МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 06, Июнь
205
https://universalpublishings.com
PERRANAT IONLARINING KIMYOVIY XOSSALARI VA ULARNING
OKSIDLOVCHI SIFATIDAGI ROLI.
D.D.Sherbutayeva
X.M.Azizova
Annotatsiya.
Ushbu maqolada perranat ionlari (ReO₄⁻) ning kimyoviy tuzilishi,
fizik-kimyoviy xossalari, oksidlovchi sifatidagi reaksion faolligi va ularning amaliy
qo‘llanilish sohalari yoritib berilgan. Perranatlar rheniumning +7 oksidlanish
darajasidagi birikmalari bo‘lib, kuchli oksidlovchi bo‘lishi ularni organik sintez,
analitik kimyo, kataliz va tibbiyotda keng qo‘llash imkonini beradi. Shuningdek,
maqolada perranat birikmalarining ekologik xavfsizligi va ularni zararsizlantirish
muammolari haqida ham fikr yuritilgan. Bu ionlarning chuqur o‘rganilishi ilmiy va
sanoat sohalarida yangi texnologiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar.
Perranat ionlari, rhenium, oksidlovchi xossalar, ReO₄⁻, kataliz,
radioaktiv izotoplar, analitik kimyo, ekologik xavfsizlik.
Perranat ionlari (ReO₄⁻) rhenium elementining eng yuqori oksidlanish darajasi
bo‘lgan +7 holatidagi anionlaridir. Bu ionlar tarkibida rhenium atomi to‘rt kislorod
atomi bilan tetraedrik shaklda bog‘langan bo‘ladi. Perranatlar kimyoviy jihatdan kuchli
oksidlovchi xossaga ega bo‘lib, ularning bu xususiyati noorganik kimyo, kataliz va
analitik kimyo sohalarida keng qo‘llaniladi. ReO₄⁻ ionlari tetraedrik geometriyaga ega
bo‘lib, rhenium markaziy atom sifatida to‘rtta kislorod atomiga koordinatsiyalangan.
Bu holatda rhenium +7 oksidlanish darajasida bo‘lib, bu esa uning kuchli oksidlovchi
xossalarini belgilaydi. Perranat ionlari strukturaviy jihatdan permanganat (MnO₄⁻) va
perrhenat (TcO₄⁻) ionlariga o‘xshashlik qiladi.
Perranat ionlari kuchli oksidlovchi, neytral va asosiy muhitda barqaror, lekin
qaytaruvchi muhitda pastroq oksidlanish darajalariga o‘tuvchi, shuningdek kompleks
birikmalar hosil qiluvchi xossalarga ega. Ular ko‘plab metall ionlarini past oksidlanish
holatidan yuqori holatga o‘tkazishi mumkin. Organik sintezda perranat birikmalari
alkogollarni aldehid yoki ketonlarga oksidlovchi vosita sifatida ishlatiladi. Katalitik
jarayonlarda esa ular turli oksidlovchi reaksiyalarda, masalan, alkanning olefinga
aylanishi yoki oksidlovchi dehidrogenatsiyada qo‘llaniladi. Bu reaktsiyalar perranat
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 06, Июнь
206
https://universalpublishings.com
birikmalarining yuqori oksidlanish darajasi va kislorod atomlari bilan reaksiyaga
kirishish qobiliyatini ta’minlaydi.
Analitik kimyoda perranat ionlaridan redoks titrlashlarda oksidlovchi vosita
sifatida foydalaniladi. Bunday titrlashlar orqali, masalan, metall ionlarini aniqlash yoki
organik birikmalarni oksidlash mumkin. Perranatlarning yuqori oksidlanish darajasi va
ularning kislorodga nisbatan yuqori reaktivligi, ularni analitik usullar uchun ideal
oksidlovchi vosita qiladi. Bundan tashqari, rheniumning radioaktiv izotoplari - xususan
¹⁸⁶Re va ¹⁸⁸Re - perrenat shaklida tibbiyotda radioaktiv terapiya va diagnostika
maqsadlarida ishlatilmoqda. Rhenium-188, masalan, ba’zi onkologik kasalliklarni
davolashda ishlatiladigan radioaktiv moddalardan biridir. Perranat ionlari, shu sababli,
tibbiyotda ham o‘z o‘rniga ega bo‘lib, turli kasalliklarni aniqlash va davolashda muhim
rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, perranatlarning ekologik xavfsizligi masalasi ham muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, radioaktiv shakldagilari atrof-muhitga tushganida nazoratni
talab qiladi, chunki ular suvda yaxshi eriydi. Kimyoviy reaktivlik nuqtai nazaridan esa,
ular kislorod ajratuvchi reaktsiyalarda xavfsizlik choralariga qat’iy rioya etilishi zarur.
Ularning mavjudligi atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatishi mumkin, shuning uchun ishlab
chiqarish jarayonlarida chiqindilarni samarali qayta ishlash va xavfsiz utilizatsiya
qilish zarur. Perranatlarning ekologik xavfsizligi va ularni zararsizlantirish metodlari,
ayniqsa, sanoat miqyosida perrenatlar ishlab chiqarilayotgan mamlakatlarda diqqat
markazida turishi kerak.
Umuman olganda, perranat ionlari rhenium kimyosida muhim o‘rin tutadi.
Ularning kuchli oksidlovchi xossalari ko‘plab sohalarda, xususan, organik sintez,
kataliz, analitik kimyo va tibbiyotda qo‘llanilishini ta’minlaydi. Perranat birikmalari
oksidlovchi jarayonlarni rivojlantirishda va yangi texnologiyalarni yaratishda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu ionlarning chuqur o‘rganilishi yangi texnologiyalar uchun asos
bo‘lishi mumkin, ayniqsa, ekologik xavfsiz katalitik jarayonlarni yaratishda va ilm-fan
rivojida yangi istiqbollarni o‘rganishda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Greenwood, N.N., Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements. 2nd Edition.
Butterworth-Heinemann.
2. Cotton, F.A., Wilkinson, G. (1999). Advanced Inorganic Chemistry. 6th Edition.
Wiley-Interscience.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 13.14/2024
SJIF 2024 = 5.444
Том 3, Выпуск 06, Июнь
207
https://universalpublishings.com
3. Yoffe, A.D. (1982). “Chemistry and uses of Rhenium and its compounds.”
Journal of Chemical Technology and Biotechnology, 32(6), 498–508.
4. Soroka, N.P., Streltsova, O.V. (2010). “Radiopharmaceuticals Based on
Rhenium-188: A Review.” Radiochemistry, 52(1), 1–10.
5. Atkins, P., Overton, T., Rourke, J., Weller, M., Armstrong, F. (2010). Shriver and
Atkins’ Inorganic Chemistry. 5th Edition. Oxford University Press.
