MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
KURASHCHILARNI TARBIYALASHDA JISMONIY TAYYORGARLIKNI
O‘RNI
Burxanov Abduali Mamatmuratovich
Guliston davlat universiteti, 120100. Sirdaryo viloyati,
Guliston shahar, 4-mavze
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385437
Annotatsiya.
Mazkur maqolada kurashchilarning har tomonlama
shakllanishida jismoniy tayyorgarlikning tutgan o‘rni ilmiy-nazariy va amaliy
jihatdan tahlil etilgan. Ayniqsa, kurashchilarda kuch, chaqqonlik, chidamlilik,
muvozanat va koordinatsiya kabi asosiy jismoniy sifatlarni shakllantirish orqali
ularning texnik va taktik tayyorgarligini takomillashtirish yo‘llari yoritilgan.
Maqolada jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlarining yoshga mos, bosqichma-
bosqich tashkil etilishi, hamda bu jarayonda milliy kurashga xos an’anaviy
uslublarning integratsiyasi orqali tarbiyaviy maqsadlarga erishish imkoniyatlari
ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari kurashchilarni nafaqat sport yutuqlari sari
yo‘naltirish, balki ularni jismonan barkamol va ma’naviy yetuk shaxslar etib
tarbiyalashda jismoniy tayyorgarlikning hal qiluvchi o‘rin tutishini asoslaydi.
Kalit so‘zlar:
Jismoniy tayyorgarlik, kuch, chaqqonlik, chidamlilik,
muvozanat, koordinatsiya, jismoniy sifat, texnika, taktika.
Annotation.
This article analyzes the role of physical training in the
comprehensive development of wrestlers from a scientific, theoretical and
practical perspective. In particular, it highlights ways to improve the technical
and tactical training of wrestlers by developing such basic physical qualities as
strength, agility, endurance, balance and coordination. The article shows the
possibilities of achieving educational goals through the age-appropriate, step-
by-step organization of physical training sessions, as well as the integration of
traditional methods specific to national wrestling in this process. The results of
the study substantiate the fact that physical training plays a decisive role in not
only directing wrestlers towards sporting achievements, but also in educating
them as physically fit and spiritually mature individuals.
Keywords:
Physical fitness, strength, agility, endurance, balance,
coordination, physical quality, technique, tactics.
Kirish.
Bugungi globallashuv davrida jismoniy tarbiya va sport sohasining
ahamiyati tobora ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka
erishganidan so‘ng sport nafaqat mamlakatimizni xalqaro maydonda tanituvchi
muhim omil, balki sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish, yosh avlodni har
tomonlama barkamol qilib tarbiyalashda ustuvor vosita sifatida rivojlantirildi.
Millat kelajagi – bu avvalo sog‘lom, jismonan chiniqqan va ma’naviy yetuk yosh
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
avlod bilan bog‘liqdir. Shu boisdan ham Respublikamizda jismoniy tarbiya va
sport tizimini har tomonlama takomillashtirish, uni zamonaviy pedagogik
yondashuvlar asosida yo‘lga qo‘yish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan
biriga aylandi[5].
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 2-oktabrdagi “Kurash
milliy sport turini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3306-son,
2018-yil 5-martdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF-5368-son,
2020-yil 3-noyabrdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida kadrlar tayyorlash
tizimini takomilashtirish va ilmiy salohiyatini oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” PQ-4877-son. Qarorlari hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa
me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarning ijrosini taminlashda
mazkur maqola muayyan darajada xizmat qiladi[10].
Sportni yanada ommalashtirish hamda aholi salomatligini yanada
mustahkamlash to‘g‘risida so‘z borganda Milliy Olimpiya qo‘mitasi raisi Shavkat
Mirziyoyev boshchiligida 13-fevral kuni olimpiya va paralimpiya harakati,
ixtisoslashtirilgan va ommaviy sportni yangi bosqichga olib chiqish hamda aholi
jismoniy faolligini oshirish chora-tadbirlari bo‘yicha videoselektor yig‘ilishidagi
“Har bir ota-ona, har bir millatning niyati – jismoniy va ma’naviy barkamol
avlodni tarbiyalashdir. Bunga esa jismoniy tarbiya va sportsiz erishib bo‘lmaydi.
