SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
65
МУЛЛАСОДИҚОВА НИГОРА
катта ўқитувчи, ЎХИА
Араб халқ мақолларининг ривожланиш тарихи
Аннотация. Қадимда арабларнинг турмуш тарзи уларнинг ижодга бўлган
муносабатига таъсир қилган. Араблар ҳаётида турли афоризмлардан фойдаланиш
одатий ҳолат деб ҳисобланган. Улар сўзамол, шоиртабиат халқ бўлгани учун ўзаро
суҳбатда ҳам бир-биридан ўзишга интилиб, суҳбатдошига жавобан турли мақол,
матал, ҳикматли гапларни тез ва осон топиб ишлатишга, ёки фикрини чиройли шеър,
жумбоқли топишмоқ ёки гўзал панд-насиҳат орқали ифодалашга эришолган. Бунга
ўша вақтларда адабий муҳитнинг мавжудлиги, конференция тарзида йиллик мушо-
ираларнинг уюштирилиши ва бу мушоираларда иштирок этишга талабгорларнинг
кўплиги ҳам муҳим омил бўлиб ҳизмат қилган. Талабгорларнинг кўплиги туфайли
танлов анъанавий тарзда 20 кунлаб ўтказилган.
Араб адабиёти тарихида мақолларнинг шаклланиши жоҳилия даврига бориб
тақалади. Мазкур даврда мақоллар оғзаки шаклда қўлланган. VIII асргача мақоллар-
нинг ёзма нусҳаси мавжуд бўлмаган, кейинчалик бу мавзуга оид илк китоб Муфаззал
ад-Даббийга мансуб экани илмий далиллар билан очиб берилади. Мазкур мақолада
мақол ва матал тушунчасига изоҳ берилиб, улар орасидаги фарқ мисоллар орқали
ажратиб кўрсатилган. Мақоланинг марказий масаласи этиб Қуръон оятлари ва
Пайғамбаримиз ҳадислари, шунингдек, араблар ҳаётида юз берган айрим тарихий
воқеалар асосида шаклланган мақоллардан намуналар тақдим этилади.
Таянч сўз ва иборалар: араб адабиёти, мақол, матал, тарихий воқеалар,
Қуръон оятлари, ҳадислар.
Аннотация. В прошлом образ жизни арабов влиял на их отношение к твор-
честву. Использование различных афоризмов считалось обычным явлением в
арабской жизни. Являясь красноречивым и любящим литературу народом, они
быстро и легко использовали разные пословицы и поговорки, выражали свои мысли
посредством красивых стихов, головоломок и наставлений. Любовь к литературе
и стихам привела к организации ежегодных собраний поэтов и большому коли-
честву претендентов на участие в них. Из-за большого количества претендентов
конкурс традиционно проводился в течение двадцати дней.
Развитие поговорок и пословиц в истории арабской литературы восходит ко
времени “джахилия”. В этот период пословицы использовались в устной форме.
До восьмого столетия не было письменных копий пословиц и поговорок, и, позже
из научных данных стало известно, что первая книга на эту тему принадлежит
Муфаззалу аль-Дабби. В этой статье дается определение пословицам и погово-
ркам, а также различия между ними. Основным вопросом статьи являются
пословицы, которые представлены из аятов Корана и хадисов Пророка, а также
исторических событий, взятых из жизни арабов.
Опорные слова и выражения: арабская литература, пословица, поговорка,
исторические события, аяты Корана, хадисы Пророка
Abstract. In the past, the way of life of Arabs influenced their attitude to creativity. The
use of various aphorisms was considered commonplace in Arab life. Since they were eloquent
and prone to literature, they could quickly and easily use different proverbs and sayings or
SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
66
express their thoughts through beautiful poems, puzzles or beautiful instructions. The literary
atmosphere of the time, the organization of annual conferences and the large number of
applicants for participation in these conferences also contributed to this. Due to the large
number of applicants, the competition has traditionally been held for twenty days.
The development of sayings and proverbs in the history of Arabic literature dates
back to the time of jahiliya. During this period, proverbs were used orally. Until the
eighth century, there was no written copy, and later from scientific data it became known
that the first book on this subject belongs to Mufazzal al-Dabbi. This article gives an
overview of the notion of proverbs and sayings, and the differences between them. The
central question of the article is the proverbs that are presented from the verses of the
Qur'an and the hadiths of the Prophet, as well as some historical events in Arabic life.
