MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
5
SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA
DAVLAT XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISH USULLARI
Primov Asadulla Azamat o'g'li
Yunusobod tuman iqtisodiyot va moliya bo'limi bosh mutaxassis
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347854
Annotatsiya
Bugungi globallashuv davrida davlat boshqaruvida samaradorlikni oshirish,
byudjet mablag‘larini maqsadli va oqilona yo‘naltirish muhim masalaga
aylangan. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) va raqamli texnologiyalar asosida qaror
qabul qilish tizimlarini shakllantirish orqali davlat xarajatlarini optimallashtirish
imkoniyati sezilarli darajada ortmoqda. Ushbu tezisda SI va raqamli
texnologiyalarning davlat moliyasi boshqaruvida qo‘llanishi, xarajatlarni tahlil
qilish, resurslar taqsimotini avtomatlashtirish va budjet nazoratini
kuchaytirishdagi afzalliklari yoritiladi. Jahon tajribasi asosida O‘zbekiston
misolida davlat xarajatlarini kamaytirish va samarasini oshirishga qaratilgan
raqamli yondashuvlar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt yordamida
sarf-harajatlar prognozini tuzish, korrupsiya xavfini kamaytirish, davlat
xarajatlarining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash usullari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, raqamli texnologiya, davlat xarajatlari,
optimallashtirish, byudjet nazorati, ma’lumotlar tahlili, resurslar taqsimoti,
moliyaviy boshqaruv, korrupsiyaga qarshi kurash.
Abstract
In today's era of globalization, increasing the efficiency of public
administration, targeting and rational allocation of budget funds have become
an important issue. In particular, the possibility of optimizing public spending is
increasing significantly by forming decision-making systems based on artificial
intelligence (AI) and digital technologies. This thesis highlights the advantages
of using AI and digital technologies in public finance management, analyzing
costs, automating resource allocation, and strengthening budget control. Based
on world experience, digital approaches aimed at reducing and increasing the
efficiency of public spending are analyzed on the example of Uzbekistan. At the
same time, methods for forecasting spending using artificial intelligence,
reducing the risk of corruption, and ensuring the openness and transparency of
public spending are considered.
Keywords:
artificial intelligence, digital technology, public spending,
optimization, budget control, data analysis, resource allocation, financial
management, and the fight against corruption.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
6
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli transformatsiya jarayonlari izchil
amalga oshirilib, barcha sohalarda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar
joriy etilmoqda. Xususan, davlat moliyasini samarali boshqarish, byudjet
mablag‘larining maqsadli sarflanishini ta’minlash va ortiqcha xarajatlarni
kamaytirish dolzarb vazifaga aylangan. Davlat rahbari tomonidan ilgari surilgan
“raqamli iqtisodiyot” konsepsiyasi asosida xarajatlarni optimallashtirishning
zamonaviy uslublari ishlab chiqilmoqda. Sun’iy intellekt algoritmlari orqali yirik
moliyaviy ma’lumotlar tahlil qilinadi, noqonuniy yoki keraksiz xarajatlar
aniqlanadi, real vaqt rejimida moliyaviy nazorat amalga oshiriladi. Bu esa davlat
boshqaruvida ochiqlik va shaffoflikni oshirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda
davlat budjeti xarajatlarini rejalashtirishda sun’iy intellektga asoslangan
prognozlash tizimlaridan foydalanish samarali natijalar bermoqda. Misol uchun,
ijtimoiy sohalar, infratuzilma, sog‘liqni saqlash va ta’lim kabi yo‘nalishlarda
resurslarni aniqlik bilan rejalashtirish, ortiqcha mablag‘ sarfini oldini olish
imkonini bermoqda. Raqamli tizimlar yordamida xarajatlar monitoringi, audit va
tahlil jarayonlari avtomatlashtirilmoqda. Bu esa nafaqat davlat xarajatlarining
samaradorligini oshiradi, balki korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishga ham
xizmat qiladi. Ushbu maqolada aynan shu raqamli texnologiyalar va sun’iy
intellekt yordami orqali davlat xarajatlarini optimallashtirishning mavjud
usullari, ularning afzalliklari va O‘zbekistonda amaliyotga joriy etilish holati
tahlil qilinadi.
