Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
231
МОЛЕКУЛЯР –
ГЕНЕТИК МАРКЕРЛАР ЁРДАМИДА БУШУЕВ
ЗОТЛИ СИГИРЛАРНИНГ СУТ МАҲСУЛДОРЛИГИНИ ЭРТА
АНИҚЛАШ
Мардонов Жаҳонгир Тоир ўғли
Чорвачилик ва паррандачилик илмий
-
тадқиқот институти
Аннотация:
Ушбу мақолада юртимизда қорамолчилик соҳасининг
ривожланиш босқичлари ва унда Бушуев зотли сигирларнинг сут
маҳсулдорлигини эрта аниқлашда замонавий молекуляр
-
генетик
маркерларни қўллаш ва бу сохани ривожлантиришда муҳим бўлган
жиҳатлар
ёритилган.
Калит сўзлар:
Молекуляр
-
генетик маркерлар, волекуляр панеллар,
ДНК, Полимераза занжири реакцияси (ПЦР), каппа
-
казеин (CСН3) ва бетта
-
казеин (CСН2)
.
Аннотация:
В данной статье описаны этапы развития
скотоводства в нашей стране, а также использование современных
молекулярно
-
генетических маркеров для раннего определения молочной
продуктивности бушуевских коров. Рассмотрены
важные
аспекты
развития
этого
направления
.
Abstract:
This article describes the stages of development of cattle breeding
in our country and the use of modern molecular genetic markers for the early
determination of the milk productivity of Bushuev cows and important aspects in
the development of this direction.
Тадқиқотнинг мақсади
Молекуляр
-
генетик
маркерлар ёрдамида Бушуев зотли сигирларни
сут маҳсулдорлигини эрта аниқлашдан иборат.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги
“2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт
стратегияси тўғрисида”ги ПФ–
60-
сонли Фармони билан тасдиқланган
“Тараққиёт
стратегияси”нинг 30
-
чи ва 32
-
чи мақсадларида Қишлоқ
хўжалигини илмий асосда интенсив ривожлантириш орқали деҳқон ва
фермерлар даромадини камида 2 баравар ошириш, қишлоқ хўжалигининг
йиллик ўсишини камида 5 фоизга етказиш, чорвачилик озуқа базасини
кенгайтириш ва ишлаб чиқариш ҳажмини 1,5
-
2,0 баравар кўпайтириш
вазифаси белгиланган.
Чорвачилик республика аҳолисини озиқ
-
овқат маҳсулотлари билан,
саноатни эса қимматли хом
-
ашё билан таъминлашда муҳим аҳаиият касб
этади. Соҳа ишлаб чиқаришида қорамолчилик етакчи ўринни эгаллайди.
Дунё аҳолисининг мазкур соҳа маҳсулотларига бўлган талаб ва эхтиёжлари
йил сайин ортиб бормоқда.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
232
Бугунги кунда жаҳон тажрибасида ҳайвонларнинг генетик хилма
-
хиллигини сақлаш ва тиклаш муаммоси устувор вазифа бўлиб қолмоқда ва
унга катта
эътибор бериб келинмоқда.
Бушуев зоти Ўзбекистонда яратилган ягона қорамол зоти ҳисобланиб,
республикада урчитилаётган сут ва сут
-
гўшт йўналишидаги қорамол
зотлари орасида сутининг ёғлилиги бўйича биринчи ўринда туради.
Мазкур зот ХХ
-
асрнинг 30
-
чи йилларида агроном олим Бушуев
томонидан Сирдарё вилояти ҳудудида маҳаллий Зебусимон молларни
Голланд қора ола, Швис ва Симментал зотли наслдор буқалар билан
мураккаб чатиштириш, кейинчалик олинган авлодларни ўз ичида
кўпайтириш натижасида яратилган. У қон паразитар касалликларига ўта
чидамли ва кескин иқлим ўзгаришларида (жазирама иссиқда ва қаттиқ
совуқда) ҳам ўзининг маҳсулдорлигини камайтирмайдиган зот
ҳисобланади. Зот сифатида 1967 йилда рўйхатдан ўтказилган. Мазкур зотга
мансуб рекордчи сигирлардан йилига 10
,0-
10,6 минг кг сут соғиб олинган.
Озиқлантириш ва сақлаш, селекция
-
наслчилик ишлари яхши олиб
борилган йилларда Бушуев зотли сигирлардан йилига 3100–3400 кг сут
соғиб олинган.
