635
korroziya bardoshligini ta’minlashi, mayda kristalli bo‘lishi;
-minimal g‘ovaklilik; -
maxsus talablarni qondirishi. Ingibitorli qo‘shimchalar metall yuzasida zich qatlam hosil qilib
adsorbsiyalanadi.
Metallardagi korrozion jarayonni to‘xtatish shartlaridan biri yaxlit parda hosil bo‘lishidir. Agar
metal bilan kislorod ta’sirida hosil bo‘ladigan oksid hajmi reaksiyaga kirishuvchi metal
hajmidan katta bo‘lsa bu shart bajariladi. Bu holat Pilling Bedvordis omili sifatida ma’lum
bo‘lib, u quyidagicha yoziladi:
α =V
0
/V
M
= M
oρM
/(nA
Mρo
) >1
Bu yerda: V
0-
oksidning molyar hajmi, V
M
- oksidlangan metall hajmi, M
o
va ρ
o
molyar vazn va
oksid zichligi; n- bir mol oksidni hosil bo‘lishi uchun reaksiyaga kiradigan metal mollari soni;
A
M
-metalning atom og‘irligi; ρ
M
-metall zichligi [3].
1-rasm. Adsorbsiyalangan plyonkalarni hosil bo‘lish sxemasi: a-yuqori molekulyar
chiziqli ingibitorlar; b – past molekulyar chiziqli ingibitorlar.
Agar metal bilan kislorod ta’sirida hosil bo‘ladigan oksid hajmi reaksiyaga kirishuvchi metal
hajmidan katta bo‘lsa bu shart bajariladi.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:
1. Xar qanday turdagi ingibitorlar to‘g‘ri tanlanganda korroziya jarayonini ma’lum
darajada sekinlashtiradi.
2. Kimyoviy ishlab chiqarish korxonalarida qurilmalarni korroziya xolatini o‘rganish
bo‘yicha korroziya monitoringini tashkil qilish metall korroziyasini oldini olishga imkon
yaratadi.
Адабиётлар
1.Перелигин Ю.П., Лос И.С., Киреев С.Ю. Коррозия и защита металлов от коррозии.
Учебное пособие для студентов технических спесиалностей 2‐э издание, дополненное
Пенза Издателство ПГУ 2015 88 стр.
2.Семёнова, И. В. Коррозия и защита от коррозии / И. В. Семёнова, А. В. Хорошилов, Г.
М. Флорианович. – М.: Физматлит, 2006. – 376 с
3.Тожиев Р.Ж., Мухамадсадиков К.Ж., Ахунбаев А.А. «Коррозиядан химоялаш».
Фарғона. «Технология», 2019. – 180 бет.
ROROR-FILTRLI QURILMADA SUYUQLIK VA GAZ FAZALARDA MODDA
BERISH KOEFFITSIENTINI NAZARIY ASOSLASH
Mo‘ydinov Abdusamad Abduqayum o‘g‘li,
Farg‘ona politexnika institute, ORCID: 0000-0002-8643-8489, a.moydinov@ferpi.uz
Annotatsiya.
Kimyoviy va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda turli xil changlarni
havodan tozalash va korxonalardan chiqayotgan gazlarni texnologik va sanitariya jihatdan
tozalash keng qo‘llaniladigan jarayonlardan hisoblanadi. Ushbu jarayonlarni joriy etish orqali
raqobatbardosh va sifatli mahsulot ishlab chiqarishning texnologik rejimini oqilona tanlash,
shuningdek, yuqori samaradorlikka ega yangi uskunalarni o‘zlashtirish dolzarb vazifa
hisoblanadi. Nam jihozlardan foydalanish tendentsiyasi mavjud.
Kalit so‘zlar:
gidrodinamik rejim, turli xil og'ishlar, nam usul, nozul, singdirish, tozalash
636
samaradorligi, tarqalgan chang tarkibi, materiyaning zichligi.
