq
tabobatida ishlatilgan boʻlib, bugungi kunda ham tibbiyotda keng qoʻllaniladi.
Uning barglari va urugʻlari inson salomatligiga foydali birikmalarni oʻz ichiga
oladi. Miya qon aylanishini yaxshilaydi – kislorod yetkazib berishni oshiradi,
miya faoliyatini ragʻbatlantiradi. Xotira va konsentratsiyani kuchaytiradi –
Altsgeymer va demensiya (qarilik xotira yoʻqotish) kasalliklarida foydali.
Antioksidant xususiyatga ega – hujayralarni erkin radikallardan himoya qiladi,
qarish jarayonini sekinlashtiradi. Qon bosimini barqarorlashtiradi – gipertoniya
va yurak-qon tomir kasalliklarida tavsiya etiladi. Koʻz sogʻligʻini himoya qiladi –
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
glaukoma va boshqa koʻrish bilan bogʻliq kasalliklarda foydali. Ginkgo biloba
barglaridan ekstrakt tayyorlanib, kapsula, tabletka va choy holida sotiladi.
Kosmetologiya va oziq-ovqat sanoatidagi ahamiyati: Ginkgo biloba ekstrakti yuz
terisi va soch o‘sishiga ijobiy taʼsir qiladi. Oziq-ovqat sanoati: Uning urugʻlari
Xitoy oshxonasida pishirilgan holda isteʼmol qilinadi. Ekologik va dekorativ
ahamiyati: Atrof-muhitni muhofaza qilish: Havo ifloslanishiga chidamli boʻlib,
shaharlarda havoni tozalash uchun ekiladi. Estetik jihatdan muhim: Kuz faslida
barglarining oltin rangga kirishi sababli bogʻ va xiyobonlarda keng ishlatiladi.
Ginkgo biloba oʻsimligining kimyoviy tarkibi: Ginkgo biloba oʻzining dorivor
xususiyatlari bilan mashhur boʻlib, uning barglari va urugʻlari qimmatbaho
biologik faol moddalar bilan boyitilgan. Asosiy kimyoviy tarkibiy qismlar
quyidagilar: Flavonoidlar va terpenoidlar. Flavon glikozidlari – hujayralarni
oksidlovchi stressdan himoya qiladi va tomirlarni mustahkamlaydi. Ginkgolidlar
va bilobalidlar – asab tizimining faoliyatini yaxshilaydi, qon aylanishini
normallashtiradi. Organik kislotalar va antioksidantlar; Shikim kislotasi –
viruslarga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Kumarinlar – yalligʻlanish jarayonlarini
kamaytiradi. Polifenollar – saraton kasalliklari rivojlanishining oldini olishga
yordam beradi. Vitaminlar va minerallar: Vitamin C, A, E – immunitetni
mustahkamlaydi, terining qarishini sekinlashtiradi. Rux (Zn), magniy (Mg), selen
(Se) – miya faoliyatini ragʻbatlantiradi. Ginkgo biloba barglari va urugʻlaridan
tayyorlangan ekstraktlar asosan dorivor vositalar tarkibida ishlatiladi, chunki
ular organizmga koʻplab ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ginkgo biloba oʻsimligining
biologik taʼsiri va tibbiyotda qoʻllanilishi: Ginkgo biloba ekstraktlari va
tabletkalari zamonaviy tibbiyotda turli kasalliklarni davolash va oldini olish
maqsadida qoʻllaniladi. Markaziy asab tizimiga taʼsiri; Xotira va kognitiv
faoliyatni yaxshilaydi; Demensiya (qarilik xotira yoʻqolishi) va Altsgeymer
kasalligida
samarali
hisoblanadi;
Oʻquvchilar
va
talabalar
uchun
konsentratsiyani oshirishga yordam beradi; Depressiya va stressni kamaytiradi;
Neyrotransmitterlar ishlab chiqarilishini yaxshilaydi; Stress va tashvish
holatlarida tinchlantiruvchi taʼsir koʻrsatadi. Yurak-qon tomir tizimiga foydasi:
Qon bosimini meʼyorlashtiradi; Qon tomirlarini kengaytirib, gipertoniya bilan
kurashishda yordam beradi; Qon aylanishini yaxshilaydi; Yurak mushaklarini
kislorod bilan taʼminlashni oshiradi; Tromboz va qon quyqalari shakllanishining
oldini olad; Koʻz va eshitish aʼzolariga ijobiy taʼsiri; Glaukoma va kataraktani
oldini olish; Koʻz toʻqimalarining oksidlovchi stressga qarshi chidamliligini
oshiradi. Tinnitus (quloq shangʻillashi)ni davolashda yordam; Ichki quloqdagi
qon aylanishini yaxshilaydi va eshitish sezgirligini oshiradi. Immunitet va
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
yalligʻlanish jarayonlariga taʼsiri: Virus va bakteriyalarga qarshi xususiyatga ega;
Gripp, shamollash va boshqa virusli infeksiyalarni oldini oladi. Allergik
reaktsiyalarni kamaytiradi; Gistamin ishlab chiqarilishini pasaytiradi va astma
xurujlarini yengillashtiradi. Ginkgo biloba farmatsevtika sanoati bilan bir
qatorda, boshqa turli sohalarda ham keng qoʻllaniladi. 1. Kosmetologiya va terini
parvarish qilish: Teri qarishini sekinlashtiradi; Antioksidant xususiyatlari tufayli
ajinlarni kamaytiradi va terini yoshartiradi. Soch o‘sishini rag‘batlantiradi: Soch
ildizlarini mustahkamlash va kepekning oldini olish uchun shampun va niqoblar
tarkibiga qo‘shiladi. 2. Oziq-ovqat sanoati va oziqlanish: Choy va sogʻlom
ichimliklar tarkibida qoʻllanadi. Ginkgo ekstrakti ichimliklar va fitoterapiya
mahsulotlari tarkibiga qoʻshiladi. Xitoy oshxonasida Ginkgo urugʻlari qovurilib,
turli taomlar tarkibida ishlatiladi. 3. Ekologiya va landshaft dizayni: Shahar
muhitiga moslashgan daraxt. Havo ifloslanishiga bardoshli boʻlib, koʻchalarga va
park maydonlariga ekiladi. Kuzgi manzarasi juda go‘zalb barglari kuz faslida
yorqin oltin rangga kiradi va dekorativ maqsadlarda ishlatiladi.