Sport sog‘lom xalq, sog‘lom avlodning tayanch ustunidir” degan so‘zlarini
ta’kidlash joizdir[1].
Tadqiqot obyekti va qo‘laniladigan metodlar
Tadqiqotning obyekti sifatida kurashchilarni tarbiyalashda jismoniy
tayyorgarligini rivojlantirish jarayoni. Tadqiqotning usullari. Tadqiqotda
qiyosiy-taqqoslash, pedagogik kuzatuv, so‘rov, suhbat, anketa, test, intervyu,
pedagogik eksperiment usullaridan foydalanildi[3].
Olinadigan natijalar va ularning taxlili
Kurashchining jismoniy tayyorgarligi sport mashg‘ulotlarining ajralmas va
muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, u sportchining asosiy jismoniy sifatlarini
— kuch, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik hamda tezkorlikni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan tizimli jarayondir[4].
Jismoniy tayyorgarlikning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
sportchining sog‘lig‘i holatini mustahkamlash va organizmning turli
tizimlari (yurak-qon tomir, nafas olish, asab va boshqalar) funksional
imkoniyatlarini oshirish;
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
kurash sportining o‘ziga xos xususiyatlariga mos tarzda jismoniy
sifatlarni birgalikda rivojlantirish.
Jismoniy tayyorgarlik uchta asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: umumiy
tayyorgarlik, yordamchi tayyorgarlik va maxsus tayyorgarlik[4].
Kurashchining umumiy jismoniy tayyorgarligi
yuqori sport natijalariga
erishish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. U sportchining
jismoniy imkoniyatlarini kengaytirish va rivojlantirishga asoslanadi. Umumiy
jismoniy tayyorgarlik quyidagi vazifalarni hal qilishni ta’minlaydi:
Kurashchining organizmini barcha jihatdan sog‘lom va muvozanatli
tarzda rivojlantirish;
Uning funksional imkoniyatlarini oshirish va jismoniy sifatlarini
mukammallashtirish;
Sog‘lom turmush tarzini saqlash va salomatlik darajasini doimiy
ravishda yaxshilash;
Shiddatli mashg‘ulotlar va musobaqalar vaqtida to‘g‘ri dam olish va
tiklanish tizimini tashkil etish.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik turli vositalar va metodlardan iborat bo‘lib,
ular orasida snaryadlar bilan bajariladigan mashqlar, sherik bilan maxsus
trenajyorlarda ishlash, shuningdek, boshqa sport turlaridan: akrobatika, yengil
atletika, sport o‘yinlari, suzish kabi umumiy rivojlantiruvchi mashqlar ham o‘z
o‘rniga ega[7].
Yordamchi jismoniy tayyorgarlik
maxsus harakat malakalarini
rivojlantirish va katta hajmdagi ishni samarali bajarish uchun zarur bo‘lgan
maxsus asosni yaratishga qaratilgan. U o‘ziga xos va tor yo‘nalishga ega bo‘lib,
quyidagi vazifalarni bajaradi[8]:
Kurash uchun xos bo‘lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirish;
Kurashchining harakatlarida katta ishtirok etuvchi mushak guruhlarini
tanlab, ularni mustahkamlash;
Kurashchining musobaqa faoliyatida bajaradigan asosiy harakatlariga
mos keladigan kinematik va dinamik tarkiblarga ega bo‘lgan mashqlarni o‘z
ichiga oladi.
Yordamchi jismoniy tayyorgarlikda foydalaniladigan ilg‘or vositalar
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Kurashning turli usullarini ishora orqali bajarish mashqlari;
Maxsus trenajyorlarda bajariladigan mashqlar;
Kurashchilar manekenlari bilan mashqlar.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
Kurashchining maxsus jismoniy tayyorgarligi
harakat sifatlarini
kurashchilarning
musobaqa
faoliyati
xususiyatlariga
mos
ravishda
rivojlantirishga qaratilgan. U musobaqa mashqlarini bajarish jarayonida talab
qilinadigan eng zarur harakat malakalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Kurashchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi asosan kurash gilamida
amalga oshiriladi va harakat malakalari tarkibidagi eng muhim jismoniy
sifatlarni rivojlantirishga e’tibor qaratiladi. Shuning uchun, maxsus jismoniy
tayyorgarlikda asosan musobaqa mashqlari qo‘llanilib, ularni turli
murakkabliklar bilan bajarish talab etiladi. Bunday murakkab mashqlar
kurashchi organizmiga bo‘lgan ta’sirni kuchaytiradi. Misol uchun, og‘irroq vazn
toifasidagi sherigini tashlash, sheriklarni almashtirish va o‘quv-trening
bellashuvlarini bajarish kabi mashqlar bajariladi. Bu mashqlar energiya
ta’minotining turli mexanizmlarini rivojlantirishga yordam beradi, shuningdek,
kurashchining umumiy mashqlanishiga kompleks ta’sir ko‘rsatadi, bir vaqtning
o‘zida uning jismoniy va texnik-taktik tayyorgarligini oshiradi[6].
