MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
BERILGANLAR BAZASIDA HAYOTIY SIKL
Tojimamatov Israil Nurmamatovich
Fargʻona davlat universiteti
Amaliy matematika va informatika kafedrasi katta o‘qituvchisi
Mirsiddiqova Mubinaxon Tohirjon qizi
Fargʻona davlat unversiteti Axborot tizimlari
va texnologiyalari yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15363181
Annotatsiya:
Berilganlar bazasida hayotiy sikl ushbu tizimning
boshlanishidan tugashigacha bo‘lgan jarayonlarni o‘z ichiga oladi, bu
jarayonning har bir bosqichi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ushbu maqolada
hayotiy siklning asosiy bosqichlari, ularning o‘zaro aloqasi va tizimni yaratish,
boshqarish va qo‘llashdagi roli tahlil qilinadi. Maqolada hayotiy siklni samarali
boshqarishning metodologiyalari, tizimlarning evolyutsiyasi va ularning
amaliyotda qo‘llanishi ko‘rib chiqiladi. Hayotiy siklni boshqarishda yuzaga
keladigan qiyinchiliklar, kamchiliklar va samaradorlikni oshirish yo‘llari
muhokama qilinadi. Shuningdek, tizimlarning kelajakdagi rivojlanish
tendensiyalari va yangi texnologiyalar hayotiy siklga qanday ta'sir ko‘rsatishi
mumkinligi haqida fikrlar taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar:
Hayotiy sikl, tizim boshqaruvi, metodologiya, tizim
evolyutsiyasi, samaradorlik, texnologiyalar, tizim xavfsizligi, boshqarish
jarayonlari, kelajakdagi tendensiyalar.
Annotation:
Based on the above, the life cycle includes the processes from
the beginning to the end of the system, each stage of this process has its own
characteristics. This article analyzes the main stages of the life cycle, their
interrelationships and their role in the creation, management and use of the
system. The article considers methodologies for effective life cycle management,
the evolution of systems and their application in practice. The difficulties,
shortcomings and ways to improve efficiency in life cycle management are
discussed. It also presents ideas about future development trends of systems
and how new technologies may affect the life cycle.
Keywords:
Life cycle, system management, methodology, system evolution,
efficiency, technologies, system security, management processes, future trends.
Аннотация:
Исходя из вышеизложенного, жизненный цикл включает
в себя процессы от начала до конца системы, каждый этап этого процесса
имеет свои особенности. В данной статье анализируются основные этапы
жизненного цикла, их взаимосвязи и роль в создании, управлении и
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
использовании системы. В статье рассматриваются методологии
эффективного управления жизненным циклом, эволюция систем и их
применение на практике. Обсуждаются трудности, недостатки и пути
повышения эффективности управления жизненным циклом. Также
излагаются идеи о будущих тенденциях развития систем и о том, как
новые технологии могут повлиять на жизненный цикл.
Ключевые слова:
Жизненный цикл, управление системой,
методология,
эволюция
системы,
эффективность,
технологии,
безопасность системы, процессы управления, будущие тенденции.
Berilganlar bazasi (BB) — bu ma'lumotlarni tizimli ravishda saqlash,
boshqarish va qayta ishlash uchun yaratilgan tuzilmadir. Ular turli sohalarda,
jumladan, biznes, ilmiy tadqiqotlar, tibbiyot, davlat tizimlarida keng qo‘llaniladi.
Ma'lumotlar bazalari yordamida katta hajmdagi ma'lumotlar saqlanadi, tahlil
qilinadi va foydalanuvchilarga kerakli tarzda taqdim etiladi. XXI asrda axborot
texnologiyalarining jadal rivojlanishi va raqamli transformatsiya jarayonlari
tufayli berilganlar bazasi tizimlari yanada murakkablashib, ulardan foydalanish
samaradorligi sezilarli darajada oshdi. Berilganlar bazasi tizimlari (BBT)
ma'lumotlarni boshqarishda markazlashgan va tarqatilgan tizimlar asosida
ishlaydi. Markazlashgan tizimlarda barcha ma'lumotlar bitta, markazlashgan
platformada saqlanadi va boshqariladi, bu esa ma'lumotlarga tezkor kirishni
ta'minlaydi va boshqaruvni soddalashtiradi. Tarqatilgan tizimlar esa
ma'lumotlarni bir nechta nuqtalarda saqlashni ta'minlaydi va tizimning
chidamliligini oshiradi.