Keywords and expressions: Arabic literature, proverbs and parables, historical
events, verses of the Qur'an, hadiths of the Prophet
Мақол ва маталлар халқ орасида энг кенг қўлланадиган адабий жанрлар-
дан биридир. Инсоннинг турмуш тарзи, орзу-ҳаваслари, атрофдаги воқеа-
ҳодисалар билан боғлиқ ўй-фикрларининг турли йўллар билан образли
қилиб ифодаланиши натижасида мақол ва маталлар вужудга келган. Фикр
ифодалашда мақол, матал, ҳадис, ҳикмат ва топишмоқлардан моҳирона
фойдаланиш тилнинг жозибаси, унинг бой имкониятини кўрсатиш деб
баҳоланган. Афоризмларнинг нутқда тўғри қўлланиши сўзловчининг диди
нозиклиги ва сўзга усталигига ишора деб ҳисобланади.
Матал тугал маъно ифодаламайдиган образли ибора
1
бўлиб, унинг зами-
рида бир маъно яширинади. Масалан, “Қизил қор ёққанда” ёки “туянинг
думи ерга текканда” иборалари бир ишнинг ниҳоясига етмаслигини
ифодалаш учун ишлатилади. Мақол эса ҳаётий тажриба асосида халқ
томонидан яратилган, одатда панд-насихат мазмунига эга бўлган ихчам,
образли ҳикматли гапдир
2
. Масалан, “Сут билан кирган жон билан чиқади”
ибораси бирор одатга ўрганиб қолган одамга нисбатан ишлатилади.
Араб мақол ва маталларининг шаклланиши ва ривожланиши узоқ
ўтмишга - Жоҳилия ва ундан аввалги даврга бориб тақалади. Бу даврда
Арабистон ярим оролида яшаган аҳолининг бир қисми шаҳарларда ўтроқ
ҳаёт кечириб, ҳунармандчилик ва тижорат билан шуғулланган. Кундалик
ҳаётларида турли қабила вакиллари билан савдо-сотиқ ва маҳсулот айри-
бошлаш учун мулоқот қилишлари натижасида бошқа тилларда қўллана-
диган сўз ва иборалар уларнинг она тилларига аралашиб кетган. Арабистон
ярим ороли аҳолисининг қолган қисми эса кўчманчи араблар - бадавийларни
ташкил этган. Улар ташқи муҳит таъсиридан буткул холи тарзда сахрода
чорвачилик билан шуғулланган. Бу даврда яшаган бадавийлар табиатан
1
Mirzayev T. va boshqalar. O`zbek tilining izohli lug`ati. – Toshkent: “O`zbekiston milliy
ensiklopediyasi”. ( Mirzaev T. and other Explanatory dictionary of the Uzbek language. -
Tashkent: “National Encyclopedia of Uzbekistan”.) -Б.555
2
Ibid –P.569
SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
67
сўзга чечан, шоиртабиат бўлгани учун кундалик турмушларида ҳозиржа-
воблик билан шеърий жавоб қайтариш, топишмоқ, мақол ва маталлардан
унумли фойдаланишга одатланган. Ижодкорларнинг ижод намунаси тақдим
этилиши учун ҳар йил зулқаъда ойининг 1-20 кунлари Уккоз бозорида
адабий кечаларнинг анъанавий якуний босқич йиғилишлари ташкиллашти-
рилган. Бу ҳисобот йиғилишларида иштирок этганларнинг ижод намуналари
аввалги йилларда тақдим этилган шеърлардан буткул фарқланиши, сўз ва
маъно такрорланмаслиги шарт қилиб белгиланган. Тингловчилардан бирор-
таси тақдим этилаётган шеърни аввал эшитгани ҳақида даъво қилса танлов-
дан четлаштирилган. Мусобақада иштирок этаётган шоир ўз ижодини асл
араб тилида, бошқа тиллардан бирорта сўз аралаштирмай баён қилиши ло-
зим бўлган. Ижод аҳлининг ўз она тилида соф сўзлаши асосий шартлардан
бири сифатида белгиланган. Шоирлар мураккаб талабларга жавоб бериб,
бошқалардан устун эканликлари эътироф этилиши учун ижодларида бадиий
санъат турларидан жуда кенг фойдаланишган, аммо бу санъат турлари
кундалик ҳаётда ишлатилмаган. Шу тариқа V аср охирларидан VII аср
ўрталаригача Шимолий Арабистон ярим оролида оғзаки ижод ривожланди.
