“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-80, Issue-1, April -2025
130
TA`LIM JARAYONIDA TALABALARDAGI STRESS
HOLATLARINI BARTARAF ETISH
Toshpo‘latov Akmal Azamjon o`g`li
Andijon davlat universiteti Psixologiya yo`nalishi
1-bosqich magistri
Ilmiy raxbari: Dots.
M.X.Dumarov
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida talabalarda yuzaga keladigan
stress holatlari va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Bugungi kunda oliy ta’lim
tizimida yuz berayotgan jadal o‘zgarishlar, ta’limga bo‘lgan talabning oshishi, raqobat
kuchayishi va shaxsiy bosimlar natijasida talabalar turli xil psixologik muammolarga,
xususan, stressga duch kelmoqda. Ushbu holat nafaqat ularning o‘quv faoliyatiga, balki
salomatligiga, jamiyatdagi ijtimoiy roliga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maqolada stress holatlarining asosiy sabablari, ularni yuzaga keltiruvchi omillar
hamda bartaraf etish bo‘yicha samarali yondashuvlar keltirib o‘tilgan. Jumladan,
psixologik maslahatlar, sport va jismoniy faoliyat, vaqtni to‘g‘ri boshqarish,
talabalarga individual yondashuv, guruhiy mashg‘ulotlar orqali emotsional
tushkunliklarni kamaytirish usullari yoritiladi.
Kalit so`zlar:
Stress, taʼlim jarayoni, talabalar ruhiyati, psixologik muhit,
emotsional barqarorlik, stressni kamaytirish, psixologik xizmatlar.
ELIMINATION OF STRESS IN STUDENTS IN THE
EDUCATIONAL PROCESS
Annotation
This article analyzes stress situations that arise in students in the modern
educational process and ways to eliminate them. Today, as a result of rapid changes in
the higher education system, increased demand for education, increased competition,
and personal pressure, students are faced with various psychological problems, in
particular, stress. This situation negatively affects not only their academic
performance, but also their health and social role in society.
The article presents the main causes of stress situations, factors that cause them,
and effective approaches to eliminating them. In particular, it covers methods for
reducing emotional depression through psychological counseling, sports and physical
activity, proper time management, an individual approach to students, and group
exercises.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-80, Issue-1, April -2025
131
Key words:
Stress, educational process, student psychology, psychological
environment, emotional stability, stress reduction, psychological services.
УСТРАНЕНИЕ СТРЕССА У СТУДЕНТОВ ВО ВРЕМЯ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА
Абстрактный
В статье анализируются стрессовые ситуации, с которыми сталкиваются
студенты в современном образовательном процессе, и пути их преодоления.
Сегодня в результате стремительных изменений, происходящих в системе
высшего образования, возросшего спроса на образование, возросшей
конкуренции и личных трудностей студенты сталкиваются с различными
психологическими проблемами, в частности, со стрессом. Такая ситуация
негативно сказывается не только на их успеваемости, но и на их здоровье, а также
на социальной роли в обществе.
В статье рассматриваются основные причины стресса, факторы, его
вызывающие, а также эффективные подходы к его устранению. В частности,
будут рассмотрены методы снижения эмоционального стресса посредством
психологического консультирования, спорта и физической активности,
правильного управления временем, индивидуального подхода к учащимся и
групповых упражнений.
Ключевые слова:
стресс, образовательный процесс, моральный дух
студентов, психологическая среда, эмоциональная устойчивость, снижение
стресса, психологические услуги.
Kirish
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy ustunlaridan biri – bu ta’lim
sohasidagi islohotlardir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek:
“Ta’lim sifatini oshirish – bu faqat bilim berish emas, balki sog‘lom muhit
yaratishdir.”
Ushbu yondashuv bugungi kunda oliy ta’lim tizimida psixologik
muhitga, ayniqsa, talabalar ruhiy holatiga e’tiborni kuchaytirishni talab qilmoqda.
Oliy ta’lim tizimida o‘quv yuklamalari, imtihonlar bosimi, mustaqil ishlar,
oilaviy va ijtimoiy omillar sababli talabalarda stress holatlari tez-tez uchrab turadi. Bu
holat o‘z navbatida ularning bilim olish jarayoniga, motivatsiyasiga va jismoniy
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli stress holatlarini barvaqt aniqlash,
ularni bartaraf etish bo‘yicha tizimli ishlar olib borish zarur.