Asosiy qism
Zamonaviy axborot tizimlarining ajralmas qismi bo‘lgan berilganlar bazasi
tashkilotlar faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Ularning samarali ishlashi uchun
ma’lumotlar bazasi tizimining har bir bosqichini puxta rejalashtirish lozim. Bu
jarayon ya’ni, berilganlar bazasining hayotiy sikli — ma’lumotlar bazasining
yaratishdan to undan voz kechishgacha bo‘lgan barcha bosqichlarini qamrab
oladi.
Berilganlar bazasining hayotiy sikli (BBHS) — bu berilganlar bazasining
yaratilishidan tortib, uning tugashigacha bo‘lgan barcha bosqichlarni o‘z ichiga
oladi. Har bir bosqichda turli jarayonlar amalga oshiriladi, ularning har biri
ma'lumotlarning samarali boshqarilishi va tizimning davomiyligi uchun
muhimdir. Hayotiy siklning har bir bosqichida texnologik yondoshuvlar,
metodologiyalar va xavfsizlik choralariga alohida e'tibor qaratiladi.
Berilganlar bazasi hayotiy siklining bosqichlari quyidagilardan iborat:
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
1. Talablar tahlili va rejalashtirish
: Berilganlar bazasi yaratishda birinchi
qadam tizim talablari va uning ishlashini belgilashdir. Bu bosqichda
foydalanuvchilarning talab va ehtiyojlari tahlil qilinadi, kerakli funksiyalar va
imkoniyatlar aniqlanadi.
2. Dizayn va arxitektura
: Talablar asosida berilganlar bazasining dizayni
va arxitekturasi ishlab chiqiladi. Bu bosqichda ma'lumotlar modelini tuzish,
normalizatsiya qilish va ma'lumotlar bazasining strukturasi belgilanishi kerak.
3. Yaratish va dasturlash
: Dizayn asosida berilganlar bazasining dasturi
yaratilib, ma'lumotlar saqlanishi uchun kerakli strukturalar tashkil etiladi. Bu
bosqichda dasturchilar tomonidan SQL, NoSQL yoki boshqa tegishli
texnologiyalar orqali ma'lumotlar bazasi tizimi dasturlanadi.
4. Sinovdan o‘tkazish
: Yaratilgan tizimni sinovdan o‘tkazish bosqichi
ma'lumotlar bazasining to‘g‘riligini, samaradorligini va xavfsizligini tekshirishni
o‘z ichiga oladi.
5. Implementatsiya va joriy etish
: Ma'lumotlar bazasi tayyor bo‘lgach, uni
foydalanuvchilar uchun joriy etish jarayoni boshlanadi. Bu bosqichda
ma'lumotlar bazasi tizimi tashkilot ichida to‘liq integratsiya qilinadi va
foydalanuvchilarga taqdim etiladi.
BB
hayotiy
sikli
Dizayn va
arxitektura
Yaratish va
dasturlash
Sinovdan
o‘tkazish
Implementa
tsiya va joriy
etish
Ma'lumotlar
bazasini
qo‘llab-
quvvatlash
va yangilash
Tugash
va
arxivlash
Talablar
tahlili va
rejalashtiris
h
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
6. Ma'lumotlar bazasini qo‘llab-quvvatlash
va yangilash
: Ma'lumotlar
bazasi ishga tushirilgandan so‘ng, uning ishlashi va barqarorligi ta'minlanadi. Bu
bosqichda ma'lumotlar bazasiga texnik xizmat ko‘rsatish, xatoliklarni bartaraf
etish, tizimning optimallashtirilishi va yangilanishi amalga oshiriladi.