Мақол ва маталлардан фойдаланиб гапириш, жумбоқли гап билан
фикрни якунлаш кейинги давр - классик давр адабиётида ҳам давом этди.
Мақоллар ҳақидаги илк тадқиқотлар ҳижрий 2-асрларда (мелодий VII аср)
бошланган. Бу ҳақида немис олими Карл Броккельман шундай дейди:
“Олимлар араб адабиёти вужудга келган даврдан бошлаб мақол ва маталлар
билан қизиққанлар. Тарихчи ва филолог олимлар мақолларни жам қилиш,
тўплаш ва уларни шарҳлаш бўйича ўзаро мусобақалашишган”
1
.
Абу Амр ибн Аъло (771 в.), Юнус ибн Ҳабиб (799/800 в.), Абдулмалик
бин Муҳаммад Саалибий (1038 в.) каби филолог олимлар мазкур йўналишда
изланишлар олиб бориб, мақоллар фикрни сиқиқ, лўнда, лаконик ва сифатли
қилиб ифодалаш йўли деб баҳолаганлар.
Мақолларга оид энг қадимги китоб Куфа мактаби вакили Муфаззал ад-
Даббий (786 в.)нинг “Амсалу-л-араб” (برعلا لاثماأ) асаридир. Мазкур асар энг
қадимги мақоллар тўпланмаси деб ҳисобланиб, VIII асрда ёзилган ва 1882
йил Истамбулда нашр қилинган
2
.
Салим Маари Ҳидарусий эса VIII асрларда вафот этган Убайд ибн
Шаррия ал-Журҳумий VII аср бошларида араб мақоллари ҳақида илк
китобини ёзган, дейди.
3
Шунингдек, бугунги кунгача сақланиб келган Амр
бин ас-Саддуснинг (810 й.) мақолларга оид китоби ҳам мавжуд. Мақоллар
билан асли Нишопурдан бўлган олим Абу Фазл ал-Майдоний ҳам
шуғулланган ва унинг “Мажмаъу-л-амсал” (
عمجم
لاثملأا
) номли асари мавжуд.
1
The Encyclopaedia of Islam. Vol. 1–4. Leyden: E. J. Brill, 1913–1936. - С. 408
2
633-631 .ص– .1988 .ةرانملا راد :ةدج – .ةيبرعلا ةغلابلا مجعم .ةنابط يودب
(Badawi Tabanah. A dictionary of Arabic rhetoric. Jeddah: Dar Al-Manara 1988. p. 631-633)
3
Hidarousi Salim Mar’i. al-Mathal wa ma yajri ārahu min al-ashkal al-‘arabi fi kutub al-amthal al-
qadima ‘ind al-‘arab. Urdun: Qism al-lughat al-‘arabiya bi jamiat al-ayrmuk, 2008. 350 с. 2.
SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
68
Келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, мақол ва маталлар
жоҳилия даврида оғзаки тарзда шаклланган, VII асрлардан бошлаб
мақолларга оид асарлар устида тадқиқотлар олиб борилгани, VIII асрда эса
араб мақоллари оғзаки тарздан ёзма ҳолатга ўтиб, китоб тарзида йиғилгани
ҳақида маълумотлар бор
1
. Бинобарин, халқ оғзаки ижоди намуналарида араб
тили ўз имкониятларини сайқаллаб, асрлар оша ўз тил бадиийлиги хусу-
сиятларини шакллантириб борган. Кейинчалик мана шу бадиийлик хусу-
сиятлари Қуръон тилида ўз аксини топган.
