96
ПРОБЛЕМЫ
БИОЛОГИИ
И
МЕДИЦИНЫ
3 (66) 2011
Маматқулов
Б
.,
Авезова
Г
.
С
.
БИР
ЁШГАЧА
БЎЛГАН
БОЛАЛАР
ЎЛИМИНИНГ
ХАВФ
ОМИЛЛАРИ
Тошкент
тиббиёт
академияси
Бир
ёшгача
бўлган
болалар
ўлими
аҳоли
саломатлигининг
асосий
кўрсаткичларидан
бири
бўлиб
,
у
мамлакатнинг
ижтимоий
иқтисодий
тараққиётини
,
аҳоли
санитария
–
демография
ҳолатини
,
тиббий
хизмат
сифатини
,
профилактика
ва
даволаш
ишларининг
самарадорлигини
кўрсатадиган
ўзига
хос
барометр
–
индикатори
ҳисобланади
.
Бир
ёшгача
бўлган
болалар
ўлимини
,
унинг
сабабларини
ва
динамикасини
таҳлил
қилиш
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
,
болалар
саломатлигини
яхшилаш
учун
зарур
маълумотлар
билан
қуроллантиради
[1,4,6].
Бир
ёшгача
бўлган
болалар
ўлимини
камайтириш
,
аҳолининг
умумий
ўлим
кўрсаткичларини
камайишига
,
аҳолини
кўпайишига
,
умр
кўриш
даражасини
ошишига
олиб
келувчи
асосий
омиллардан
бири
бўлиб
ҳисобланади
.
Шунинг
учун
бир
ёшгача
бўлган
болалар
ўлими
ҳозирги
даврнинг
муҳим
ижтимоий
масалаларидан
бири
бўлиб
ҳисобланади
.
Тадқиқот
материаллари
ва
услублари
.
Гўдаклар
ўлимини
айрим
ёш
гуруҳлари
ва
жинслар
бўйича
катталикларининг
қонуниятлари
,
сабабларини
ўрганиш
ва
таққослаш
учун
битта
кален
-
дар
йилида
олинган
маълумотлар
репрезентатив
,
ишончли
маълумотларни
бермайди
[2,3].
Шу
-
нинг
учун
биз
Тошкент
шахрида
гўдаклар
ўлимини
ўрганиш
учун
2006, 2007, 2008
йилларда
1
ёшгача
вафот
этган
болаларни
ёппасига
кузатиш
орқали
ўргандик
.
Бунинг
учун
эса
Тошкент
шаҳар
статистика
қўмитаси
маълумотларидан
,
ҳамда
ўлим
тўғрисидаги
ва
перинатал
ўлим
тўғрисидаги
врачлик
гувоҳномалридан
олинган
маълумотларни
1
ёшгача
бўлган
болалар
ўлим
сабабларини
ўрганиш
учун
тузилган
махсус
картага
қайд
этдик
.
Болалар
ўлими
сабабларини
чуқурроқ
ўрганиш
учун
ушбу
кўрсаткичлар
бир
ёшгача
болаларнинг
айрим
ёш
гуруҳлари
ора
-
сида
алоҳида
-
алоҳида
ўрганилди
.
Оилаларнинг
турмуш
шароитини
ва
тарзини
,
ота
-
оналарнинг
тиббий
фаоллигини
айрим
тиббий
-
биологик
омилларнинг
гўдаклар
ўлими
кўрсаткичларига
таъсирини
ўрганиш
далилларга
асосланган
тиббиётнинг
асосий
услубларидан
бири
“
ҳодиса
–
назорат
”
усули
ёрдамида
олиб
борилди
.
Бунда
ҳодиса
гуруҳини
200
та
- 1
ёшгача
ўлган
болалар
ва
назорат
гуруҳини
эса
200
та
- 1
ёшни
тўлиқ
яшаб
ўтган
болалар
ташкил
этди
.
Улар
яшаётган
оилаларда
анкета
-
сўров
усули
ёрдамида
социологик
тадқиқот
ўтказилди
.
Олинган
маълумот
-
лар
махсус
“
Эрта
ёшдаги
болалар
ва
улар
оила
аъзоларининг
турмуш
тарзи
,
шароити
ва
уларга
кўрсатилаётган
тиббий
ёрдамни
ўрганиш
анкетаси
”
га
қайд
этилди
.