Ушбу зот устида илмий
-
тадқиқот ишларини Ўзбекистон Чорвачилик
илмий
-
тадқиқот
институти
олимларидан
А.А.
Атбашян
(1968),
М.
Нортожиев (1969), А.
Мустафаев (1974), Ж.
Бобожонов (1983),
Б.Ж.
Носиров (1988), Б.Ш.
Бойбулов (2008), У.Н.
Носиров (2012), Ҳ.А.
Ғиёсов
(2022) ва бошқалар олиб борган. Уларнинг тадқиқотларига кўра, Бушуев
зотли моллар иссиқ иқлим шароитига жуда яхши мослашган ва қон
паразитар касалликларига ўта чидамли ягона зот ҳисобланади.
Мазкур мавзу бўйича амалга ошириладиган илмий
-
тадқиқот иши
“Ноёб зотли ҳайвонларни генетик паспортлаштириш учун молекуляр
панеллар ишлаб чиқиш” мавзусидаги илмий амалий лойиҳа доирасида
амалга оширилади.
Маълумки, мамлакатимизда Бушуев зотли қорамоллар асосан аҳоли
шахсий томорқа хўжаликларида урчитиб кўпайтирилмоқда.
Ўзбекистон
Республикаси
Давлат
статистика
Қўмитаси
маълумотларига кўра, 1990 йилда ўтказилган зотлар ҳисобида соф Бушуев
зотли қорамоллар 17831 бошни ташкил этган. Бугунги кунда
республикамизда урчитилаётган Бушуев зотли қорамоллар бош сони
2023 йил 01 январ ҳолатига 45 минг бошни ташкил этган.
Аммо, кейинги йилларда четдан юқори маҳсулдор қорамолларни
келтирилиши, озуқа экин майдонларининг қисқариши ва зотга бўлган
эътиборнинг сусайиб кетиши оқибатида республикада ушбу зотга мансуб
молларнинг бош сони кескин камайиб, соф Бушуев зотли молларнинг
йўқолиб кетиш даражасига келиб қолди. Мазкур зотни урчитиш билан
шуғулланиб келган наслчилик хўжаликларида она молларнинг бош сони
500 бошдан кам қолган. Шунинг учун олимлар Бушуев зоти 65 йил
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
233
давомида яратилган, 50 йил унга эътибор берилмади, фақат эксплуататсия
қилинди. Натижада ушбу миллий зотимиз йўқ бўлиб кетиш даражасига
тушиб қолди. Шунингдек, мазкур зотли молларнинг сут маҳсулдорлиги ҳам
пасайиб кетган. Масалан, республика бўйича Бушуев зотли молларнинг
ўртача йиллик сут маҳсулдорлиги 2804 кг ни ташкил этган бўлса
2021 йилда биргина наслчилик хўжаликларида бу кўрсаткич 1495 кг ни
ташкил этган.
Шунинг учун, ноёб миллий Бушуев зотли қорамоллар генофондини
сақлаб колиш ва тиклаш, унинг бош сони ва маҳсулдорлигини кўпайтириш
бугунги кундаги долзарб вазифа ҳисобланади.
Айни кунларда Ўзбекистонда яратилган ягона Бушуев зотининг
қимматли генофондини асраш, кўпайтириш мақсадида Чорвачилик ва
паррандачилик илмий
-
тадқиқот институти Қорамолчилик бўлими
томонидан тайёрланган ва 2022 йилда Ўзбекистон Республикаси
Инновацион ривожланиш вазирлигига тақдим этилган “Ноёб зотли
ҳайвонларни генетик паспортлаштириш учун молекуляр панеллар ишлаб
чиқиш” мавзусидаги илмий
-
амалий лойиҳа лойиҳалар танловидан
муваффақиятли ўтган.
Молекуляр
-
генетик маркерлар ёрдамида қорамолларнинг маҳсулдор
-
лик кўрсаткичларини эрта прогнозлаш шубхасиз ҳозирги замон
генетикасининг
катта
ютуғи
ҳисобланади.
Лекин,
ҳозиргача
республиканинг чорвачилик фермер хўжаликларида ва аҳоли шахсий
ёрдамчи хўжаликларида урчитилаётган Бушуев зотли қорамолларнинг
қони генетик таҳлил этилмаган,
замонавий генетик маркерларни қўллаган
ҳолда сут маҳсулдорлиги ва сутининг сифатига бевосита таъсир этувчи
генлар ўрганилади, зотнинг генетик паспортини яратиш мақсадида
молекуляр панеллар ишлаб чиқилмаган. Молекуляр
-
генгетик маркерлар
ёрдамида
мазкур
зотга
мансуб
сигирларнинг
маҳсулдорлик
кўрсаткичларини эрта аниқлаш илмий жиҳатдан ўрганилмаган.
