Mualliflar

  • Ш. Ражамов

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.pedagogs.93205

Kalit so‘zlar:

Калит сўзлар: музей экспозиция инновация технология мультимедиа виртуал анимация голограмма аудиогид экскурсавод илмий-тадқиқот

Annotasiya

 Аннотация: Ушбу мақолада Ўзбекистон музейларида мультимедиа воситаларидан фойдаланиш, музейларни тарғиб қилишнинг янги босқичи ва музейлардаги илмий-тадқиқот ишларини ривожлантиришда хамда инновацион технологияларни қўллашда муҳим аҳамият касб этиши кўрсатиб берилган.


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

240

ЎЗБЕКИСТОН МУЗЕЙЛАРИДА МЕДИАТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН

ФОЙДАЛАНИШ

Ш. Ражамов

К. Беҳзод номидаги МРДИ “Чизматасвир”

кафедраси, ассистент ўқитувчиси

Аннотация:

Ушбу мақолада

Ўзбекистон музейларида мультимедиа

воситаларидан фойдаланиш, музейларни тарғиб қилишнинг янги босқичи ва
музейлардаги илмий-тадқиқот ишларини ривожлантиришда хамда инновацион
технологияларни қўллашда муҳим аҳамият касб этиши кўрсатиб берилган.

Аннотация:

В данной статье раскрыта важная роль использования

мультимедийных средств в музеях Узбекистана, нового этапа популяризации
музеев и развитие научно-исследовательских работ в музеях, а также
использования инновационных технологий.

Annotation:

In this article, the use of multimedia in museums of Uzbekistan is a

new stage in the promotion of museums and plays an important role in the development
of research in museums and the use of innovative technologies.

Калит сўзлар:

музей, экспозиция, инновация, технология,

мультимедиа,

виртуал, анимация, голограмма, аудиогид, экскурсавод, илмий-тадқиқот

Ключевые

слова:

музей,

экспозиция,

инновация,

технология,

мультимедиа, виртуальный, анимация, голограмма, аудиогид, экскурсовод,
исследование.

Key words:

museum, exposition, innovation, technology, multimedia, virtual,

animation, hologram, audio guide, guide, research.


Сўнгги йиллар мобайнида музейшунослар томонидан оммавий

аудиторияни жалб этишга катта эътибор қаратилмоқда. Музейни ташкил этувчи
илмий ва кўнгилочар воситалар, музейнинг атроф муҳит ва жамиятнинг
ривожига таъсири юзасидан асосли таклифлар билдирилмоқда. Бу замонавий
ҳаётда музейлар анъанавий вазифалар ва функциялардан бироз четга чиқиб,
жамият ҳаётида актив иштирок этишига кўмак берувчи янада кенг дастурларни
амалга ошириш керак

1

. Маълумки, музейларда экскурсовод ёрдамисиз

сайёҳларнинг экспонатлар билан танишиб чиқиш оддий томошабин учун жуда
мураккаб саналади. Экспозицияни томошабинга тўлиқ етказишда бир қатор янги
инновацион технологиялар ҳозирги кунда музей ҳаётидаги асосий

1

Квебекская декларация: основные принципы новой музеологии//Museum. 1985. № 148. С. 21


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

241

янгиликлардан бирига айланиб бормоқда. Бунда инновацион технологияларни
музейлар бошқарувида қабул қилиш самарали натижа беради.

Айни пайтда музейларда экспозиция ривожида жаҳон музейларида

қўлланилаётган ва улкан ютуқларга эришаётган инновацион технологияларни
иккиланмасдан интеллектуал асрнинг ёрқин намунаси дейиш мумкин. “

Элар

Ортери Р5000”,“ZBE Satellite”, “BookEye GS”, “Minolta PS7000”,

ва

“Cruse”

3D сканерлари юқори даражадаги инновацион технологиялар бўлиб, ушбу
технологиялар лазер нури орқали ёруғлик ва ташқи таъсирларга сезувчанлиги
юқори бўлган ноёб буюмларни, яъни экспозицияга қўйиш имконияти бўлмаган
экспонатларни, хусусан, керамика ва майда терракота ҳайкал буюмларни, мато,
гилам, ноёб китобларни, шунингдек, рангтасвир асарларини ҳам сканер қилади.