2024-yilda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan yangi qaror va farmonlar,
xususan, “Yoshlar ruhiy salomatligini mustahkamlash” bo‘yicha qabul qilingan davlat
dasturi ham ushbu masalaning dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. Mazkur dastur
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-80, Issue-1, April -2025
132
asosida oliy ta’lim muassasalarida psixologik xizmat faoliyati kuchaytirilmoqda,
psixologlar soni oshirildi va talabalar bilan muntazam suhbatlar yo‘lga qo‘yilmoqda.
Ta’lim jarayonida stressni kamaytirish bo‘yicha xorijiy tajribalardan
foydalanish, masalan, Finlyandiya, Kanada, Janubiy Koreya tajribasi ham o‘z
samarasini bermoqda. Bu davlatlarda o‘quv yuklamasini optimallashtirish, psixologik
qo‘llab-quvvatlash xizmatlari faoliyati kengaytirilgan.
Shunday qilib, ta’lim tizimida stress holatlarini bartaraf etish – bu nafaqat
psixologik xizmatlarga bog‘liq, balki barcha pedagogik faoliyatni stressni kamaytirish
tamoyili asosida tashkil etishni talab qiluvchi murakkab, ammo muhim jarayondir.
Adabiyotlar tahlili
Stress holatlari psixologiya, pedagogika, sotsiologiya va tibbiyot fanlari
kesishmasida keng o‘rganilgan. Xususan, L. S. Vygotskiy ta’lim jarayonida psixologik
muvozanatning buzilishi shaxs rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan. A.
Maslou esa o‘zining “Ierarxik ehtiyojlar nazariyasi”da xavfsizlik va ruhiy osoyishtalik
inson uchun muhim ehtiyojlar sirasiga kirishini ta’kidlagan.
Mahalliy olimlardan M. Qosimova va T. Sattorovlarning tadqiqotlarida
talabalarda stressga olib keluvchi asosiy omillar – akademik bosim, o‘zini tasdiqlash
istagi va kelajakka nisbatan noaniqlik deb belgilanadi. Ularga ko‘ra, stressning eng
samarali yechimi – bu muntazam psixologik treninglar, vaqtni boshqarish
ko‘nikmalarini shakllantirish va sog‘lom turmush tarzini olib borishdir.
YUNESKO va WHO (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) tomonidan taqdim
etilgan hisobotlarda ta’lim muassasalarida stressni kamaytirish uchun “inclusive
education”, ya’ni inklyuziv va emotsional salohiyatga asoslangan o‘qitish metodlari
keng targ‘ib qilinadi.
Shuningdek, Kanadada talabalar orasida stressni kamaytirish maqsadida
“Campus wellness center”lar faoliyat yuritmoqda. Bu markazlarda talabalar
psixologlar bilan individual va guruhiy suhbatlarda qatnashadi, yoga va meditatsiya
mashg‘ulotlari orqali o‘z ruhiy holatini barqarorlashtiradi.
O‘zbekiston Respublikasining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Ta’limni
rivojlantirish milliy dasturi”da ham stress holatlarini kamaytirish masalasi bir necha
bor tilga olingan. Dasturga ko‘ra, har bir oliy ta’lim muassasasida psixologik xizmat
joriy qilinishi, stress tahliliga oid dars va treninglar tashkil etilishi belgilangan.
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar va tajribalar shuni ko‘rsatadiki, stress holatlari
ta’lim sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi va ularni bartaraf etish ko‘p qirrali yondashuvni
talab qiladi.
Talabalardagi stress holatlarini bartaraf etishda quyidagi asosiy g‘oyalarni
ajratish mumkin:
Birinchidan, stress holatlari faqat psixologik muammolar emas, balki akademik
muvaffaqiyatsizliklar, ijtimoiy bosim va o‘z-o‘zini past baholash natijasida kelib
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-80, Issue-1, April -2025
133
chiqadi. Shuning uchun stressga qarshi kurashish ham o‘quv rejalari, ham psixologik
muhit bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi lozim.
Ikkinchidan, ta’lim muassasalarida stressni kamaytirish uchun psixologik
xizmatlar faoliyatini kengaytirish muhim. Bu xizmatlar muntazam ravishda talabalar
bilan ishlashi, maxsus testlar orqali ularning ruhiy holatini baholab borishi kerak.
Uchinchidan, o‘qituvchilar va akademik murabbiylar talabalar ruhiyatiga bevosita
ta’sir ko‘rsatuvchi shaxslardir. Ularning pedagogik-psixologik tayyorgarligi yuksak
bo‘lishi stress holatlarini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
To‘rtinchidan, jismoniy faollik, sport, musiqa va boshqa estetik faoliyat turlari
stressga qarshi tabiiy terapiya vazifasini bajaradi. Talabalarning sog‘lom turmush tarzi
va ijodiy faoliyatga jalb qilinishi emotsional muvozanatni tiklashga yordam beradi.
