MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
KANALLARDAGI SUVLARNING DEFORMATSIYASI DAVOMIYLIGI
SABABLARINI KOMPYUTER TEXNOLOGIYALARI YORDAMIDA
TAHLIL QILISH
Fayzullayev Joxon Toshpo‘Lat o‘g‘li
Qarshi Davlat Texnika Universiteti Asistenti
Axmatov Samandar Nurilla o‘g‘li
Qarshi Davlat Texnika Universiteti Talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356950
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ochiq kanallarda suvlarning deformatsiyasi
davomiyligini aniqlash va bu jarayonning sabablarini kompyuter texnologiyalari
yordamida tahlil qilish masalalari yoritilgan. Gidravlik jarayonlarni o’rganib
chiqib modellashtirish, monitoring va raqamli tahlil usullari orqali deformatsiya
xususiyatlarini aniqlash va ularga ta’sir etuvchi omillar baholangan. Amaliy
misollar va dasturiy vositalar yordamida suv oqimi o‘zgarishlarini real vaqt
rejimida kuzatish imkoniyatlari o’rganib ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so'zlar.
deformatsiya, suv oqimi, kompyuter modellashtirish,
monitoring, kanal, gidravlika, tahlil.
Aннотация:
В статье рассматриваются вопросы определения
продолжительности деформации воды в открытых руслах и анализа
причин этого процесса с использованием компьютерных технологий.
Характеристики деформации и факторы, влияющие на них, определялись
путем
моделирования,
мониторинга
и
численного
анализа
гидравлических процессов. Демонстрируются возможности мониторинга
изменений расхода воды в режиме реального времени с использованием
практических примеров и программных средств.
Ключевые слова:
деформация, поток воды, компьютерное
моделирование, мониторинг, канал, гидравлика, анализ.
O‘lkamizdagi suv xo‘jaligi inshootlarining samaradorligi, ayniqsa ochiq
kanallardagi suv oqimlarining barqarorligi, suv resurslaridan oqilona
foydalanish va sug‘orish tizimlarining ishonchliligi bilan o’zaro bog‘liq.
Kanallarda sodir bo‘ladigan deformatsiyalar - suv oqimining yo‘nalishi, tezligi va
chuqurligidagi o‘zgarishlar - ko‘plab omillar natijasida yuzaga keladi. Bunday
holatlarning davomiyligi va sabablari an’anaviy kuzatuv usullari orqali
baholanishi qiyin kechadi.
Hozirda zamonaviy kompyuter texnologiyalarining joriy etilishi bu
jarayonlarni raqamlashtirish, vizualizatsiya qilish va tahlil qilish imkonini
beradi. Ayniqsa, simulyatsiya (model yaratish), real vaqt monitoring tizimlari va
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
ma’lumotlarni tahlil qilish algoritmlari orqali deformatsiyaga olib keluvchi
omillarni aniq baholash mumkin.
Deformatsiya davomiyligiga ta’sir etuvchi omillar
Kanal geometriyasi (nishablik, uzunlik, chuqurlik)
Suv miqdori va tezligi
Tub va qirg‘oq materiallari
Gidravlik to‘siqlar (to‘g‘onlar, damba, sug‘orish inshootlari)
Tabiiy omillar: yomg‘ir, shamol, suv osti oqimlari
1. Deformatsiya davomiyligi va sabablarini aniqlashdagi muammolar
Kanallarda yuzaga keladigan deformatsiyalar ko‘pincha quyidagi sabablar
bilan bog‘liq:
Qattiq yog‘in yoki suv to‘planishi natijasida suv sathining keskin ko‘tarilishi.
Kanalning noto‘g‘ri loyihalanishi yoki eroziyaga uchragan joylari.
Suv bosimining uzoq davom etishi natijasida devorlarning yemirilishi.
Tabiiy omillar: shamol, daryo oqimi yo‘nalishining o‘zgarishi.
Mazkur omillar doimiy ravishda o‘zgarib turadi, shuning uchun ularni
monitoring qilish va baholash doimiy e’tiborni talab qiladi.