Барча
олинган
маълумот
-
ларга
статистик
ишлов
берилиб
,
уларнинг
ишончлилик
даражаси
аниқланди
.
Олинган
натижалар
ва
уларнинг
таҳлили
.
Гўдаклар
ўлимининг
даражаси
туғиш
даврида
ва
чақалоқлар
ҳаётининг
биринчи
кунларида
кўрсатиладиган
тиббий
хизматнинг
сифатига
,
тиббиёт
ходимларининг
малакасига
,
туғруқхоналарнинг
зарур
тиббиёт
техникалари
билан
таъминланганлик
даражасига
,
ота
–
она
-
ларнинг
тиббий
маданиятига
ва
турмуш
тарзига
боғлиқ
.
Республикамизда
олиб
борилаётган
ислоҳатларнинг
самараси
ўлароқ
гўдаклар
ўлими
кўрсаткичлари
даражаси
йилдан
-
йилга
камайиб
бормоқда
.
Гўдаклар
ўлими
кўрсаткичи
Тош
-
кент
шаҳрида
тадқиқот
ўтказилган
йилларда
(2006-2008)
ўртача
ҳар
мингта
тирик
туғилган
бо
-
лага
19,6
ни
ташкил
этди
(1
жадвал
).
Тошкент
шаҳридаги
гўдаклар
ўлимини
чуқур
таҳлил
этилганда
унинг
бир
қанча
ўзига
хос
хусусиятлари
аниқланди
:
гўдаклар
ўлими
охирги
20
йил
ичида
30,0%
га
камайди
.
Эрта
неонатал
даврда
ўлим
кўрсаткичи
неонатал
даврдаги
ўлимнинг
68,8%
ни
ташкил
қилди
.
Неонатал
ва
по
-
стнеонатал
ўлим
кўрсаткичининг
ўзаро
нисбати
66:44
га
тенг
.
Жадвал
1.
Тошкент
шаҳрида
гўдаклар
ўлими
даражаси
(
ҳар
мингта
тирик
туғилган
болага
)
№
Йиллар
Гўдаклар
ўлими
частотаси
1 2006
22,7±0,78
2 2007
18,7±0,68
3 2008
17,6±0,64
4
Ўртача
3
йилда
19,6±0,7
97
ПРОБЛЕМЫ
БИОЛОГИИ
И
МЕДИЦИНЫ
3 (66) 2011
Гўдаклар
ўлими
сабаблари
орасида
нафас
олиш
аъзолари
касалликлари
(30,3%),
перинатал
даврдаги
алохида
холатлар
(29,8%)
ва
туғма
аномалиялар
(26,5%)
етакчи
ўринларни
эгаллайди
.
Булар
туғруқ
жарохатлари
(12,2%),
ҳомила
ичи
гипоксияси
ва
асфиксияси
(21,4%),
чақалоқлардаги
респиратор
ҳолатлар
(42,2%),
асаб
тизими
туғма
нуқсонлари
ва
(1,5%)
юрак
туғма
нуқсонлари
(46,5%)
ҳисобига
юз
берди
.
Гўдаклар
ўлимига
таъсир
этувчи
хавф
омилларини
аниқлашда
қуйидагилар
натижалар
олинди
.
Кўплаб
муаллифлар
гўдаклар
ҳаётида
оналарнинг
парвариши
катта
аҳамиятга
эга
экан
-
лигини
кўрсатиб
ўтдилар
,
она
қанчалик
ўз
боласини
тўғри
,
оқилона
парваришлар
экан
,
унинг
соғлиғи
шунчалик
яхши
бўлиши
ҳам
аниқланган
[2,4,5].
Она
парвариши
бола
ҳаётининг
барча
ёш
даврларидаги
ўлим
холатининг
олдини
олиш
,
болалар
саломатлигининг
шаклланиши
ва
мустаҳкамланишида
бошқа
нарса
билан
алмаштириб
бўлмайдиган
восита
бўлиб
ҳисобланади
.
Б
.