Музейларга замонавий инновацион технологияларни жорий қилиш орқали

бугунги кунда музейни қизиқарли масканга айлантириш мумкин. Дунёдаги бир
қатор музейлар, масалан Лапвордаги Геология музейида - ернинг геологик
структурасини ёки вулқон отилиши, Москвадаги Дарвин музейида – ҳайвонот
олами билан боғлиқ бўлган видео ва овозли лавҳалар, ёки ушлаб кўриш учун
бирон бир ҳайвоннинг терисидан кичик намуна каби қизиқарли лойиҳалар
кундан-кунга бойитилиб бормоқда. Бундай тажрибалардан наьмуна олган ҳолда,
музейга интерактив дастурларни тадбиқ қилиш лозим. Музей экспозициялари
хақидаги маьлумотномани мукаммал ва бекаму-кўст деб бўлмайди. Шу боис
экспозиция заллари бўйлаб махсус мавзувий мультемедия дастурларини яратиш
яхши самара беради. Табиат музейининг экспозицион залларида ерда ҳаётнинг
пайдо бўлиши ва ривожланишини тасвирловчи, органик дунё эволюцияси,
одамнинг пайдо бўлиши, республика табиати, унинг бойликлари ва улардан
фойдаланиш каби лавҳаларни овазли эффектларда ўзида акс эттирган
мультимедия маҳсулотларини йирик масштабдаги экранларда жорий қилиш
экспозицияни янада бойитади. Бундан ташқари музейга HANDS-ON дастурини
қўллаш лозим. Бу орқали музей экспонатларини ушлаб кўриш имконияти
туғилади. Бу ҳолатда ноёб буюмнинг визуал кўриниши намойишга қўйилиб, уни
қўл билан ушлаб кўриш мумкин бўлади.

Республика музейларининг экспозиция залларини янада бойитиш

мақсадида, 3D витрина технологиясидан ҳам фойдаланиш мумкин. Тан олиш
керакки, музейларда экспозиция заллари оргинал даражада эмас. Масалан
Ўзбекистон Давлат амалий саньати музейида экспозиция заллари жуда торлиги
ҳамда витриналарни бир-бирига жуда яқин масофада жойлаштирилганлигини
кўриш мумкин. Бу эса музейга гуруҳ бўлиб ташриф буюрувчиларга бирмунча
ноқулайликларни туғдиради. Бундан ташқари, витриналарга жойлаштирилган
масалан мураккаб техникали заргарлик наьмуналарини бир-бирига ўта зич
жойлашуви киши эьтиборини чалғитади. Таклиф этилаётган мазкур қурилма


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

242

музейларда экспозициянинг асосий ёрдамчи объекти бўлиб, унда буюм тепасида
ва унинг ёнида виртуал тасвир ёки матннинг ҳавода муаллақ голографик

2

ҳаракатланиш ҳолати кузатилади. Намойиш учун тасвирга олинган видео, 3D
анимация ва 3D графикадан фойдаланилади. Натижада, 3D витрина ёрдамида
объект турган қора фондаги асос кўринмаслиги амалга оширилади. Тасвир
фазода голограмма каби парвоз этади. 3D витриналар махсус нимшаффоф
ойнадан ташкил топган бўлиб, буюм жойлаштиришга мўлжалланган. Давлат
амалий саньати музейида сақланувчи XVI асрга тегишли бўлган, Марғилон
заргарлари томонидан яратилган бир жуфт сирға буюмини 3D витринага
жойлаштириб махсус эффектлар яьни буюмни айланма харакатга келтириш
орқали намойиш қилиш мумкин. Шуни ҳам таькидлаш жоизки, бундай қурилма
предметни харакатга келтириш, ранглар билан бойитиш, йўқотилган қисмини
тиклаб бериш каби имкониятларга эга. Демак, бундай имкониятни бутун ҳолатда
сақлаб қолмаган сопол буюмлар, турли антрапологик, зоологик экспонатлар
намойишида ҳам фойдаланиш мумкин.