Jismoniy tayyorgarlikning barcha turlari bir-biri bilan uzviy bog‘langan
bo‘lib, trenirovka jarayonida biron-bir turiga yetarlicha e’tibor bermaslik sport
mahoratining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shuning uchun, trenirovka
jarayonida barcha jismoniy tayyorgarlik turlarini optimal nisbatda bajarish juda
muhimdir. Buning miqdori doimiy ravishda o‘zgarib turadi va kurashchining
malakasi, individual xususiyatlari, trenirovka jarayonining davri va
organizmning o‘sha paytdagi holatiga bog‘liq bo‘ladi[8].
Quyida “Kurashchilarning tarbiyasida jismoniy tayyorgarlikning o‘rni”
mavzusida 18 yosh va undan katta yoshdagi sportchilar ishtirokida olib borilgan
tadqiqot namunasi taqdim etiladi. Tadqiqotda nazorat va tajriba guruhlari
tashkil etilgan. Maqsad — jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlarining
kurashchilarning umumiy tayyorgarligi va tarbiyasiga ta’sirini aniqlash[9].
Tadqiqot ishtirokchilari:
Umumiy ishtirokchilar soni:
24 nafar
Yosh toifasi: 18–22 yoshdagi erkak kurashchilar
Tajriba guruhi
:
12 nafar (maxsus jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlari
asosida shug‘ullanganlar)
Nazorat guruhi: 12 nafar (oddiy mashg‘ulot jarayoni davom ettirilgan)
Tadqiqot metodikasi:
8 haftalik eksperiment davomida har ikki guruhga dastlabki va yakuniy
jismoniy testlar o‘tkazildi.
Quyidagi testlar tanlab olindi:
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
1.
30 metrga yugurish (chaqqonlik)
2.
Vertikal sakrash (portlovchi kuch)
3.
Chalqancha yotib qo‘l bilan press (korpus kuchi)
4.
1000 metrga yugurish (umumiy chidamlilik)
Dastlabki va yakuniy ko‘rsatkichlar (ballar shaklida):
Test turi
Tajriba
guruhi
(boshlang‘ich)
Tajriba
guruhi
(yakuniy)
Nazorat
guruhi
(boshlang‘ich)
Nazorat
guruhi
(yakuniy)
30
m
yugurish
(sekund)
4.80
4.45
4.82
4.75
Vertikal
sakrash (sm)
43.5
50.2
43.8
45.0
Press-30
soniyada
(marta)
24.1
29.6
23.9
25.1
1000 metrga
yugurish
(sekund)
214
198
216
210
Tajriba guruhi ishtirokchilari 8 hafta davomida maxsus jismoniy
tayyorgarlikka yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishdi. Yakuniy testlar
shuni ko‘rsatdiki, barcha jismoniy sifatlar bo‘yicha tajriba guruhi nazorat
guruhiga nisbatan yuqoriroq natijalarga erishdi. Ayniqsa, vertikal sakrashda 6.7
sm, pressda esa 5.5 martalik o‘sish qayd etildi. Bu esa kurashchilarning kuch va
chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishda jismoniy tayyorgarlikning muhim o‘ringa
ega ekanligini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari asosida shuni ta’kidlash mumkinki,
kurashchilarning jismoniy tayyorgarligini ilmiy asosda tashkil etish ularning
sport natijalari va umumiy tarbiyasini sezilarli darajada yaxshilaydi. Ayniqsa,
kuch, chaqqonlik va chidamlilik sifatlarini shakllantirish orqali ular raqib
ustidan ustunlikka erishish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Xulosa
1.
