МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
12
https://universalpublishings.com
ILM VA AQL — INSON KAMOLOTINING ASOSI SIFATIDA
Mamatqulova Nilufar Xusanovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali o‘qituvchisi,
falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Buriyeva Sabina
+998 91-963-79-07
TTATF Stomatologiya yònalishi 103a guruh talabasi
Qarshiboyeva Malika
pokizaqarshiboyeva043@gmail.com
+998 88-035-06-01
TTATF Davolash-2
101a guruh
Davlatova Sevara
+998 93-510-22-06
TTATF DAVOLASH -101 b guruh
Nomozova Odina
+998 50-950-38-81
TTATF Stomatologiya yònalishi 103a guruh talabasi
Hakimova Sevinch
+998 77-109-12-02
TTATF Stomatologiya yònalishi 103a guruh talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada ilmning jamiyat va shaxs taraqqiyotidagi o‘rni, aql va
tafakkurning inson kamolotiga ta’siri, shuningdek, o‘zbek allomalari va dunyo
mutafakkirlarining ilm haqidagi fikrlari tahlil etiladi. Ilmning fazilati, uning zamonaviy
hayotdagi zarurati va har bir inson uchun zaruratga aylangan bilim olish ehtiyoji haqida
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
13
https://universalpublishings.com
fikr yuritiladi. Qur’oni karim oyatlari, hadislar, Sharq va G‘arb donishmandlarining
mulohazalari asosida ilm-ma’rifatning qadri ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
ilm, aql, tafakkur, ma’naviyat, inson, kamolot, hadis, tafsir.
Kirish
Falsafa inson tafakkuri va ma’naviy hayotining chuqur qatlamlarini o‘rganadigan
fan sifatida ilm va aqlni qadimdan inson kamolotining markaziy omillari sifatida talqin
qilgan. Har qanday jamiyat taraqqiyotining, har bir shaxs shakllanishining negizida
bilim olishga bo‘lgan ehtiyoj, fikrlashga bo‘lgan ichki zarurat yotadi. Ilm — borliqni
anglash vositasi bo‘lsa, aql — uni idrok qilish, tahlil qilish va baholash kuchidir.
Falsafaning asosiy yo‘nalishlari — gnoseologiya (bilish nazariyasi), antropologiya,
aksiologiya (qadriyatlar nazariyasi) doirasida ilm va aql masalasi chuqur o‘rganilgan.
Shu sababli, mazkur maqolada ilm va aqlning mohiyati, ularning uyg‘unligi va inson
kamolotidagi o‘rni falsafiy yondashuv asosida tahlil qilinadi.
Ilm – insoniyatning eng yuksak quroli
Insoniyat tarixida ilm eng qudratli kuch sifatida tan olingan. Insonni borliqdagi
boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan jihati uning ongidir. Ong esa, ilm va aql bilan
oziqlanadi. Alloh taolo insonni “eng go‘zal suratda” yaratib, unga tafakkur ne’matini
bergan. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, inson o‘z hayot yo‘lini to‘g‘ri
belgilashi, jamiyatda munosib o‘rin egallashi va komil shaxs bo‘lib shakllanishi uchun
ilm va aqlga tayanishi zarur.
Ilmning mohiyati: Gnoseologik yondashuv
Ilm falsafada bilish faoliyati sifatida talqin qilinadi.
Gnoseologiya
— bilish
nazariyasi — bu borliqni, haqiqatni inson ongida qanday aks ettirilishini tahlil qiladi.
Yunon faylasufi
Platon
bilimni “asabiy ruhning abadiy haqiqatga yetishi” deb
ta’riflagan. Unga ko‘ra, ilm — bu ideallarning ong orqali anglanishi.
Aristotel
esa
bilimni empirik (tajriba asosidagi) bilish orqali rivojlantirish mumkinligini ta’kidlaydi.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
14
https://universalpublishings.com
Falsafada ilm shunchaki axborot to‘plami emas, balki
haqiqatni anglash vositasi
,
haqoniy qarorlar chiqarish asosidir
. Ilm orqali inson tabiat, jamiyat va o‘z “men”i
haqida chuqurroq fikr yurita oladi. Bu esa uning ma’naviy va axloqiy kamoloti uchun
zamin yaratadi.
Aql: Insoniy mohiyatning asosi
Aql
— insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan asosiy sifat. Falsafada aql
ko‘p yo‘nalishda talqin qilinadi:
•
Ratsionalizm
(Dekart, Spinoza, Leibniz) aqlni haqiqatga erishishdagi yagona yo‘l
deb biladi.