Халқ орасида кенг тарқалган аксарият мақол ва маталлар ота-боболардан
мерос бўлиб оғиздан-оғизга ўтиб келаётганларидир. Бу каби мақол ва маталлар-
нинг шаклланишига маълум бир тарихий воқеа ва ҳодисалар сабаб бўлган. Араб
адабиётида ҳам бу каби мақол ва маталлар жуда кўп учрайди. Масалан:
ْن ِم ىَكْذأ
سايإ
–
Ийосдан ҳам ақлли.
Бу маталда басралик қози Ийос бин Муовия ал-Музний кўзда тутилади.
Чунки у жуда синчков инсон бўлиб, энг майда нарсага ҳам аҳамиятли бўлган.
Мазкур маталнинг ишлатилишига бир қанча воқеалар асос қилиб кўрсатилади.
Шулардан бири қуйидаги воқеа: “бир кун Ийос қозининг олдига тўрт нафар
аёллар келишди. Қози уларга сизларнинг бирингиз ҳомиладор, бошқангиз
эмизикли аёл, учинчингиз бева, тўртинчингиз эса турмуш қурмаган, дейди.
Аёллар буни қандай билганини сўрашганда, у “мен билан сўзлашиб, кўйлагини
қорнидан тортиб турган аёл ҳомиладор, кейингиз гаплашаётганингизда кўксин-
гизга уриб қўйдингиз, демак, бола эмизиб боқади, учинчингиз гаплашаёт-
ганингизда кўзимга қараб гаплашдингиз, у бева, тўртинчингиз эса кўзини ерга
қаратиб гаплашди, демак у турмуш кўрмаган қиз”, дейди.
“ َراَّمِنِس َءا َزَج ُه َزاج –
Уни Синиммарни мукофотлагандек мукофатлади”
деган
гап бор. Бу мақолнинг вужудга келишига Синиммар деган меъмор Нўъмон бин
Имрул Қайсга гўзал иморат ўуриб беради. Нўъмон бин Имрул Қайс
меъморнинг бошқа подшога яна шундай чиройли иморат қуриб бериши мум-
кинлигини ўйлаб, уни мукофатлайман деб, иморатнинг энг юқори қисмидан
итариб юборади. Яхшиликка ёмонлик билан жавоб қайтарганларга нисбатан
мана шу воқеа асосида вужудга келган мақол ишлатилади.
ُك
ل
ةَبَجْعُم اهيِبأِب ةاتَف
Ҳар бир қиз отасининг эркаси -
.
Шу мазмунга яқин маънони ифодалайдиган
ِقلا
ُد ْر
يف
ِ مأ ِنْيَع
لازَغ ِه
–
Маймун
онасининг кўзига оҳудек гўзал кўринади.
Бу мақол ўзбек тилида “
Ҳар
кимники ўзига, Ой кўринар кўзига
”, “
Қўнғиз боласини оппоғим, типратикан
эса юмшоғим дейди
” тарзида ишлатилиши кузатилади.
مَتاح ْنِم ُد َوْجأ –
Ҳотамдан ҳам саҳоватли.
Хотам деб биз учун Хотамтой номи билан танилган образ кўзда тутилади.
Бошига кетма-кет тушаётган синовларга бардош бераётган кимсани
кўрганда بو يأ َرْبَص َرَبَص –
Айюбдек сабр қилди
деб айтишади. Бу мақол ўзбек
халқида “
Айюбнинг сабрини берсин
” тарзида қўлланиши учрайди.
1
633-631 .ص– .1988 .ةثلاثلا ةعبطلا .ةرانملا راد :ةدج - .ةيبرعلا ةغلابلا مجعم .ةنابطلا يودب
(Badawi Tabanah. A dictionary of Arabic rhetoric. Jeddah: Dar Al-Manara 1988. p. 631-633)
SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
69
Бу каби мақол ва маталлар шаклланишида классик даврнинг энг
мукаммал ва мўътабар манбаси бўлган Қуръони Каримнинг баъзи оятлари
ҳам асос бўлган. Оятлар асосида шаклланган мақол ва маталларга одатда
битта оятнинг бирор қисми ёки бир неча оятлар сабаб бўлиши мумкин.