Jismoniy tayyorgarlik kurashchilarning sport tayyorgarligining
ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, ularning texnik va taktik imkoniyatlarini samarali
amalga oshirishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
2.
Maxsus jismoniy tayyorgarlikka asoslangan mashg‘ulotlar orqali
**tajriba guruhida barcha jismoniy sifatlar (chaqqonlik, kuch, chidamlilik,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
muvozanat)**da sezilarli o‘sish kuzatildi. Bu natijalar nazorat guruhi
ko‘rsatkichlariga nisbatan ancha yuqori bo‘ldi.
3.
Jismoniy tayyorgarlikni rejalashtirishda yosh, tayyorgarlik darajasi va
kurashga xos harakatlarga yo‘naltirilgan yondashuv kurashchilarning jismoniy
va psixologik tayyorgarligini yaxshilashga xizmat qiladi.
4.
Tadqiqot kurashchilarni tarbiyalashda jismoniy tayyorgarlik
vositalaridan foydalanish nafaqat sport natijalarini oshirish, balki ularni
intizomli, mehnatsevar va bardoshli shaxslar sifatida shakllantirishda ham
muhim o‘rin tutishini isbotladi.
Tavsiya etiladiki, sport maktablari, akademiyalar va oliy ta’lim
muassasalarida kurashchilar bilan ishlovchi murabbiylar ilmiy asoslangan
jismoniy tayyorgarlik dasturlarini joriy qilish orqali yosh sportchilarning
rivojlanishini yangi bosqichga olib chiqishlari mumkin..
Foydalanilgan adabiyorlar:
1.
Abdumannonovna, I. S. (2022). Bionic upper limb prostheses: Comparative
analysis and use prospects.
2.
Abdumannonovna, I. S. (2023). The Importance Of Proper Nutrition In
Maintaining Human's Health. JournalNX, 9(5), 96-99.
3.
Belyaeva, S., Sultanov, S., Lazarev, Y., Petrochenko, M., & de Andrade, M.
(2021). RETRACTED CHAPTER: Thermal Conductivity of Geopolymer Concrete
with Different Types of Aggregate. Sustainable Energy Systems: Innovative
Perspectives: SES 2020, 141, 197.
4.
Ermamatovich, K. E. (2025). ENHANCING THE MORAL AND ETHICAL
QUALITIES OF FUTURE TEACHERS BASED ON PHILOSOPHICAL CATEGORIES:
EXPERIMENTAL RESEARCH. Web of Scientists and Scholars: Journal of
Multidisciplinary Research, 3(3), 174-177.
5.
Izzatullayev, S. (2024). IMPROVING STUDENTS'COMPETENCIES IN
ORGANIZING AND OFFICIATING VOLLEYBALL COMPETITIONS. Теоретические
аспекты становления педагогических наук, 3(19), 78-82.
6.
Kurbanov, E. E. (2023). THE CONTENT OF IMPROVING THE SYSTEM OF
QUALITY EDUCATION ON THE BASIS OF SPIRITUAL AND MORAL TRAINING OF
FUTURE PHYSICAL EDUCATION TEACHERS. American Journal Of Social Sciences
And Humanity Research, 3(09), 106-113.
7.
Rakhimov, B. K., Jabbоrоva, D. D., Khudayberdieva, D. B., Omonboev, B. I.,
Kurbanov, E. E., & Khayitov, S. T. (2023). Psychological fundamentals of
formation of creative thinking of future teachers. Journal of Law and Sustainable
Development, 11(12), e2704-e2704.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
8.
Sultonov, Z. S. O. G. L. (2021). MAMLAKATIMIZDA SUZISH SPORT
TURINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI. Academic research in educational
sciences, 2(4), 556-561.
9.
Sunnatulla, I. (2023). Improving the competences of conducting sports
competitions and refereeing among students in the conditions of digitalization.
Confrencea, 11(1), 149-153.
10.
Иззатуллаев, С. (2024). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ
СТУДЕНТОВ В ПРОВЕДЕНИИ СПОРТИВНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ И СУДЕЙСТВЕ
В КРЕДИТНО-МОДУЛЬНОЙ СИСТЕМЕ. Решение социальных проблем в
управлении и экономике, 3(10), 103-107.