•
Empirizm
(Bekon, Lokk, Yyom) esa bilimni tajriba orqali, lekin aql orqali qayta
ishlash zarurligini ta’kidlaydi.
•
Immanuil Kant
aqlni “amaliy aql” va “sof aql”ga ajratib, inson harakati axloqiy
bo‘lishi uchun uni aql boshqarishi zarurligini ilgari suradi.
Sharq mutafakkirlari, xususan
Abu Nasr al-Farobiy
aqlni jamiyatni boshqarish
vositasi deb baholagan. Unga ko‘ra, “fazilatli shahar” faqat aql bilan boshqarilgan
jamiyatda mavjud bo‘lishi mumkin.
Ibn Sino
esa aqlni “ilmiy tafakkurning yuragi”
deb atagan.
Zamonaviy hayotda ilmning o‘rni
Bugungi kunda texnologiya va tibbiyot sohasida yuz berayotgan taraqqiyotlar,
ayniqsa, tibbiy ta’lim olayotgan talabalar uchun ilmning naqadar muhimligini yana bir
bor tasdiqlaydi. Har bir stomatolog talabasi nafaqat amaliy ko‘nikmalarga, balki keng
dunyoqarash, mantiqiy tafakkur va axloqiy bilimlarga ega bo‘lishi kerak. Zero,
zamonaviy shifokor — bu faqat kasallikni davolovchi emas, balki jamiyatda nur
tarqatuvchi, ma’naviy yetuk inson bo‘lishi lozim.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
15
https://universalpublishings.com
Ilm va aql uyg‘unligi — komil inson mezoni
Falsafiy antropologiyada komil inson tushunchasi insonning aqliy va axloqiy
jihatdan yuksalishi orqali shakllanadi. Bu esa, faqat ilm va aql uyg‘unligida ro‘yobga
chiqadi. Ilm insonga ko‘rish quvvatini bersa, aql unga qayerga qarashni ko‘rsatadi. Ilm
bilan to‘la, ammo aqlsiz inson xatoga yo‘l qo‘yadi; aql bilan yo‘naltirilgan, ammo
ilmga tayanmagan inson esa natijaga erisholmaydi.
Bugungi kunda sun’iy intellekt va texnologik taraqqiyot zamonida ilmga tayanib
yashash zarur, lekin uni axloqiy mas’uliyat bilan boshqarish — inson aqliy va
ma’naviy salohiyatiga bog‘liqdir.
Ilm va aqlning jamiyatdagi aksiologik (qadriyatli) ahamiyati
Aksiologiya
— qadriyatlar falsafasi — nuqtai nazaridan qaraganda, ilm va aql
shunchaki individual fazilat emas, balki
umumiy ijtimoiy qadriyat
hisoblanadi.
Jamiyat taraqqiyoti, adolat, tinchlik, inson huquqlari kabi tushunchalar ilm va aql bilan
bog‘liq holda rivojlanadi.
Ma’rifatparvarlar-
ilm va aqlni jaholatga qarshi kurash vositasi sifatida
ko‘rganlar.
Jadidlar
— Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy — ham ilmga
asoslangan, aql bilan boshqariladigan islohotlarni yoqlab chiqqanlar. Ularning fikricha,
ilm — najot, aql — yo‘l ko‘rsatkich.
Xulosa
Falsafiy nuqtai nazardan, ilm va aql — inson mavjudotining asosiy negizi, maqsadli
rivojlanishning zaruriy shartidir. Ular uyg‘unlashgan holda insonni komillikka
yetaklaydi, jamiyatda barqarorlik, adolat va taraqqiyotga xizmat qiladi. Ilm orqali
inson haqiqatni anglaydi, aql orqali esa uni to‘g‘ri yo‘nalishga soladi. Shunday ekan,
har bir ongli shaxs, ayniqsa, zamonaviy yosh avlod ilm va aqlni o‘z ma’naviy-axloqiy
tayanchi sifatida qadrlashi shart.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 05, Мая
16
https://universalpublishings.com
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Farobiy, A.N. (1993).
Fozil shahar ahlining fikrlari
. — Toshkent: Fan.
2.
Ibn Sino. (1999).
Tib qonunlari
(tanlangan parchalari). — Toshkent: Fan.
3.
Kant, I. (2001).
Amaliy aql tanqidi
. — Toshkent: O‘zFA nashriyoti.
4.
Plato. (2005).
Davlat
(Respublika). — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot.
5.
Avloniy, A. (1992).
Turkiy guliston yoxud axloq
. — Toshkent: O‘qituvchi.