2. Kompyuter texnologiyalari yordamida deformatsiyani tahlil qilish
usullari
2.1. Gidravlik modellashtirish dasturlari
Hozirda quyidagi dasturiy vositalar deformatsiya jarayonlarini o‘rganishda
tahlil qilishda keng qo‘llaniladi:
HEC-RAS (Hydrologic Engineering Center’s River Analysis System) ochiq
kanallarda suv oqimini modellashtiradi, deformatsiya holatlarini simulyatsiya
qiladi.
AutoCAD Civil 3D - kanalning relyefi va geometrik shakllarini yaratish,
aniqlik bilan tahlil qilish imkonini beradi.
SWMM (Storm Water Management Model) - yomg‘ir suvining oqim tahlili
va tizimdagi o‘zgarishlarni hisoblaydi.
2.2. Real vaqtli monitoring tizimlari
IoT qurilmalar (suv sathi sensori, oqim tezligi o‘lchagichlar) orqali uzluksiz
ma’lumot yig‘iladi. SCADA tizimlari – kanaldagi suv inshootlari holatini
masofadan boshqarish va kuzatish imkonini beradi. GIS texnologiyalari
yordamida suv kanallari xaritada tasvirlanadi va o‘zgarishlar aniqlanadi.
3. Deformatsiya davomiyligini bashorat qilish
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish algoritmlari yordamida
deformatsiyaning qancha davom etishini oldindan bashorat qilish mumkin.
Masalan:
Regression analysis — deformatsiya sabablarini statistik asosda baholaydi.
Neural networks — avvalgi kuzatuvlar asosida deformatsiya ehtimolini
taxmin qiladi.
Big Data analitikasi — katta hajmdagi sensorli ma’lumotlarni tahlil qilish
orqali tendensiyalarni aniqlaydi.
4. Amaliy natijalar va takliflar
Tajriba sifatida Qashqadaryo viloyatining ayrim sug‘orish tarmoqlarida suv
sathi sensorlari o‘rnatilib, 6 oy davomida monitoring olib borilgan. Ushbu
kuzatuvlar natijasida:
Har qanday yog‘inlardan keyin 1,5–2 soat oralig‘ida deformatsiya
boshlanishi aniqlangan.Uzluksiz suv bosimi 6 soatdan ortiq davom etsa, kanal
tubida yoriqlar paydo bo‘lishi kuzatilgan.GIS xaritalar yordamida aynan ko‘proq
deformatsiyaga uchraydigan hududlar aniq belgilangan.
KANALLARDAGI SUVLARNING DEVORMATSIYASI DAVOMIYLIGI
Shunday qilib, olib borilgan tahlillar natijasida kanal suvlarining
deformatsiyasi davomiyligi bevosita tashqi omillar, ya’ni yog‘in miqdori, suv
manbalaridagi to‘lish darajasi, gidrotexnik inshootlarning holati va kanalning
geometrik xususiyatlariga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Suv sathining ko‘tarilishi,
oqim tezligi va bosimdagi o‘zgarishlar ma’lum vaqt davomida asta-sekin sodir
bo‘lib, bu jarayon kanal tuzilmasida deformatsiyaga olib keladi. Ayniqsa, uzoq
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
davom etuvchi suv bosimi kanal devorlarining mexanik qarshiligini kamaytiradi,
bu esa yoriqlar va cho‘kishlar bilan kechuvchi deformatsiyalarga sabab bo‘ladi.
Deformatsiya jarayonlarini kuzatish va ularning davomiyligini aniqlash
orqali gidrotexnik inshootlarni loyihalashda samarali chora-tadbirlar ko‘rish,
profilaktika ishlari olib borish va favqulodda holatlarning oldini olish mumkin.
Kelgusida zamonaviy monitoring texnologiyalarini joriy etish, real vaqtli
ma’lumotlar asosida deformatsion jarayonlarni tahlil qilish, kanallarning
ishonchli ishlash muddatini uzaytirishga xizmat qiladi.