Davlat xarajatlarini boshqarishda sun’iy intellekt va raqamli
texnologiyalarning roli bo‘yicha so‘nggi yillarda ko‘plab ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda. A. Jo‘rayevning “Raqamli iqtisodiyot va davlat boshqaruvi” asarida
sun’iy intellekt algoritmlarining budjet boshqaruvida qo‘llanilishi, samaradorlik
tahlili va real vaqt monitoringi haqida chuqur fikrlar bildirilgan. Unga ko‘ra,
moliyaviy oqimlarni boshqarishda inson omilini kamaytirish, qaror qabul
qilishni tezlashtirish va xarajatlarni prognozlashda raqamli texnologiyalar katta
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, I. Karimov tomonidan yozilgan “Davlat
moliyasi: nazariya va amaliyot” kitobida davlat xarajatlarining iqtisodiy
samaradorligini oshirish usullari, raqamli boshqaruv mexanizmlari yoritilgan.
Boshqa bir muhim manba sifatida D. Sattarovning “Sun’iy intellekt asosida
budjet xarajatlarini optimallashtirish” nomli tadqiqotida ma’lumotlar bazalarini
qayta ishlash, xarajatlarni segmentlab tahlil qilish va ularni qisqartirish bo‘yicha
texnologik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, M. Tursunovning
“Raqamli transformatsiya sharoitida davlat sektorida innovatsiyalar”
monografiyasida raqamli texnologiyalarning davlat boshqaruviga ta’siri, raqamli
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
7
audit va onlayn monitoring vositalari tahlil qilingan. Jahon tajribasidan esa
OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) tomonidan e’lon qilingan
“Digital Government” nomli hisobotlarda raqamli texnologiyalar yordamida
xarajatlarni kamaytirish bo‘yicha ilg‘or mamlakatlar tajribasi keltiriladi. Ushbu
adabiyotlar davlat xarajatlarini avtomatlashtirilgan tahlil, prognozlash,
monitoring va korrupsiyaga qarshi nazorat orqali optimallashtirish
imkoniyatlarini ilmiy asoslaydi.
Xulosa
Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar bugungi kunda davlat
boshqaruvining ajralmas qismiga aylanmoqda. Ayniqsa, byudjet xarajatlarini
rejalashtirish, ularni tahlil qilish, optimallashtirish va nazorat qilish
jarayonlarida bu texnologiyalarning tutgan o‘rni katta. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatmoqdaki, zamonaviy texnologiyalar yordamida xarajatlarning ortiqcha va
keraksiz qismlarini aniqlash, ularni qisqartirish va mavjud resurslarni qayta
taqsimlash mumkin. Shuningdek, moliyaviy shaffoflikni oshirish orqali
korrupsion omillar kamayadi. Bu esa davlat resurslarining samarali
boshqaruvini ta’minlaydi. O‘zbekiston misolida olib borilgan islohotlar davlat
xarajatlarini raqamlashtirish, ochiqlikni kuchaytirish va sun’iy intellekt
algoritmlarini joriy etishga yo‘naltirilgan. Kelgusida bu tizimlar yanada
mukammallashib, iqtisodiy prognozlar, texnik auditlar va moliyaviy monitoring
vositalari orqali budjet samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Muhimi,
raqamli boshqaruvni faqat texnologik jarayon emas, balki ijtimoiy islohot
sifatida qarash kerak. Chunki uning asosida jamiyatning davlatga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlovchi, ochiq va javobgar boshqaruv tizimi shakllanadi.
Shunday ekan, davlat xarajatlarini optimallashtirishda sun’iy intellekt va raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish – zamonaviy boshqaruvning eng dolzarb
vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘rayev A. Raqamli iqtisodiyot va davlat boshqaruvi. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2022. – 198 b.
2.
Karimov I. Davlat moliyasi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Moliya,
2020. – 256 b.
3.
Sattarov D. Sun’iy intellekt asosida byudjet xarajatlarini optimallashtirish.
– “Iqtisodiyot va innovatsiyalar” jurnali, №3, 2023. – B. 78–84.
4.
Tursunov M. Raqamli transformatsiya sharoitida davlat sektorida
innovatsiyalar. – Toshkent: Innovatsiya, 2021. – 214 b.
5.
OECD. Digital Government: Leveraging Technology to Improve Public
Services. – OECD Publishing, 2019. – www.oecd.org
