МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
384
SHOLINING O‘SUV DAVRI VA RIVOJLANISHIGA MINERAL O‘G‘ITLAR
ME’YORLARINI TASIRI
Karimboyeva Shohista Bahodir qizi
talaba
Farxod Xashimov
, q.x.f.d., professor,
Shahboz Yoqubov
, assistent,
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Unversiteti
Agrobiotexnalogiyalar va oziq – ovqat xavfsizligi instituti.
Tell +99899 9692593
Anotatsiya
Azotli o‘g‘itlar miqdorini oshirilishi ikkala o‘rganilgan sholi navlarida ham, o‘suv
davrini nazorat variantiga nisbatan 9-14 kunga, to‘liq pishishini «Iskandar» navida 13-
15 kunga, «Guliston» navida 4-5 kunga uzayishiga olib keldi. Bu tuplash koeffitsentini
ta’lluqli ravishda 1,5-1,1 ga, hosildor poyalar sonini 1 m2 da 83-62 taga ortishi ya’ni, 1
gektarda 83-62 mingtagacha yon shoxlarning ko‘p hosil bo‘lishi va asosiy poyalardan
keyin pishib yetilishi hisobiga vujudga keldi.
Kalit so’zlar.
Sholi o’simligida Azotli, fosfor, kaliyl,mineral o’g’itlarning ta’siri
Mavzuning dolzarbligi. Yuqori hosil yetishtirish maqsadida, sholini o‘sish va
rivojlanish xususiyatlarini chuqur o‘rganish, tushunib yetish orqali bo‘yini o‘sishi,
rivojlanishi, quruq massa to‘plashi va hosil yig‘ishni boshqarish, har bir nav uchun
alohida belgilangan ilg‘or agrotexnik tadbirlar qo‘llab yetishtiriladigan hosilning
salmog‘ini oshirish mumkin. Sholi navlarini mineral va organik o‘g‘itlarga bo‘lgan
talabi, navlarning biologik xususiyati, atrof muhit ta’siri, tuproq va iqlim sharoiti kabi
omillarni hisobga olgan holda aniqlanadi va qo‘llanilayotgan agrotexnik tadbirlarda
yuqoridagi omillar albatta etiborga olinadi. Mineral o‘g‘itlar miqdorining sholini o‘suv
davriga tasiri navning issiqlik va namlik bilan ta’minlanganligi, mahalliy sharoitga
moslashganligi bilan bog‘liq bo‘lib, oxir oqibat navning maksimal yoki minimal
darajada hosil berishini belgilaydigan asosiy ko‘rsatkichlardan.
Tadqiqot materiallari va uslubi. Tajriba Xorazm viloyati Xiva tumani 2022-2023
“Yuksalish fermer” xo’jaligida olib borildi.
Sholining o‘suv fazalariga mineral o‘g‘itlar miqdorining ta’siri(«Iskandar» navi)
№ Variantlar
Tuplash
Ro’vaklash
Pishish
Amal
davri
Boshlanishi yakuni Boshlanishi To’liq
2023-yil
1
Nazorat
17 VII
13 VIII
8VIII
20 VIII
11 IX 103
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
385
2
R120K 150
17 VII
12 VIII
10 VIII
21 VIII
12 IX 104
3
N60R20K150
18 VII
12 VIII
13VIII
23 VIII
14 IX 106
4 N90R120K150
19 VII
14 VIII
14 VIII
25 VIII
17 IX 109
5 N120R120K150 20 VII
5 VIII
15 VIII
28 VIII
20 IX 112
6 N150R120K150
20
VII
7 VIII
18 VIII
1 IX
23 IX 115
2024-yil
1
Nazorat
16 VII
29 VII
11 VIII
23 VIII
15 IX 107
2
R120K 150
16 VII
31 VII
13 VIII
25 VIII
17 IX 109
3
N60R20K150
18 VII
3 VIII
15 VIII
26 VIII
20 IX 112
4 N90R120K150
19 VII
5 VIII
17 VIII
28 VIII
22 IX 115
5 N120R120K150 20 VII
8 VIII
19 VIII
31 VIII
26 IX 118
6 N150R120K150 20 VII
10 VIII
22 VIII
3 IX
28 IX 120
Sholining o‘suv davri navning tez, o‘rta yoki kechpisharligini belgilaydigan
asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanib, bu ayniqsa mineral o‘g‘itlar miqdoriga katta
ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur tajribalarni olib borgan yillarda o‘rganilayotgan ikki navda
ham barcha variantlarda bir xil agrotexnik tadbirlar qo‘llashimizga qaramasdan o‘suv
davri davomida sezilarli farqlar ko‘zga tashlandi. Ma’lumotlarni ta’kidlashicha, azotli
o‘g‘it miqdorini oshib borishi tuplash fazasini kechikishiga olib keldi. Masalan, 1997
yil ma’lumotlari bo‘yicha nazorat variantiga nisbatan 60 kg N berilgan 3 variantda 7
kunga, N 90 kg/ga berilganda 9 kunga, N 120-150 kg/ga berilganda 10 kunga kechikdi.