Маматқулов
(1979)
оналар
парваришини
болалар
саломатлигига
таъсирини
ўрганиш
учун
она
парвариши
сифати
жихатидан
3
гуруҳга
бўлди
. 1-
гурух
-
агар
бола
9-12
ойгача
кўкрак
сути
би
-
лан
боқилса
,
болани
эмизиш
тартибига
риоя
қилинса
,
болани
ёз
ойларида
кўкракдан
ажратил
-
маса
,
кечқурунги
уйқу
давомийлиги
10-11
соатни
ташкил
этса
,
кундузги
уйқу
ўртача
2
марта
-
дан
кам
бўлмаса
;
кунига
камида
3
соат
тоза
ҳавода
сайр
қилса
,
шунингдек
ёзда
ҳар
куни
,
қишда
ҳафтасига
2-3
марта
чўмилтирилса
,
чиниқтириш
муолажалари
(
массаж
,
уқалаш
),
мунтазам
ра
-
вишда
ўтказилса
шифокорнинг
профилактик
кўриги
тизимли
равишда
олиб
борилган
бўлса
,
онанинг
бевосита
болани
парвариши
учун
олган
таътили
камида
1
ёшгача
давом
этса
,
бундай
она
парваришини
“
яхши
”
деб
баҳоланди
.
2-
гурух
-
агар
болани
кўкрак
сути
билан
боқиш
,
уйқу
ва
сайр
қилдириш
тартибига
риоя
қилинган
ҳолда
,
болани
чўмилтириш
,
чиниқтириш
муолажалари
(
массаж
,
уқалаш
),
шифокор
-
нинг
профилактик
кўриги
тизимли
равишда
ўтказилмаса
ва
онанинг
бола
парвариши
учун
ол
-
ган
таътили
1
ёшгача
давом
этмаса
,
бундай
она
парваришини
қониқарли
деб
баҳоланди
.
Юқоридаги
талаблар
тизимли
равишда
бузилиши
она
парваришининг
қониқарсиз
деб
баҳоланишига
сабаб
бўлди
[2].
Болалар
ўлимининг
сезиларли
даражаси
онанинг
парвариши
сифатига
боғлиқ
бўлади
,
шу
сабабга
кўра
бола
ҳаётининг
барча
даврлари
давомида
у
ҳам
етакчи
,
ҳам
ҳал
қилувчи
омиллар
-
дан
бўлиб
ҳисобланади
.
Она
парвариши
қониқарсиз
деб
баҳоланган
оилаларда
нисбий
хавф
кўрсаткичи
4,4
га
тенглиги
қайд
этилди
.
Демак
,
болага
кўрсатилаётган
она
парвариши
қониқарсиз
бўлганда
улардаги
ўлим
хавфи
ўртача
хавфдан
(1,0) 4,4
марта
юқори
бўлиши
аниқланди
.
Бизга
маълумки
қариндошлар
ўртасидаги
никоҳ
болалар
саломатлигига
жиддий
таъсир
кўрсатади
.
Бизнинг
маълумотларимизга
кўра
,
ҳаётининг
биринчи
йилида
қариндошлар
ўртасидаги
никоҳлардан
туғилган
болаларда
ўлимнинг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
4,3
ташкил
эт
-
ди
.
Бир
ёшгача
болаларнинг
соғлиғи
даражаси
уларнинг
туғилган
вақтидаги
ҳолати
ва
тана
оғирлигига
боғлиқ
.
Соғлом
туғилган
болаларга
қараганда
асфиксия
,
туғруқ
жароҳатлари
билан
туғилган
болаларда
ўлим
хавфи
кўрсаткичи
3,7
марта
юқори
бўлиши
аниқланди
.
Туғилган
вақтдаги
тана
оғирлиги
2500
гр
.
дан
кам
бўлган
болаларда
гўдаклар
ўлим
фоизи
юқори
бўлиб
,
нисбий
хавф
кўрсаткичи
3,6
ни
ташкил
этди
(1
расм
).
Туғруқлар
орасидаги
давр
болалар
ҳаётининг
биринчи
йилидаги
ўлим
хавфининг
етакчи
но
-
хуш
омилларидан
бири
эканлиги
қайд
этилди
.
Туғруқлар
орасидаги
давр
қанча
кам
бўлса
,
бо
-
лалар
ўлими
нисбий
хавфи
шунча
юқори
бўлади
.