Kirish
Qurilmaning gidrodinamik rejimini hisoblash murakkabligi ва turli chetga chiqarishlarni
talab etganligi uchun, modda almashinish jarayonini hisoblash ham murakkab hisoblanadi.
Qurilma ho‘l usulda ishlagangligi bois undagi modda almashinish jarayonini kechishi nasadkali
va plyonka qatlami hosil qilib ishlovchi absorberlarda kechadigan modda almashinish jarayoniga
o‘xshashdir.
Rotor-filtrli qurilmadagi modda almashinish jarayonini hisoblash uchun albatta, undagi
fazalar kontakti hosil bo‘ladigan xududlari aniqlab olish lozim. Qurilmada quyidagicha kontakt
yuazalar hosil bo‘ladi. Dastlab, ishchi suyuqlikni forsunka orqali sepib berilishi natijasida
filtrlovchi material sirtiga tushgan suyuqlik plyonka qatlami hosil qilib oqadi. U yerdan suyuqliq
vannasiga oqib tushadi, suyuqlik vannasiga yig‘ilgan ishchi suyuqlik ham ma’lum xajmdagi
yuza hosil qiladi, bu yuza sirtiga gaz oqimining urilishi oqibatida ham ikkinchi modda
alshmashinish yuzasi hosil bo‘ladi. So‘ngra tozalanadigan gaz oqimining rotor ichidan konfuzor
tomon xarakatlanishi natijasida ikkinchi plyonka qatlamida ham tozalandigan gaz oqimi
tarkibidagi komponentlar suyuqlik plyonkasiga yutiladi. Ushbu kontakt yuzalarga gaz oqimi
tarkibidagi komponentlarni yutilishi suyuqlik fazada modda almashinish jarayonini harakterlaydi
[1].
Izlanishlar metodikasi
Gazlarni tozalash samaradorligi va energiya sarfi o‘rtasidagi bog‘liqlik quyidagicha
ifodalanadi, %;
Х
РФА
ВК
РФА
е
1
,
(1)
bunda
V
va
x
– o‘zgarmas son bo‘lib, u changning dispers tarkibi bo‘yicha tajriba yo‘li bilan
aniqlanadi [1].
Tozalash samaradorligining aniq qiymatini belgilash uchun
η
RFA
modda o‘tkazish soni
orqali ifodalanadi. Modda o‘tkazish soni quyidagi tenglama bo‘yicha aniqlanadi [2]:
)
1
1
ln(
РФА
м
N
.
(2)
Tenglamada olingan son qiymati 0,5÷10 oralig‘ida bo‘lganda aniqlangan qiymat 1-jadval
bo‘yicha taqqoslanadi hamda qurilmaning tozalash samaradorligi belgilanadi.
1
-
jadval
Modda o‘tkazish soniga bog‘liq holda tozalash samaradorligini belgilanishi
Modda o‘tkazish
soni
N
m
Tozalash
samaradorligi
η
RFA
Modda o‘tkazish soni
N
m
Tozalash
samaradorligi
η
RFA
0,5
39,35
4,0
98,17
1,0
63,21
6,0
99,752
2,0
86,47
10,0
99,9953
Qurilmada gaz-suyuqlik tizimi bo‘lganligi uchun ham gaz fazada ham modda berish
kuzatiladi. Gaz fazada modda berish koeffitsienti qurilmaning gidrodinamik rejimiga bog‘liq
bo‘lib, qurilmadagi qarshilik koeffitsientini o‘zgarishi modda miqdorining o‘tishini
xarakterilaydi. Rotor-filtrli qurilmada modda berish koeffitsientlari quyidagicha hisoblanadi.
Datslab qurilmaga beriladigan suyuqlik sarfi bo‘yicha sug‘orishning massaviy zichligi
hisoblanadi:
637
(3)
bunda,
-ishchi suyuqlik zichligi, kg/m
3
*s;
Q-
qurilmaga beriladigan va tajriba yo‘li bilan
aniqlanadigan ishchi suyuqlik sarfi, m
3
/soat; P-plenka fatlami hosil bo‘ladigan kontakt yuza
perimetri.