Ushbu qonuniyat tajriba o‘tkazilgan barcha yillarda qaytarilib yil ob-havosini kelishiga
qarab 1998-2024 yillarda o‘rtacha 3-4 kunni tashkil etdi. Ushbu holat ro‘vaklash fazasini
boshlanishi va tugallanishida ham qayd etildi. Ro‘vaklash boshlanishidagi nazorat
variantiga nisbatan farq 1997 yilda 13 kun, 2023 yilda 3 kun, 2024 yilda 5 kunni tashkil
etdi. Ro‘vaklash boshlanishidagi farq 1997 yildan tashqari katta bo‘lmasada, lekin
ro‘vaklashni yakunlanishida juda sezilarli darajada bo‘ldi. Bu ko‘rsatkich tajriba olib
borishning birinchi yilida 13 kunni, ikkinchi yilida 6 kunni, uchinchi yilida 8 kunni
tashkil etdi. Mazkur qonuniyat sholining pishishini boshlanishi hamda to‘liq pishish
davrida ham kuzatildi. Pishishni boshlanishi nazorat variantiga nisbatan N 60 kg/ga
berilganda o‘rtacha 3 kunga, N 90 kg/ga berilganda 5-7 kunga, N 120 kg/ga.da 7-8
kunga, N 150 kg/ga.da 11-13 kunga kech boshlandi. Shuni alohida takidlash lozimki,
azotli o‘g‘it me’yorini ortib borishi sholini to‘liq pishib yetilishini kechikishiga olib
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
386
keldi. Nazorat variantiga nisbatan N 120- 150 kg/ga qo‘llanilganda pishib yetilishi
o‘rtacha 7-8 kundan 15 kungacha cho‘zildi. Shuningdek, azotli o‘g‘itlarni qo‘llanishi
sholining o‘suv davrini 9-14 kunga uzayishiga olib keldi. 24 O‘suv davrining uzayishi
asosan mineral o‘g‘itlar miqdorini oshishi tufayli nazorat variantiga nisbatan yon
shoxlarni ko‘p hosil bo‘lishi va asosiy poyadan keyin pishib yetilishi hisobiga vujudga
keldi.
Sholining o‘suv fazalariga mineral o‘g‘itlar miqdorining ta’siri («Guliston» navi)
№
Variantlar
Tuplash
Ro’vaklash
Pishish
Amal
davri
Boshlanishi yakuni Boshlanishi To’liq
2023-yil
1
Nazorat
6 VII
13 VIII
21
VIII
20 IX
13 X 116
2
R120K 150
7 VII
12 VIII
19
VIII
21 IX
13 X 116
3
N60R20K150
9 VII
12 VIII
20VIII
23 IX
18 X 120
4
N90R120K150
10 VII
14 VIII
24
VIII
25 IX
20 X 121
5
N120R120K150
12 VII
15 VIII
25
VIII
27 IX
23 X 123
6
N150R120K150
14 VII
16 VIII
27
VIII
3 X
25 X 126
2024-yil
1
Nazorat
9 VII
11 VIII
19
VIII
20 IX
13 X 117
2
R120K 150
11 VII
12 VIII
20
VIII
21 IX
13 X 117
3
N60R20K150
13 VII
12 VIII
20
VIII
23 IX
18 X 120
4
N90R120K150
15 VII
14 VIII
24
VIII
25 IX
20 X 121
5
N120R120K150
16 VII
15 VIII
25
VIII
27 IX
23 X 123
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
387
6
N150R120K150 18 VII
16 VIII
27
VIII
3 X
25 X 126
Ko‘chat usuli bilan sholi yetishtirishda «Iskandar» navida mineral o‘g‘itlarning
variantlar bo‘yicha oshib borishi o‘suv davrining nazorat variantiga nisbatan 13
kungacha uzayishiga olib keldi. «Guliston» navida variantlar o‘rtasidagi farq 4-5 kunni
tashkil qildi. Ko‘chat usuli bilan sholi yetishtirishda o‘rganilayotgan navlarning o‘suv
davridagi farqiga birinchidan, navlarning biologiyasi ya’ni tez va o‘rtapisharligi,
ikkinchidan, navning tuplanish darajasiga bog‘liq bo‘lib «Guliston» navi tezpisharligi
va tuplanish darajasi «Iskandar» naviga nisbatan pastligi sababli, o‘rganilayotgan