Шундай
қилиб
, 1,5
йилгача
бўлган
интергене
-
тик
интервал
билан
туғилган
болаларда
гўдаклар
ўлимининг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
3,3
ни
ташкил
этди
.
Кўкрак
сути
билан
табиий
овқатлантириш
болаларнинг
касалликларини
ва
ўлимини
олдини
олишда
ўта
муҳим
аҳамиятга
эга
.
Болалар
кўкрак
сути
билан
озиқлантирилмаганда
ўлимнинг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
3,0
га
тенг
бўлди
(
Р
‹0,05).
Чақалоқларнинг
ота
-
оналарини
врачларга
ўз
вақтида
мурожаат
қилиши
,
врачлар
хузурига
мунтазам
ташрифи
тўлиқ
даволанишни
амалга
ошириши
касаллик
асоратларини
бартараф
этиш
ва
уларнинг
кўнгилсиз
якун
топишининг
олдини
олишда
мухим
ахамият
касб
этади
ва
бундай
оилаларда
тарбияланаётган
болалар
ўлими
хавфининг
эҳтимоллиги
2,6
маротабагача
камайиши
статистик
йўл
билан
тасдиқланди
.
98
ПРОБЛЕМЫ
БИОЛОГИИ
И
МЕДИЦИНЫ
3 (66) 2011
Чиниқтириш
муолажалари
(
тоза
ҳавода
сайр
,
мунтазам
чўмилтириш
,
уқалаш
,
массаж
)
ўтказилмайдиган
оилаларда
болалар
ҳаётининг
биринчи
йилидаги
ўлим
ҳолатининг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
2,5
га
тенглиги
қайд
этилди
.
4,4
4,3
3,7
3,6
3,3
3
2,6
2,5
2,4
2,4
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
О
на
ни
нг
п
ар
ва
ри
ш
и
О
та
‐о
на
ла
рн
ин
г з
ар
ар
ли
о
да
тл
ар
и
Хавф омили
Расм
1.
Бир
ёшгача
бўлган
болалар
ўлимига
таъсир
этувчи
етакчи
хавф
омилларининг
“
вазн
”
катталиклари
бўйича
тутган
ўринлари
.
Соғлом
турмуш
тарзининг
шакллантириш
ва
касалланишнинг
олдини
олишда
тамаки
че
-
кишга
қарши
кураш
катталарда
қандай
катта
ахамиятга
эга
бўлса
,
болаларда
хам
шундай
аха
-
мият
касб
этади
.
Ота
-
оналарнинг
чекиши
болалар
саломатлигига
ҳомиладорлик
давридан
таъсир
этса
,
улар
туғилгандан
сўнг
эса
чақалоқлар
бевосита
пассив
чекувчига
айланади
ва
ушбу
зарарли
одатнинг
таъсири
янада
кучаяди
.
Болалар
хаётининг
биринчи
йилида
чекувчилар
мав
-
жуд
бўлган
оилаларда
болалар
ўлимининг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
2,4
тенглиги
аниқланди
.
Болалар
саломатлиги
холатига
салбий
таъсир
этувчи
омиллардан
бири
бу
оиладаги
руҳий
ҳолат
ёки
оила
аъзоларининг
ўзаро
муносабати
ҳисобланади
.
Руҳий
ҳолатни
баҳолаш
учун
биз
барча
социологик
тадқиқот
ўтказилган
оилаларни
2
гуруҳга
бўлдик
: 1
гуруҳга
-
оиладаги
руҳий
ҳолат
,
ўзаро
муносабатлар
қониқарли
бўлган
оилалар
,
яъни
оилада
ота
ва
онаси
бор
,
уларнинг
орасидаги
ўзаро
муносабатлар
яхши
,
оила
аъзоларида
зарарли
одатлар
мавжуд
бўлмаган
оила
-
лар
киритилди
.
Агарда
оилада
ота
-
онадан
бирортаси
бўлмаса
,
ёки
улар
ўртасида
ўзаро
келишмовчиликлар
,
зиддиятлар
тез
-
тез
такрорланиб
турса
,
оила
аъзоларидан
бари
зарарли
одатларга
берилган
99
ПРОБЛЕМЫ
БИОЛОГИИ
И
МЕДИЦИНЫ
3 (66) 2011
бўлса
,
бундай
оилаларни
биз
2-
гуруҳга
,
яъни
оилада
қониқарсиз
руҳий
ҳолат
,
ўзаро
муносабат
-
лар
ёмон
бўлган
гуруҳга
қўшдик
.