Ginkgo biloba oʻzining noyob xususiyatlari va koʻplab foydali taʼsirlari bilan
kelajakda ham tibbiyot, ekologiya va boshqa sohalarda muhim oʻrin egallashda
davom etadi.
Ginkgo biloba yetishtirish va agrotexnologiyasi: Ginkgo biloba
oʻsimligi shahar sharoitiga moslashuvchan boʻlsa ham, uni ekish va parvarish
qilishda muayyan agrotexnik tadbirlarga rioya qilish lozim. Tuproq – yaxshi
drenajlangan, unumdor tuproqni afzal koʻradi. Iqlim – issiq va moʻʼtadil
hududlarda yaxshi oʻsadi, sovuqqa chidamli. Urugʻ orqali koʻpaytirish – tabiiy
sharoitda sekin rivojlanadi. Soqolcha orqali koʻpaytirish – tezroq va samaraliroq
usul hisoblanadi. Zararkunandalarga nisbatan chidamliligi: Koʻpgina
zararkunandalar va kasalliklarga chidamli boʻlib, maxsus parvarish talab
qilmaydi.
Ginkgo biloba boʻyicha ilmiy tadqiqotlar va istiqbolli yoʻnalishlar:
Zamonaviy ilm-fan Ginkgo biloba ustida tadqiqotlarni davom ettirmoqda va
uning yangi qoʻllanilish sohalari kashf etilmoqda. 1. Altsgeymer kasalligini
davolashda tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, Ginkgo biloba ekstrakti
demensiya va neyrodejenerativ kasalliklar rivojlanishini sekinlashtirishga
yordam beradi. 2. Saraton kasalligiga qarshi tadqiqotlar: Polifenollar va
flavonoidlar oʻsimtalar oʻsishiga toʻsqinlik qilishi mumkin. Yangi farmatsevtik
preparatlar yaratish; Ginkgo asosida yangi tabletkalar va inʼektsiya eritmalari
ishlab chiqilmoqda.
Xulosa:
Ginkgo biloba – sayyoramizdagi eng qadimiy oʻsimliklardan biri
boʻlib, u nafaqat dekorativ daraxt sifatida, balki dorivor vosita sifatida ham katta
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
ahamiyatga ega. Uning kimyoviy tarkibi miya faoliyatini yaxshilash, yurak-qon
tomir tizimini mustahkamlash va immunitetni oshirish kabi ko‘plab foydali
xususiyatlarga ega. Shuningdek, kosmetologiya, oziq-ovqat sanoati va
ekologiyada ham keng qoʻllaniladi. Bugungi kunda Ginkgo biloba ustida olib
borilayotgan ilmiy tadqiqotlar uning yangi farmatsevtik va tibbiy qoʻllanilish
imkoniyatlarini ochib bermoqda. Ushbu oʻsimlik ekologik barqarorlikni
taʼminlash va inson salomatligini yaxshilashda katta salohiyatga ega. Shu sababli,
uni yetishtirish va tibbiyotda qo‘llashni yanada rivojlantirish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Li, W., Zhang, X., & Chen, Z. (2018). The pharmacological properties of Ginkgo
biloba: A review. Journal of Herbal Medicine.
2. van Beek, T. A. (2005). Ginkgo biloba: A thousand years of medicinal use and a
promising future in therapy. Phytomedicine, 12(3), 217–235.
3. Kamenova, P., & Petrova, M. (2021). Ginkgo biloba in cognitive disorders:
Clinical research and perspectives. Journal of Neurology Research.
4. Xitoy anʼanaviy tibbiyoti bo‘yicha ensiklopediya (2003). Ginkgo biloba va
uning shifobaxsh xususiyatlari.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi, Botanika instituti (2022).
Dorivor oʻsimliklar atlaslari.