Ўзбекистон тарихи давлат музейида виртуал стереоскопик витрина

дастурини кўллаш мақсадга мувофиқдир. Сабаби музей предметларининг
баьзиларини археологик қазилмаларда топилган асл кўринишига эга бўлмаган
ноёб буюмлар ташкил қилади. Экспозицияда ушбу буюмларни асл ҳолатида
намойиш қилишнинг имкони йўқ албатта, лекин ушбу инновация бу имкониятни
виртуал шаклда тақдим этади. Ушбу витрина экспонатни йўқотилган қисмини
компьютерлаштириш орқали тиклаб беради. таьмирланган қисм, реал обьектдан
деярли фарқ қилмайди. Бундан ташқари ушбу музей ва Термиз давлат
археология музейи фаолиятига 3D сканерларини (“Элар Ортери Р5000”, “ZBE
Satellite”, “BookEye GS”, “Minolta PS7000”, “Cruse”) жорий қилиш мумкин. Бу
технологиялар музей фондида сақланаётган исталган турдаги таьсирчанлиги
юқори бўлган майда буюмларни (терракоталар, гилам, китоб, сопол идишлар ва
х.к.) лазер нури орқали сканер қилиб, 3D форматда уларнинг виртуал шаклини
тақдим этади. Бу музей ходимларининг ишини анча енгиллаштириб, фонддаги
кичик ҳажмдаги предметларни виртуал шаклда ҳажмли қилиб кўрсатиш
имконини беради.

Ўзбекистон Давлат саньат музейида замонавий электрон технологиялардан

яна бири Iped Gidни жорий этиш мумкин. Электрон гид музейлардаги барча
экспонатларни ўзида жам қилган замонавий воситадир. Бунинг учун дастлаб

2

Голография – кенг маънода фотографик жараён бўлиб, текис тасвирни вужудга келтирувчи оддий

фотографиядан фарқли равишда оригинал (ўзига хос) объектнинг уч ўлчамли нусхасини гавдалантириш
хусусиятига эга.


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

243

музей заллари бўйлаб, микрочиплар ўрнатилади, шундан сўнг, мазкур чиплар
ёрдамида Iped масофавий тизими ишлайди. Iped даги блутус орқали
микрочиплар билан алоқа бошланади. Музейга ташриф буюрувчи эшикдан
кириши биланоқ Iped музей тўғрисида маълумотларни бериб боради. Ipedнинг
сенсор экранида музей тўғрисида тўлиқ маълумот ва 3 ўлчамли фото пайдо
бўлади. Киши қайси буюм олдига яқинлашса Iped шу экспонат тўғрисида
батафсил маълумот бериб боради.

Замонавий музейларда хизматлар кўрсатишда аудиогид инновациясидан

фойдаланиш ижобий натижа беради. Бугунги кунда бу технологияни дунёдаги
деярли барча музейлар фаолиятида учратиш мумкин.

Аудиогидлардан илк бора 1952 йилда Амстердам “Stedelijk» музейида

фойдаланилган. 1990 йилларнинг ўрталарига келиб, бу технология оммалашиб,
айни дамда уларнинг микро, мултьмедияли, қўлда бошқариладиган, автоматик
бошқариладиган ҳамда универсаль (аудиогид ва радиогид битта системада)
аудио-ручка, экскурсияли радиосистема каби турлари мавжуд.

Аудиогид имкониятларидан ўзбек музейларида фойдаланиш зарур.

Воситани ижарага олиш орқали томошабинлар экскурсавод ёрдамисиз музей
заллари бўйлаб, экпонат хақидаги барча маьлумотларни билиб олишлари
мумкин.

Мультимедияли

аудиогид

технологиясини

айниқса

музей

қўриқхоналарда (Фарғона, Бухоро, Самарқанд, Хоразм) қўллаш даркор. Бу музей
қўриқхоналар таркибига бир нечта музейлар киритилганлиги сабабли, улар
орасидаги масофани қисқартириш ҳамда ҳар-бир оьектдаги экспонатлар
хақидаги маьлумотларни бирлаштириб етказишда томошабинга айнан ушбу
технология қўл келади.

Маданият ва спорт ишлари вазирлиги Республика “Ўзбекмузей”

жамғармаси билан биргаликда Ўзбекистон музейларида Аудиогидларни қўллаш
таклифини ўрганиб чиқди. Олиб борилган ишлар натижасига кўра, Россиянинг
Москвадаги “Экспомир” МЧЖнинг Mini-Lux A G аудиогидларидан фойдаланиш
мақсадга мувофиқ деб топилди.

Ҳар бир музей ўз қарашларидан келиб чиққан ҳолда, мультимедиа

континенти

лойиҳаларини

ишлаб

чиқмоқда.