7. Tugash va arxivlash
: Ma'lumotlar bazasining muddatidan oldin yoki
ularning yaroqlilik muddati tugagach, tizimni o‘chirish, arxivlash yoki yangilash
talab qilinadi. Bu bosqichda barcha ma'lumotlar xavfsiz tarzda saqlanadi yoki
o‘chiriladi.
Har qanday axborot tizimi foydali bo‘lishi uchun uning berilganlar bazasi
ishonchli va barqaror ishlashi kerak. Shu sababli, berilganlar bazasi hayotiy
siklining har bir bosqichi o‘z vaqtida va to‘g‘ri bajarilishi muhim hisoblanadi.
Xulosa
Hayotiy sikl davomida ma'lumotlar bazasining holatini kuzatish va tizimli
audit qilish juda muhim. Bu bosqichda tizim faoliyati, foydalanish statistikasi,
foydalanuvchi huquqlari va xavfsizlik holati doimiy ravishda tahlil qilinadi.
Texnologiyalar o‘zgarib borayotgan davrda, ma’lumotlar bazasini faqat
yaratishning o‘zi yetarli emas. Uni moslashuvchan qilish, yangi talablarga
moslab modernizatsiya qilish ham shart. Hayotiy siklga jiddiy e’tibor
qaratilmasa, tizim foydalanuvchilarga qulay emas, sekin ishlaydigan yoki
ishonchsiz holga kelib qoladi. Shu sababli, har bir bosqichga mas’uliyat bilan
yondashish kerak.
Yangi texnologiyalar va ma'lumotlarni boshqarish metodologiyalari
rivojlanib bormoqda. Kelajakda berilganlar bazalarining sun'iy intellekt va
mashina o‘rganish, blokcheyn texnologiyasi, katta ma'lumotlar (Big Data) va real
vaqtda ma'lumotlarni qayta ishlash kabi yangi va innovatsion texnologiyalar
bilan rivojlanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nurmamatovich, t. I. (2024, april). Bir qatlamli perceptronni o‘qitish. In "
canada" international conference on developments in education, sciencesand
humanities (vol. 17, no. 1).
2.
Nurmamatovich, t. I. (2024, april). Sun’iy neyronning matematik modeli
hamda faollashtirish funktsiyalari. In " usa" international scientific and practical
conference topical issues of science (vol. 17, no. 1).
3.
Nurmamatovich, t. I. (2024, april). Suniy neyron torlarini adaptiv
kuchaytirish usuli. In " usa" international scientific and practical conference
topical issues of science (vol. 17, no. 1).
4.
Тожимаматов, и. Н. (2023). Задачи интеллектуального анализа
данных. Pedagog, 6(4), 514-516.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
5.
Raximov, Q. O., tojimamatov, i. N., & xo, h. R. O. G. L. (2023). Suniy nеyron
tarmoqlarni umumiy tasnifi. Scientific progress, 4(5), 99-107.
6.
Ortiqovich, q. R., & Nurmamatovich, t. I. (2023). Neyron tarmoqni o ‘qitish
usullari va algoritmlari. Scientific impulse, 1(10), 37-46.
7.
Asqarov, S. "Axborot tizimlari va ma’lumotlar bazalari." Toshkent,
"Ma’naviyat", 2017.
8.
Berkov, A. I. "Ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari." Toshkent, "Fan
va texnologiya", 2012.
9.
Mukhammadiev, B. "Axborot texnologiyalari va dasturlash asoslari."
Toshkent, "Iqtisodiyot", 2014.
10.
Jalilov, K., Turaev, M. "Ma’lumotlar bazasi dizayni va boshqarish."
Toshkent, "O‘zbekiston," 2015.
11.
Harrington, J. L. "Relational Database Design and Implementation."
Morgan Kaufmann, 2016.
12.
Rob, P., Coronel, C. "Database Systems: Design, Implementation, and
Management." Cengage Learning, 2017.
13.
Mullins, C. S. "Database Design for Mere Mortals." Addison-Wesley, 2012.
14.
Kroenke, D. M., Auer, D. J. "Database Processing: Fundamentals, Design,
and Implementation." Pearson Education, 2014.