variantlarga bir xil miqdorda o‘g‘it berilishiga qaramasdan navlarning o‘suv davridagi
farq «Iskandar» navida 120-130 kun, «Guliston» navida 103-120 kundan iborat bo‘ldi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, azotli o‘g‘itlarni qo‘llanishi oqibatida hosildorlikni oshishi
hisobiga o‘suv fazalarini uzayishiga sabab bo‘ldi. Sholining «Arpa sholi» turiga mansub
«Guliston» navining o‘suv davrida ham yuqoridagi holatlar kuzatildi. Ma’lumki, sholi
urug‘idan ekilganda azotli o‘g‘itlarga qanchalik talabchan bo‘lmasin «Tolmas» navini
hisobga olmaganda respublikamizda rayonlashtirilgan barcha navlarga beriladigan
o‘g‘it miqdori (Xorazm viloyati sharoitida) 150-180 kg/gadan oshsa, o‘simliklarni yotib
qolishi kuzatilgan. Tadqiqotlarimizda navlarning tuplash darajasiga va hosildor poyalar
soniga mineral o‘g‘itlar miqdorining ta’siri turlicha bo‘lishi qayd etilib, nazorat
«Iskandar» navining variantida 1 m2 maydonda hosildor poyalar soni o‘rtacha 160, faqat
fosfor, kaliy 100% berilgan variantda 176, azot, fosfor, kaliy berilgan variantda 183, 150
kg, azot, fosfor, kaliy berilgan variantda 243 donani tashkil qildi. Bu nazorat variantiga
nisbatan 1 m2 da 83 dona, yoki bir gektar maydon hisobiga 830 ming dona hosildor
poya ko‘p demakdir. «Guliston» navida ham ushbu qonuniyat qayd etildi, lekin uni
ko‘rsatkichlari past bo‘ladi.
Ko‘chat qalinligi va hosildor poyalar soniga mineral o‘g‘itlar miqdorining ta’siri
(o‘rtacha 2 yillik).
Variant
O‘simliklar soni,
dona/1m2 .
Ko‘chatni
o‘rimgacha
saqlanishi, %
Tuplash
koeffitsienti
Hosildor
poyalar
soni,
dona m2
ekish
davrida
o‘rimdan
oldin
«Iskandar» navi
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
388
Nazorat
(o‘g‘itsiz).
44
40
90
4.0
160
N0 R120K150
44
40
90
4.4
176
N60R120K150
44
41
93
4.4
183
N90R120K150
44
42
95
5.0
210
N120R120K150
44
44
100
5.5
243
N150R120K150
44
43
97
5.3
236
«Guliston» navi
Nazorat
(o‘g‘itsiz).
44
38
86
3.3
128
N0 R120K150
44
38
86
3.6
139
N60R120K150
44
40
90
4.1
166
N90R120K150
44
42
95
4.1
175
N120R120K150
44
42
95
4.3
184
N150R120K150
44
43
97
4.4
190
Tajriba maydonida ko‘chat usulida sholi yetishtirishda ikki navga ham bir xil
agrotexnika qo‘llanishiga qaramasdan, «Iskandar» navida bir metr kvadrat maydonda
variantlar bo‘yicha 33-53 dona hosildor poyalar «Guliston» naviga nisbatan ko‘p
shakllandi. Taxlillarimizni ko‘rsatishicha bu faqat navning biologik xususiyatiga xos
ko‘rsatkichdir. «Iskandar» navi «Guliston»ga nisbatan seleksiya nuqtai nazaridan va
mahsulotning texnologik bahosidan kelib chiqqan holda bir necha ko‘rsatkichlari
bo‘yicha yuqori turishida yoki afzalligidadir. Mineral o‘g‘itlar qo‘llash hisobiga tuplash
koeffitsenti «Iskandar» navida 1,5 gacha, «Guliston» navida 1,1 gacha, hosildor poyalar
soni ta’lluqli ravishda 83-62 taga oshirilishiga erishildi. Shunday qilib, sholi navlarining
tuplash darajasi asosan navning biologik xususiyatiga bog‘liq bo‘lsada, lekin bu
ko‘rsatkichni mineral o‘g‘itlar miqdori hamda ekish usuli bilan ham boshqarish
mumkinligi isbotlandi.