Q
miqdorda suyuqlikning tushishi natijasida filtrlovchi qatlam yuzasida hosil bo‘lgan
plyonka qatlami quyidagi tenglamadan hisoblanadi,
(4)
bunda,
-suyuqlikning dinamik qovushqoqlik koeffitsienti, mPa*s.
Ushbu suyuqlik plyonkasi qalinligi orqali plyonkaning gidrodinmik rejimi quiydagi
ifodadan foydalanib topiladi,
(5)
Suyuqlik plenkasi tezligi V.G.Levich va T.Xobler taklif etgan tenglamga bionoan
quyidagi ifodadan hisoblanadi,
.
(6)
Yuqorida aniqlangan kattaliklar foydalangan holda suyuqlik plyonkasi uchun Nusselt
soni quyidagi nazariy tenglamdan aniqlanadi,
(7)
bunda, A, m, n-tajriba yo‘li bilan aniqlanadigan konstruksiyaga bog‘liq koeffitsientlar;
-
suyuqlik fazadagi Prandtl soni
; l-
plyonka qatlami oqadigan yoy uzunligi,m [3]. Qurilmada
suyuqlik va gaz fazalarda kechadigan modda almashinish jarayoni bir biriga uzviy bog‘liq,
chunki suyuqlikning fizik-kimyoviy xossalari va gidrodinamikasidan foydalanib gaz fazadagi
modda berish koeffitsienti hisoblanadi.
Rotor-filtrli appartadai gaz fazadagi modda berish koeffitsientini hisoblanadi, shuning
uchun suyuqlik va gaz fazani ishqalanishidagi qarshiligini hisoblash zarur va u quyidagi nazariy
tenglamdan hisoblanadi
(8)
bunda
-qurilmaga gazni kirishdagi va suyuqlik plyonkasining oqish tezliklarini hisobga
oluvchi Reynolds soni;
-suyuqlikning sirt taranglik koeffitsienti, mN/m
2
.
Gaz fazadagi modda berish esa quyidagi tenglama orqali hisoblanadi [4],
(9)
bunda
-gaz faza uchun Prandtl soni.
Tajriba natijalari
Qurilma rotorining diametri bo‘ylab tayanch sifatida setkali po‘lat to‘r va uning ustidan
filtrlovchi to‘rli material qoplangan. Filtr uchun paronit materiali tanlangan [5]. Sanoatda paronit
materialidan asosan agressiv va harorati yuqori jarayonlarda qurilmalar germetikligini ta’minlash
hamda to‘siq sifatida foydalaniladi. 2-jadvalda paronit materialining asosiy texnik ko‘rsatkichlari
keltirilgan.
3
3600
Q
Г
П
2
3
S
C
pl
Г
s
g
C
4
Re
C
S
Г
S
S
pl
Г
w
s
`
Re
Pr
S
n
pl
m
S
S
s
Nu
A
l
`
Pr
S
0,16
0,11 0, 9
Re
G
S
S
S
w
0,16
Re
G
S
'
1/3
Re (Pr )
8
G
G
G
Nu
Pr
G
638
Qurilma rotoriga filtrlovchi material qoplanishidan maqsad qurilma gidravlik
qarshiligining tozalash samaradorligiga ta’sirini o‘rganishdir. Buning uchun filtrlovchi to‘rli
materialga diametri 2;3;4 mm mayda teshiklar ochildi. 1-rasmda teshiklar ochilagn poronit
materialining ko‘rinishi keltirilgan. Changli gazlarni tozalash jarayonida filtrlovchi materialda
teshik ochilgan yuzasi passiv va teshik ochilmagan yuzasi aktiv hisoblanadi.
