MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
153
GLITSIRRET KISLOTASINING C3 HOLATIDAGI MURAKKAB
EFIRLARINI SINTEZ QILISH VA BIOLOGIK FAOLLIKLARINI PASS
ONLINE DASTURIDA TAHLIL QILISH
Esanov.R.S.
Raxmonov.B.D.
Hamroyev.O.B.
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15394100
Dunyoda tabiiy biologik faol moddalarni kimyoviy modifikatsiya qilish va
ular asosida tibbiyotda virusli kasalliklarini davolash hamda profilaktikasi, turli
xil etiologiya immuno tanqisliklar uchun yangi dori vositalarini yaratish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi. Hozirda tibbiyot amaliyotida va qishloq xо‘jalik
maqsadlarida qо‘llaniluvchi aksariyat vositalar asosini biologik faol
moddalarning kimyoviy modifikatsiya qilingan hosilalaridan olinishi hamda
ularning organizm uchun mumkin bо‘lgan nojо‘ya ta’sirlarni minimallashtirish
yoki terapevtik mexanizmlarini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi
kunda dunyoda biologik faol birikmalarga boy bо‘lgan о‘simlik manbalarini izlab
topish hamda kimyoviy tarkibini aniqlash, undagi asosiy biologik faol
moddalarni ajratib olish va ularni kimyoviy modifikatsiya qilish bo‘yicha keng
ko‘lamda ilmiy va amaliy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu borada biologik faol
triterpen kislotalari hosilalari asosida preparatlar yaratishda biologik faol
moddalarga boy tabiiy manbalarni topish, ulardan biologik faol birikmalarni
ajratib olish, ularni modifikatsiya qilish, tuzilishi va biologik faolliklari orasidagi
bog’liqlikni tadqiq qilishning zamonaviy usullarini aniqlash hamda ular asosida
yangi samarali dori vositalarini yaratishga alohida e’tibor berilmoqda. Qizilmiya
tarkibida mavjud bo‘lgan triterpenoid saponinlar, glitsirrizin kislota, α- va β-
glitsirret kislotalari teri o‘smalarining paydo bo‘lishi va o‘sishini samarali
to‘xtatadi.
Glycyrrhiza glabra
o‘simligidan olingan ekstraktlar oshqozon-ichak
kasalliklari, balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida va boshqa ko‘plab holatlarda
uzoq yillar davomida qo‘llanilgan. Gdolchin va metoksidolchin kislota
xlorangidridi ustiga GlK benzolda eritib qo‘shildi. Moddalar 1:1 mol nisbatda
olindi. Aralashmaga 1 ml trietilamin (Et
3
N) asta sekin tomchilatib qo‘shildi. Et
3
N
qo‘shishdan
maqsad
reaksiya
davomida
hosil
bo‘lgan
HCl
ni
trietilamingidroxlorid tuz holida cho‘ktirish. So‘ngra aralashma qizdirildi va
reaksiya tugagandan so‘ng filtirlandi va Rotor apparatida erituvchi haydab
olindi. Reaksiya davomiyligi yupqa qatlam xromatografiya usulida tekshirib
turildi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
(1)
(2)
OCH
3
R =
;
HO
COOH
O
C
6
H
6
, (C
2
H
5
)
3
N
O
COOH
O
+ (C
2
H
5
)
3
N
.
HCl
+
R-C
O
Cl
.
R-C
O
80
0
C
GlKning quruq piridindagi eritmasiga mо‘l miqdorda sirka angidridini
qо‘shib, 80-90°C haroratda 2 soat davomida aralashtirildi. Sо‘ngra xona
haroratigacha sovutilgan reaksion aralashma muzli suvga tomchilatib qо‘shildi.
Chо‘kmaga tushgan 3-O-AGlK filtrlab olinadi va uni quritib, sо‘ngra
xloroform:metanol aralashmasida qayta kristallab olindi. Unum 90±1%. Tozalik
darajasi YuSSX bо‘yicha 96%ni tashkil qildi.
3-O-AGlK sintez reaksiyasi quyidagi
bо‘yicha amalga oshirildi.
Hozirgi kunda sintez qilingan moddalarning biologik faolliklarini o’rganish
hamda ularni amaliyotga tadbiq etish uchun ularni tahlil etishda kompyuter
modellashtirish dasturlari
in silico
usullarining o’rni juda muhim hisoblanadi.
Biz ham Glitsirret kislotasi va undan hosil qilingan C3 holatdagi efirlarning
kasalliklarga qarshi faolliklarini Pass online platformasida o’rganib tahlil qildik
va aktivlik ko’rsatkichi eng yuqori bo’lgan fermentlarni o’rgangandik.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
Yuqoridagi diagrammadan shuni xulosa qilishimiz mumkinki aktivlik (Pa)
ko’rsatkichi eng yuqori bo’lgan 10 ta kasallikdan 9 tasida dastlabki mahsulotga
nisbatan o’sish kuzatilgan. Bundan xulosa qilinadiki C3 uglerodga efir guruh
biriktirilganda dastlabki kislotaga nisbatan kasallikka faolroq ta’sir etuvchi
preparatlarni istiqbolda olishimiz mumkin bo’ladi.
Adabiyootlar:
1. Xojimatov O.K, Haydarov X.Q, Xamrayeva D.T, Imomova D.A, Xujanov A.N. XU
O‘zbekiston dorivor o‘simliklar atlasi. O‘quv qo‘llanma. – Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2021. – 224 bet.
2. Оспанов Е.С, Арыстанова Т.А.,ИрисметовМ.П , Джиембаев Б.Д. “Новое
полусинтетическое производное компонента корня солодки: получение и
стандартизatsiя
Химия
и
химические
технологии/
4.Химико-
фармацевтическое производство”.
3. О.А. Реутов, А.Л. Курц, К.П. Бутин. Органическая химия. Том № 2. с. 229.
4. H.M. Shohidoyatov, H.O‘. Xo‘janiyazov, H.S. Tojimuhamedov. Organikkimyo. –
T.: «Fan va texnologiya», 2014, 317 bet.
5. www.way2drug.com
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0,9
1
0,969
0,959 0,952 0,944
0,938
0,921
0,904
0,89
0,87
0,851
0,979
0,979
0,957
0,988
0,951
0,95
0,886
0,878
0,664
0,935
0,978 0,977 0,969 0,975
0,965 0,961
0,899
0,896
0,752
0,934
0,984 0,967 0,967
0,953 0,982 0,969
0,895 0,903 0,897
0,888
Glitsirret kislota
glitsirret kislotaning 3-O-metoksidolchin kislota efir
glitsirret kislotaning 3-O-dolchin kislota efiri
glitsirret kislotaning 3-O-asetoksi efiri