Руҳий
ҳолат
қониқарсиз
деб
баҳоланган
оилаларда
гўдаклар
ўлимининг
нисбий
хавф
кўрсаткичи
2,4
га
тенглиги
қайд
этилди
.
Оилаларнинг
турмуш
тарзи
ва
шароити
,
ота
-
оналар
тиббий
фаоллигини
болалар
хаётининг
биринчи
йилидаги
ўлими
кўрсаткичларига
таъсирини
ўрганиб
чиқилиши
қуйидаги
хулосаларга
келиш
имконини
берди
:
1.
Республикамизда
олиб
борилаётган
ислоҳатларнинг
самараси
ўлароқ
гўдаклар
ўлими
кўрсаткичлари
даражаси
йилдан
-
йилга
камайиб
бормоқда
.
Эрта
неонатал
даврда
ўлим
кўрсаткичи
неонатал
даврдаги
ўлимнинг
68,8%
ни
ташкил
қилди
.
Неонатал
ва
постнеонатал
ўлим
кўрсаткичининг
ўзаро
нисбати
66:44
га
тенг
.
2.
Гўдаклар
ўлими
сабаблари
орасида
нафас
олиш
аъзолари
касалликлари
(30,3%),
перина
-
тал
даврдаги
алохида
ҳолатлар
(29,8%)
ва
туғма
аномалиялар
(26,5%)
етакчи
ўринларни
эгал
-
лайди
.
3.
Гўдаклар
ўлимининг
етакчи
хавф
омилларига
:
онанинг
парвариши
,
қариндошлар
ўртасидаги
никоҳ
,
боланинг
туғилган
вақтидаги
аҳволи
ва
вазни
,
туғруқлар
орасидаги
интер
-
вал
,
болани
кўкрак
сути
билан
боқиш
,
ўз
вақтида
шифокорга
мурожаат
қилиш
,
чиниқтириш
муолажалари
,
ота
-
оналарнинг
зарарли
одатлари
,
оиладаги
руҳий
ҳолат
киради
.
4.
Оилаларни
айниқса
оналарнинг
ўз
фарзандларини
бевосита
оқилона
парвариши
,
соғлом
турмуш
тарзи
,
турмуш
шароити
,
тиббий
фаоллиги
келажакда
болалар
саломатлигини
яхши
-
лашнинг
етакчи
омиллари
сифатида
янада
кўпроқ
аҳамият
касб
этади
.
Фойдаланилган
адабиётлар
1.
Гневашева
Т
.
В
.
Факторы
риска
и
прогноз
смерти
детей
в
возрасте
до
1
го
года
на
Европейском
севе
-
ре
России
//
Автореф
.
дисс
. ….
Канд
.
мед
.
наук
. –
Архангельск
, 2000. – 21
с
.
2.
Маматкулов
Б
.
Влияние
некоторых
социально
-
гигиенических
факторов
на
заболеваемость
детей
первых
трех
лет
жизни
. //
Сов
.
здравоохр
..-
М
., -1979.-
№
9.-
С
.38
3.
Маматкулов
Б
.,
Рахманова
Н
.
А
.,
Ла
Морт
.
Клиническая
эпидемиология
.
Основы
доказательной
ме
-
дицины
.//
Учебное
пособие
.
Ташкент
2011.-223
стр
.
4.
Маматкулов
Б
.
Медико
–
социальные
аспекты
формирования
,
охраны
и
улучшения
здоровья
детей
первых
7
лет
жизни
//
Дис
. …
Д
-
ра
мед
.
наук
. –
Ташкент
, 1997. – 334
с
.
5.
Михалюк
Н
.
С
.
Динамика
социальных
и
биологических
факторов
воздействующих
на
детей
//
Здра
-
воохр
.
Росс
.
Федерации
.-2004.-
№
6.
стр
.44-45
6.
Перепанова
Л
.
С
.
Факторы
риска
младенческой
смертности
в
Республике
Бурятия
:
научное
издание
//
Здравоохр
.
РФ
-
М
., 2007. -
№
2. - C. 35-38.