Масалан, Жумъа сурасининг 5-ояти шундай келтирилади:
َم
َّلا ُلَث
ُح َنيِذ
ُث َةا َر ْوَّتلا اوُلِ م
َم ِحْلا ِلَثَمَك اَهوُلِمْحَي ْمَل َّم
ا ًراَفْسأ ُلِمْحَي ِرا
...
Таврот юклатилган (берилган), сўнгра уни кўтара олмаган (унга амал
қилмаган) кимсаларнинг мисоли худди китобларни кўтариб кетаётган
эшакка ўхшайди.
Оятнинг сўнгги -
اَفْسأ ُل ِمْحَي ِراَم ِحْلا
ًر
ا
қисми кейинчалик беҳисоб китоблари
бор ёки жуда кўп маълумотга эга одам ўзи эга бўлган шу маълумотлардан
фойдаланмагани учун “
رامحلاك هَّنإ
ي
ح
رافسأ ل ِم
ا
” –“
у эшакка ўхшаб китобларни
ортиб юради
” маъносидаги араб мақолининг шаклланишига асос бўлган.
Оятдаги رافْسأ сўзидан Мусо (а.с.)га нозил бўлган беш китоб кўзда тутилган.
Қасас сурасининг 10-ояти қуйидагича бошланади:
م مأ ُداؤُف َحَبْصأ
و
س
.اغ ِراف ى
..
-
Мусо онасининг қалби ташвишдан фориғ бўлди.
Бу оят ғам-ташвишдан қутилган одам ҳолатини ифодаловчи “
Мусонинг
онасининг юрагидан ҳам хотиржам”
мазмунини ифодаловчи “ مأ ِداؤُف ْن ِم ُغ َرْفأ
ىسوم ” мақолининг шаклланишига асос бўлган.
Анкабут сурасининг 41-ояти қуйидагича келтирилган:
َم
َث
َخَّتا َنيِذَّلا ُل
ْن ِم اوُذ
َِّاللّ ِنوُد
َثَمَك َءايِل ْوأ
ا ِل
ِتوُبَكْنَعل
-
Аллоҳдан ўзгаларни дўст тутган кимсаларнинг мисоли худди ин қуриб
олган ўргимчакка ўхшайди.
Бу оят асосида “
ْيَب ْن ِم ُفَعْضأ
ِت
ِتوُبَكْنَعلا
-
ўргимчак инидан ҳам заиф”
мақоли
келиб чиққан.
Луқмон сурасининг 19-ояти қуйидагичадир:
...
ِريِمَحلا ُت ْوَصَل ِتاوْصلأا َرَكْنأ َّنإ َكِت ْوَص ْنِم ْضُضْغاو
–
...ва овозингни паст қилгин. Чунки овозларнинг энг ёқимсизи эшакларнинг
овозидир.
Бу оятда инсон баланд овоз билан гапирмаслиги буюрилади, чунки
овознинг баландлиги эшакнинг ёқимсиз овозига ўхшатилади ва оят асосида
“ ِرام ِحلا ِت ْوَص ْنِم ُحَبْقأ –
эшакнинг овозидан ҳам ёмонроқ
” мақоли истеъмолга
киритилган.
Ҳаж сурасининг 73-оятининг охири қуйидагича келтирилади:
...
َض
ُع
ُلْطَملاو ُبِلاطلا َف
ُبو
Талаб этувчи ҳам сўралувчи (бутлар) ҳам заифдирлар-
Оятнинг ушбу қисми араб халқ мақоллари қаторига ҳеч қандай ўзгарти-
ришсиз “
ْطَملاو ُبِلاطلا َفُعَض
ُبوُل
” тарзида ўзлаштирилган ва бефаҳм одамнинг
бемаъни иш ортидан қолмай югураверганда ишлатилади.
Нисо сурасининг 123-ояти қуйидагича келтирилади:
...
ِهِب ى َزْجُي اًءوُس ْلَمْعَي ْنَم
...
... кимки ёмонлик қилса, унинг жазосини тортадир..-
Бу оят халқ орасида “
ْزَت ام
ْع َر
ْدُصْحَت
–
нима эксанг, шуни оласан
”
мақолининг шаклланишига асос бўлган.