3
-
jadval
Filtr uchun tanlangan paronit materialining texnik ko‘rsatkichlari
№ Material nomi
Zichligi
Ishlab chiqarish
o‘lchami
Issiqlikka
chidamliligi
Yutuvchanligi
1.
Poronit
2 g/sm
3
1,5×1 m
2
dan
1,5×3 m
2
gacha
-50
0
C dan
+ 450
0
C gacha
Qizdirilgan suvda
massasi 14% gacha
ortadi
1-rasm. Mayda diametrli teshiklar ochilgan paronit.
Filtrlovchi materialning ishchi kontakt yuzasi qurilmaga changli gazni yo‘naltiruvchi
diffuzorning chiqish yuzasiga teng deb qabul qilingan.
a
=900 mm;
b
=180 mm. Berilgan
o‘lchamlar bo‘yicha kontakt ishchi yuzani quyidagi tenglama orqali aniqlaymiz, m
2
;
b
a
S
конт
.
(10)
U holda
a
va
b
o‘lchamlar bo‘yicha umumiy kontakt yuza 0.325 m
2
ga teng bo‘ladi.
Aktiv va passiv yuzalar quyidagi tenglama bo‘yicha aniqlanadi, m
2
;
пас
акт
конт
S
S
S
,
(11)
Diametri 2 mm teshiklar ochilgan filtr materialining aktiv va passiv yuzalarini aniqlashda
a
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni 300 dona;
b
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni
esa 60 donani tashkil etdi. Demak, umumiy aktiv yuza 0,268 m
2
ni va umumiy passiv yuza esa
0,057 m
2
ni tashkil qiladi. Umumiy kontakt yuzaga nisbatan aktiv va passiv yuzalarni %
bo‘yicha ko‘rilsa aktiv yuza 82,46 % ni va umumiy passiv yuza esa 17,53 % ni tashkil qiladi.
Diametri
3 mm teshiklar ochilgan filtr materialining aktiv va passiv yuzalarini aniqlashda
a
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni 225 dona;
b
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni
45 donani tashkil etdi. Demak, umumiy aktiv yuza 0,229 m
2
ni va umumiy passiv yuza esa 0,096
m
2
ni tashkil qiladi. Umumiy kontakt yuzaga nisbatan aktiv va passiv yuzalarni foizlar bo‘yicha
ko‘rilsa aktiv yuza
70,46 % ni va umumiy passiv yuza esa 29,54 % ni tashkil qiladi.
Diametri
4mm teshiklar ochilgan filtr materialining aktiv va passiv yuzalarini aniqlashda
a
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni 180 dona;
b
o‘lcham bo‘yicha ochilgan teshiklar soni
esa 36 donani tashkil etdi. Demak, umumiy aktiv yuza 0,202 m
2
ni va umumiy passiv yuza esa
639
0,122 m
2
ni tashkil qiladi. Umumiy kontakt yuzaga nisbatan aktiv va passiv yuzalarni foizlar
bo‘yicha ko‘rilsa, aktiv yuza 62,15 % ni va umumiy passiv yuza esa 37,84 % ni tashkil qiladi[5].
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmadjonovich, E. N. Obidjon o ‘g ‘li, XA, & Abduqayum o'g'li, AM (2022). Industrial
application of dust equipment in the industrial wet method with contact elements and
experimental determination of its efficiency. American Journal of Applied Science and
Technology, 2(06), 47-54.
2.
Ergashev, N. A., Xoshimov, A. O. O. G. L., & Muydinov, A. A. O. (2022). Kontakt elementi
uyurmali oqim hosil qiluvchi rejimda ishlovchi ho ‘l usulda chang ushlovchi apparat gidravlik
qarshilikni tajribaviy aniqlash. Scientific progress, 3(6), 94-101.
3.