Muhokama
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ta’lim jarayonida talabalarni stressdan
xoli muhitda o‘qitish nafaqat psixologik, balki pedagogik muammolarning ham
yechimidir. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida aynan psixologik xizmatlar yetarlicha
kuchli emasligi sababli, ko‘plab talabalarda depressiya, emotsional charchoq va ruhiy
tushkunlik kuzatilmoqda.
Stressga qarshi kurashishdagi asosiy muammo – bu talabaning o‘zida
muammolarini tan olishga tayyor emasligi yoki yordam so‘rashdan uyalishidir.
Shuning uchun ta’lim muassasalari faolligi yetarli bo‘lishi kerak: har bir dekanat,
kafedra va psixologik xizmat o‘z faoliyatini talabalar bilan ishlashga yo‘naltirishi
lozim.
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, jamoaviy mashg‘ulotlar, stressni aniqlovchi
diagnostik testlar va motivatsion treninglar talabalar holatini sezilarli darajada
yaxshilaydi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar – mobil ilovalar, onlayn
konsultatsiyalar orqali stressni yengillashtirish mumkin.
Muhokama natijasida aniqlanishicha, stress holatlarini bartaraf etishda yagona
yondashuv emas, balki integratsiyalashgan tizim zarur. Har bir ta’lim muassasasi
o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlariga mos holda stressga qarshi choralarni
ishlab chiqishi kerak.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ta’lim jarayonida talabalar duch kelayotgan stress
holatlari ularning nafaqat o‘quv natijalariga, balki umuman shaxsiy rivojiga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu holatlarni bartaraf etish – bu ko‘p bosqichli va kompleks
yondashuvni talab qiladigan murakkab jarayon.
Birinchidan, har bir ta’lim muassasasida kuchli psixologik xizmat faoliyat
yuritishi zarur. Bu xizmat muntazam diagnostika, konsulltatsiya va ruhiy yengillik
mashg‘ulotlarini o‘tkazishi lozim. Shuningdek, ushbu xizmat o‘qituvchilar va ota-
onalar bilan hamkorlikda ishlashi kerak.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-80, Issue-1, April -2025
134
Ikkinchidan, stress holatlarini kamaytirish uchun o‘quv jarayoni yengillashtirilishi,
imtihonlar tizimi optimallashtirilishi va talabalarga moslashuvchan yondashuv joriy
qilinishi muhim. Ko‘p holatlarda o‘quv yuklamasining yuqoriligi stressning asosiy
omillaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Uchinchidan, talabalar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, jismoniy
faollik va madaniy tadbirlar orqali ruhiy muvozanatni tiklashga erishish mumkin. Sport
mashg‘ulotlari, musiqa, san’at bilan shug‘ullanish, ko‘ngilochar tadbirlar orqali stress
darajasi sezilarli kamayadi.
To‘rtinchidan, jamiyatda ruhiy salomatlik madaniyatini shakllantirish zarur. Talabalar
yordam so‘rashdan tortinmasligi, muammolari bilan psixolog yoki mentorlarga
murojaat qilishi uchun qulay va ishonchli muhit yaratilishi lozim.
Shunday qilib, stress holatlarini bartaraf etish – bu zamonaviy ta’limning
ajralmas qismiga aylanishi zarur. Bu borada davlat siyosati, ta’lim muassasalarining
strategiyasi va pedagoglarning yondashuvi uyg‘un holda shakllanishi kerak. Faqat
shundagina biz sog‘lom, motivatsiyalangan va barkamol yoshlarni tarbiyalashga erisha
olamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy, L.S. (1984).
Psixologik rivojlanish nazariyasi
. Moskva: Pedagogika
nashriyoti.
2.
Maslow, A.H. (1943).
A Theory of Human Motivation
. Psychological Review,
50(4), 370–396.
3.
Qosimova, M. (2021). Oliy ta’limda psixologik muhit va talabalar ruhiyati.
Pedagogik mahorat
, №2, 45–50.
4.
Sattorov, T. (2022). Stress holatlarining ta’limdagi roli va uni kamaytirish
usullari.
O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar
, №4, 55–60.
5.
World Health Organization (2020).
Mental Health and Wellbeing in Schools:
Global Guidelines
. Geneva: WHO Publications.
6.
UNESCO (2021).
Supporting Students' Emotional Wellbeing in Higher
Education
. Paris: UNESCO Publishing.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 18-martdagi PF–106-sonli
Farmoni “2022–2026 yillarda yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”.