Янги

мультимедиа

технологияларининг ишлаб чиқилиши томошабинлар ва музей ходимлари учун
кенг имкониятлар яратади. Йирик ҳорижий музейлар фаолияти ривожланиши
жараёнида Давлат Мультимедиа Маркази махсус ташкилоти ишлаб чиққан ва
музейлар ихтисослиги бўйича мослаштирилган лойиҳалар муҳим аҳамият касб
этмоқда

3

. Музейларни модернизациялашда янги проектлар яратиш, музейлараро

халқаро аҳмиятни ривожлантиришда муҳим омил ҳисобланади. Музейларни

3

Д.Филонов Компьютерная эра в музее Мир музея. Москва. 2009. №5 (261).Ст 37.


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

244

модернизациялаш – бу концептуал структуравий ва технологик ўзгаришлар
тизими бўлиб, музейларни мавжуд ҳаётий оқим ва келажак билан боғлайди”

4

.

Музей предметларини тўлалигича рақамли кўринишга ўтказиш, уларни диққат
билан кузатиш ва ўрганиш борасида янгиликлар яратади. Электрон нашрлар
китоб нашрларидан чегараланмаган матн, иллюстратив материал ва бир қанча
хорижий тилларни умумлаштирган интернетнинг тез қидирув тизими
жараёнларини моделировка қилиш доирасида маълумотлар тўпламига эга
эканлиги билан ажралиб туради.

ХХ асрнинг 90 йилларда музейшуносликка кириб келган “виртуал музей”

ибораси бугунги кунга келиб замонавий музейшуносликнинг бутун бошли
муҳим бир йўналишига айланиб улгурди ва музейларда туризмни
ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади.

Бу борада Ўзбекистон давлат санъат музейида хам бир қанча ишлар амалга

оширилди. 2019 йилдан бошлаб музейининг дестинацияси Google map, Maps me,
Yandeks электрон хариталарга музей биносининг электрон манзили жойланди.
Чет эл туристик сайёхлар учун музейга олиб борувчи 16 та йўл кўрсаткичлар
ўрнатилди. Бундан ташқари, сайёхлар учун аэропорт ва вокзалларда музейни
реклама қилувчи таркатма материаллар флаэрлар ва буклетлар таркатилди. 2019
йил музейнинг телеграм (

https://t/me/state

_art _museum) хамда инстаграм (davlat

san’at muzeyi) саҳифалари ишга туширилди. 2020 йилда маҳаллий ва хорижий
фуқаролар учун виртуал музей (https:roundme.com/viewgallery/3185/571285)
жорий қилинди хамда электрон билет тизими яратилди. Буюртма асосида
ташриф буюрувчилар учун айнан пандемия шароитида 50 дан ортиқ турли хил
тоифадаги сайёхларни қабул қилиш ваколатига эга бўлди. 2021 йил музей
ходимлари 15 дона моноблок билан таъминланди. Кейинги йилларда замонавий
иннновацион технологиялар билан бойитилган музейнинг янги биноси машҳур
япониялик

архитектор

Тадао

Андо

лойихаси

асосида

қурилиши

режалаштирилган.

Хулоса қилиб айтганда, замонавий инновацион технологияларни музейлар

фаолиятига тадбик қилиниши бу биринчидан давр талаби ҳисобланса
иккинчидан халқнинг бой маданий ва моддий меьросини бор бутунлигича ҳамда
кенг қамровда намойиш этиш имкони ва бу орқали музей мухлисларини
маьнавий онгини янада юксалтиришга хизмат қилади.



4

Будко А. Модернизация. Схематизация опыта. Мир музея. Москва. 2010. №12 (280).Ст 50-51.


background image

“PEDAGOGS”

international research journal ISSN:

2181-3027

_SJIF:

5.449

https://scientific-jl.com/ped

Volume-80, Issue-1, April -2025

245

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1.

Квебекская декларация: основные принципы новой музеологии//Museum.
1985. № 148. С. 21

2.

Д.Филонов Компьютерная эра в музее Мир музея. Москва. 2009. №5 (261).Ст
37.

3.

Будко А. Модернизация. Схематизация опыта. Мир музея. Москва. 2010.
№12 (280).Ст 50-51.

Интернет сайтлар:

1.

www.icom.org.ru

2.

www.histori-museum.uz

3.

www.artmuseum.uz

Bibliografik manbalar

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

Квебекская декларация: основные принципы новой музеологии//Museum. 1985. № 148. С. 21

Д.Филонов Компьютерная эра в музее Мир музея. Москва. 2009. №5 (261).Ст 37.

Будко А. Модернизация. Схематизация опыта. Мир музея. Москва. 2010. №12 (280).Ст 50-51.

Интернет сайтлар:

www.icom.org.ru

www.histori-museum.uz

www.artmuseum.uz