Muydinov, A. A. O. (2023). CHANGLI GAZLARNI TURLI JINSLI SISTEMALAR VA
ULARNI TOZALASH BO ‘YICHA TAJRIBALARNI O ‘TKAZISHNI TADQIQ ETISH.
Scientific progress, 4(1), 342-349.
4.
Khoshimov, A. O., & Muydinov, A. A. (2023). ANALYSIS OF THE REASONS FOR THE
PRODUCTION OF SECONDARY GASES AND THEIR PHYSICAL-CHEMICAL
PROPERTIES IN EXISTING CHEMICAL INDUSTRY ENTERPRISES IN THE FERGANA
VALLEY. American Journal of Technology and Applied Sciences, 13, 14-20.
5.
Ганиева, Г. Ш. К., Хошимов, А. О. У., & Муйдинов, А. А. У. (2023). Разновидности
жаростойких композиционных материалов. Scientific progress, 4(1), 350-357.
REKOMBINANT DNK OLISH USULLARI
Mustafaqulov Muhammadjon Abduvaliyevich
Aliqulov Sardor Mamatqul o’g’li
Almamatova Sitora Ilhom qizi
O‘zbekiston milliy universiteti Jizzax filiali
Annotatsiya:
Genetik rekombinatsiya —
ikki xromosomalararo genlarning almashinuvidir.
Virus va bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hayvonlarga nisbatan kamroq bo'ladi.
In vitro
sharoitidagenetik rekombinatsiyani amalga oshirishning mohiyati turli organizmlardan DNKni
ajratish, DNKning gibrid molekulalarini olish va hosil bo'lgan rekombinant molekulalarni o'ziga
xos oqsilning sintezini hosil qilish maqsadida tirik hujayralarga kiritishdan iboratdir.
Kalit so‘zlar:
Genetik rekombinatsiya,
krossingover, restriksion endonukleazalar,
in vitro,
m-RNK transkripsiyasi, intronlar
,
F-omil , plazmidalar,
Bacillus thuringiensis.
Pontekorvoning 1958-yilda bergan ta'rifiga ko'ra, rekombinatsiya — ikki yoki undan ortiq
determinant irsiy belgilarga ega bo'lgan hujayra yoki organizmlarning hosil bo'lishiga olib
keladigan jarayondir. Bunday rekombinatsiya sut emizuvchilarda jinsiy hujayraiarning hosil
bo'lishida ro'y beradi.[4] Meyoz vaqtida gomologik xromosomalar genlar bilan almashinadi
(krossingover); aynan ana shu almashinuv orqali irsiy belgilarning avloddan avlodga o'tishini
tushuntirish mumkin. Virus va bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hayvonlarga nisbatan
kamroq bo'ladi. Genetik materialning almashinuvi, undan keyin sodir bo'ladigan rekombinatsiya
bir yoki bir-biriga yaqin turlarda ro'y beradi. Barcha tirik organizmlarda restriksion
endonukleazalar mavjud bo'lib, ular organizmga kirgan yot DNKni taniydi va uni parchalaydi.
Genlar almashinuvi yoki genni hujayraga kiritish
In vitro
sharoitidagi genetik rekombinatsiya
orqali amalga oshirilishi mumkin.[5] Bu usul bakteriyalarda, xususan, ichak tayoqchasi
hujayralariga hayvon va odam genlari kiritilib, ular replikatsiyalanishga erishish natijasida ishlab
chiqilgan.
In vitro
sharoitidagenetik rekombinatsiyani amalga oshirishning mohiyati turli turlardan
DNKni ajratish, DNKning gibrid molekulalarini olish va hosil bo'lgan rekombinant
molekulalarni yangi belgi, masalan, o'ziga xos oqsilning sintezini hosil qilish maqsadida tirik
hujayralarga kiritishdan iboratdir [1-4]. Genni ajratib olish uchun biokimyoviy metodlardan
foydalaniladi. Hayvon hujayralarida m-RNK transkripsiyasi hujayra yadrosida sodir bo'ladi, m-