Takliflar:
Har bir muhim suv inshootida raqamli monitoring tizimlarini
joriy qilish.Loyihalash bosqichida dasturiy tahlillar asosida xavfli zonalarni
aniqlash. AI asosidagi boshqaruv tizimlarini joriy qilish orqali favqulodda
holatlarning oldini olish.
Xulosa
Kanallardagi suv oqimining deformatsiyasi va uning davomiyligi
gidrotexnika inshootlari suv resurslaridan foydalanish samaradorligiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Kompyuter texnologiyalari, ayniqsa modellashtirish va
monitoring vositalari yordamida ushbu jarayonni real vaqt rejimida tahlil qilish,
sabablarni aniqlash va profilaktik chora-tadbirlar ishlab chiqish mumkin.
Kelajakda ushbu texnologiyalarni keng miqyosda joriy qilish orqali nafaqat
deformatsiya holatlarini aniqlash, balki ularni oldini olish ham mumkin bo‘ladi.
Foydananilgan adabiyotlar:
1.
Joxon Toshpo‘lat o‘g F. et al. KANALNI HISOBLASH ALGORITMI TURLI
DONADORLIKDAGI TUPROQLARDA DEFORMATSIYA HOLATI //TADQIQOTLAR.
UZ. – 2024. – Т. 48. – №. 1. – С. 40-43.
2.
Fayzullayev J. et al. GIDROTEXNIKA INSHOOTLARIDA NASOS AGREGATINI
FOYDALANISHGA TAYYORLASH, ISHGA TUSHIRISH, VA TOPSHIRISH
SINOVLARI //Евразийский журнал академических исследований. – 2023. –
Т. 3. – №. 12 Part 2. – С. 262-266.
3.
Fayzullayev J. et al. GIDROTEXNIKA INSHOOTLARIDA NASOS AGREGATINI
FOYDALANISHGA TAYYORLASH, ISHGA TUSHIRISH, VA TOPSHIRISH
SINOVLARI //Евразийский журнал академических исследований. – 2023. –
Т. 3. – №. 12 Part 2. – С. 262-266.
4.
Joxon Toshpo‘lat o‘g F. et al. AMU-QASHQADARYO ITHBDA
ISHLATILAYOTGAN NASOS STANSIYALARINING IQLIM KO ‘RSATKICHLARINI
TADQIQOTI //Journal of new century innovations. – 2022. – Т. 14. – №. 1. – С.
161-164.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
5.
QUVURLARI ICHIDA SUV OQIMINING HARAKATLANISHIDA BOSIMNI
YO’QOLISHINING EKSPREMENTAL TADQIQOTLARI //worldly knowledge
conferens. – 2024. – Т. 8. – №. 1. – С. 66-69.
6.
Fayzullayev, J. (2024). NASOS stansiyalaridan FOYDALANISH VA
ULARNING SUV BERISH KANALLARIGA DEFORMATSIYALARNING TA'SIRI.
Zamonaviy ilm-fanda zamonaviy yondashuvlar va yangi tadqiqotlar , 3 (17), 36-
39.
7.
Fayzullayev J. ROSSIYA FEDERASİYASI STANLARINI QANDAY ISHLASH VA
ROSSIYA FEDERASİYASI STANLARINI QO'LLAB-QUVVATLASH MUMKIN
//FANlararo fanlar bo'yicha XALQARO KONFERENSIYA. – 2024. – V. 1. – Yo‘q.
12. – B. 329-333.
8.
CHOW, V.T., "OPEN-CHANNEL HYDRAULICS", MCGRAW-HILL, 1959.
9.
ГИДРАВЛИКА. ПОД РЕД. Д.Д. НИКОЛАЕВА, МОСКВА, 1986.
10.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SUV XO‘JALIGI VAZIRLIGINING ME’YORIY
HUJJATLARI
11.
ILMIY JURNALLAR: "GIDROTEXNIKA VA MELIORATSIYA", "SUV XO‘JALIGI
AXBOROTNOMASI"
12.
Internet saytlari : @Kitoblar_ilm manbayi, @Ziyo_ulashib.uz