Xulosa. Azotli o‘g‘itlar miqdorini oshirilishi ikkala o‘rganilgan sholi
navlarida ham, o‘suv davrini nazorat variantiga nisbatan 9-14 kunga, to‘liq pishishini
«Iskandar» navida 13-15 kunga, «Guliston» navida 4-5 kunga uzayishiga olib keldi. Bu
tuplash koeffitsentini ta’lluqli ravishda 1,5-1,1 ga, hosildor poyalar sonini 1 m2 da 83-
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Researchbib Impact factor: 11.79/2023
SJIF 2024 = 5.444
Том 2, Выпуск 11, Ноябрь
https://universalpublishings.com
389
62 taga ortishi ya’ni, 1 gektarda 83-62 mingtagacha yon shoxlarning ko‘p hosil bo‘lishi
va asosiy poyalardan keyin pishib yetilishi hisobiga vujudga keldi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Turaboyeva, B., Miyzamov, D., Qodirova, G., & Hayitov, M. (2023). KUZGI BUG
‘DOYNI OLINGUGURT SAQLOVCHI O ‘G ‘ITLAR BILAN O ‘G ‘ITLASh.
Academic research in educational sciences
,
4
(SamTSAU Conference 1), 1182-1185
2. Mamadiyar, X., Mexroj, A., Dostonbek, M., & Baxtigul, T. (2023). MINERAL
OʻGʻITLAR TURLI MEʼYOR VA NISBATLARINING KUZGI BUGʻDOY DON
HOSILIGA TAʼSIRI.
PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF SCIENCE AND
EDUCATION
,
19
(23), 239-242.
3. Xayitov , M. . ., Muratkasimov, A., Miyzamov, D., & Usmanov, U. . (2023).
MINERAL O`G`ITLAR TURLI ME`YOR VA NISBATLARINING KUZGI
BUG`DOY DON SIFATI KO`RSATKICHILARIGA TA`SIRI.
Евразийский журнал
медицинских и естественных наук
,
3
(4 Part 2), 55–60. извлечено от
academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/13203
4. Farxod Xashimov, Shahboz Yoqubov, assistent, Ibragimova Nasiba,(2024).
OQBOSH
KARAM
HOSILDORLIGIGA
MINERAL
VA
ORGANIK
O‘G‘ITLARNING HOSILDORLIGI VA HOSIL SIFATIGA TA’SIRI. //. T A D Q I Q
O T L A R. jahon ilmiy – metodik jurnali.
5.Khaitov, M., Rasulov, I., & Karshiyev, J. (2024). TECHNOLOGY AND METHODS
OF PROPAGATION OF FRUIT SEEDLINGS.
Science and innovation
,
3
(D9), 276-
279.
6. Xayitov, M. A., Qarshiyev, J. D., Yoqubov, S. M., & Narzullayev, B. A. (2023).
UZUMNING QORA KISHMISH NAVI TUPIDAGI BOSHLAR SONI VA
ULARNING ORTACHA OGIRLIGIGA PS-AGROO’G’ITLAR MEYORINING
TASIRI.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций
,
2
(10), 187-191.
7. Хашимов.Ф.Х Xayitov .M.A Yoqubov, S. M., Қаршийев.Ж.Д (2023)
МИКРОЎҒИТЛАРНИНГ ХЎРАКИ УЗУМ ТОИФИ НАВИНИ ХОСИЛДОРЛИК
КО‟РСАТКИЧЛАРИГА ТАЪСИРИ. Сcиентифиc аспеcтс анд трендс ин тҳе фиелд
оф сcиентифиc ресеарч Интернатионал сcиентифиc онлине cонференcе, 124-127-
бет.