SHARQSHUNOSLIK /
ВО С Т О К О ВЕ ДЕ Н И Е
/ ORIENTAL STUDIES 2020,
№
1
70
Тавба сурасининг 47 – ояти:
...Ҳолбуки, ичингизда уларга қулоқ солувчилар бор эди...
–...
َنوُعاَّمَس ْمُكيِف
ْمُهَل... ояти эса халқ орасида “
اَطي ِحْلِل َّنإ
اًناَذآ ِن
” – “
деворнинг ҳам қулоғи бор
”
мақолига, Аъроф сурасининг 31-оятида шундай дейилади:
...
َو اوُلُك
ُب َرْشا
اوُف ِرْسُت َلا َو او
...
еб ичинг ва исроф қилманг...
– ...
Бу оят асосида эса “ ِءا َوَّدلا ُسْأ َر ُةَيْم ِحْلَا” – “
Шифонинг бошланиши парҳездир
”
ҳикмати шаклланган.
Нуҳ сурасининг 27-оятида эса шундай дейилади:
....
ُدِلَي َلا َو
َّلاِإ او
ِجاَف
ًر
ا ًراَّفَك ا
фожиру кофирдан бошқа туғмаслар -
Ушбу оят “ ًةَّيَح َّلاإ ُةَّيَحْلا ُدِلَت َلا” – “
илон фақат илон туғади
” мақолининг
шаклланишига сабаб бўлган.
Нажм сурасининг 8-9- ояти қуйидагича келтирилади:
َد َّمُث
اَن
َف
ىَّلَدَت
.
َق َناَكَف
َس ْوَق َبا
ْي
ىَنْدَأ ْوَأ ِن
(8-9)
Сўнгра яқинлашди ва жуда ҳам яқин бўлди. Бас, икки камон миқдоридан
яқин бўлди. Балки ундан ҳам яқинроқ келди.
Бу оят асосида “
َباَق
َس ْوَق
ْدَأ ْوَأ ِنْي
َن
ى
” мақоли шаклланган. Унинг маъноси
Жаброил (а.с.) ерга тушганда Муҳаммад (а.с.)га шу қадар яқин келадики,
улар орасидаги масофа 2 камон миқдорича бўлади. Мазкур оят ишнинг
амалга ошишига шу қадар яқин қолганини ифодалайди.
Мақолларга асос бўлган оятлардан кўплаб намуналар келтириш мумкин.
Жумладан, Раъд сурасининг 14, 17 – ояти, Юсуф сурасининг 41, 65, 68-
оятлари ҳам халқ орасида кўп ишлатиладиган мақолларга асос бўлган. Оят-
лар билан бир қаторда Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.)нинг ҳадислари ҳам
машҳур араб мақолларининг шаклланишида алоҳида аҳамият касб этган.
Қуйида кундалик ҳаётимизга сингиб кетган ва биз мақол деб ҳисоблайдиган,
аслида эса уларга ҳадислар асос бўлган мақоллардан намуналар келтирамиз:
بذكي لا ُدئارلا
هَلهأ
-
Бошлиқ ўз аҳлини алдамайди.
نِ يَب ُمارحلاو نِ يَب ُللاحلا -
Ҳалол ҳам ҳаром ҳам аниқ.
َرَض لا
لاو َر
ِض
ار
. َر
– Ш
икаст ҳам йўқ, зиддият ҳам йўқ.
َتْبَبْحأ ْنَم عم تنأ
.
– С
ен ўзинг ёқтирган одам билансан.
تاينلاب ُلامعلأا امَّنإ
.
–
Амаллар ниятларга боғлиқ.
ْنَم
لا
محرُي لا محرَي
.
– М
еҳр кўрсатмаган меҳр кўрмайди.
لَي لا
ا غد
مل
.نيترم دحاو رحج نم نمؤ
–
Мўмин киши бир тешикда икки марта
чақтирмайди.
لا
.قيرطلا لبق قيفرلا ورادلا لبق راج – У
йдан олдин қўшни, йўлдан аввал йўлдош танла.
Юқорида келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, халқчил бўлиб
кетган мақол ва маталлар Қуръон ва ҳадислар асосида ҳам вужудга келишини
ҳисобга олиб, уларнинг таржималарига ҳам алоҳида эътибор қаратиш зарур.