–
Бушуев зотли моллардан 3мл қон олиш ва уларни генетик таҳлил
учун Ўзбекистон Фанлар Академиясининг Генетик ва ўсимликлар
экспериментал биологияси институти лабараториясига тақдим этиш. Унда
ДНК таркибидаги Каппа
-
казеин (CСН3) ва Бета
-
казеин (CСН2) ва бошқа
генларига ПСР
(
Полимера́ зная сепна́ я реа́ ксия
)
(
Полимераза занжири
реакцияси
)
ўтказиш. Олинган ПСР маҳсулотларини гел электрофарез
ёрдамида таҳлил қилиш, сут маҳсулдорлигига жавоб берувчи генлардаги
нуклеотидлар кетма
-
кетлигини аниқлаш(секвенлаш);
–
Й хромосомадаги юқоривариабел ва информатик ўзгарувчан СТР
локусларини танлаш, праймерларни дизайн қилиш, улар учун ПСР
параметрларини оптималллаштириш. Олинган ПСР
маҳсулотларини
капилляр электрофарез фрагмент таҳлил ёрдамида текшириш;
–
Бушуев зотли сигир ва буқалар ДНК наъмуналарининг аутосомал
СТР локусларини ПСР фрагмент таҳлил ёрдамида генотиплашни ўтказиш;
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
234
–
Сут маҳсулдорлиги ва сут сифатига таъсир этувчи CСН3, CСН2, БЛГ,
ЛАЛБА ДГАТ1, ПРЛ, ПИТ
-
и ГҲ генларни биоинформатик таҳлил қилиш,
муҳим функсионал аҳамиятли генлар маълумотларини СНП полиморфизм
ўрганиш учун, аллел махсус праймерларни ва флуорессент ТақМан
зондларни дизайн қилиш. Ҳайвонларни
сут маҳсулдорлиги ва сут сифати
бўйича генотиплаш амалга оширилади;
–
Бушуев зотли молларни генетик паспортлаштириш учун молекуляр
панеллар ишлаб чиқиш ва генетик паспортини тузиди.
Илк бор Ўзбекистонда яратилган Бушуев зотли қорамолларнинг
генофондини сақлаб қолиш ва тиклаш мақсадида уларни генетик
паспортлаштириш учун ҳайвонларнинг қони оқсил типлари бўйича, СТР ва
СНП полиморфизмлар бўйича баҳоланади.
Молекуляр
-
генетик маркерлар ёрдамида Бушуев зотли сигирларнинг
сут маҳсулдорлиги эрта аниқланади.
Ўзбекистон
Республикаси
Давлат
статистика
Қўмитаси
маълумотларига кўра, 1990 йилда ўтказилган зотлар ҳисобида соф Бушуев
зотли қорамоллар 17831 бошни ташкил этган. Бугунги кунда
республикамизда урчитилаётган Бушуев зотли қорамоллар бош сони
2023 йил 01 январ ҳолатига 45 минг бошни ташкил этган.
Аммо, кейинги йилларда четдан юқори маҳсулдор қорамолларни
келтирилиши, озуқа экин майдонларининг қисқариши ва зотга бўлган
эътиборнинг сусайиб кетиши оқибатида республикада ушбу зотга мансуб
молларнинг бош сони кескин камайиб, соф Бушуев зотли молларнинг
йўқолиб кетиш даражасига келиб қолди. Мазкур зотни урчитиш билан
шуғулланиб келган наслчилик хўжаликларида она молларнинг бош сони
500 бошдан кам қолган. Шунинг учун олимлар Бушуев зоти 65 йил давомида
яратилган, 50 йил унга эътибор берилмади, фақат эксплуататсия қилинди.
Натижада ушбу миллий зотимиз йўқ бўлиб кетиш даражасига тушиб қолди.
Шунингдек, мазкур зотли молларнинг сут маҳсулдорлиги ҳам пасайиб кетган.
Масалан, республика бўйича Бушуев зотли молларнинг ўртача йиллик сут
маҳсулдорлиги 2804 кг ни ташкил этган бўлса 2021 йилда биргина наслчилик
хўжаликларида бу кўрсаткич 1495 кг ни ташкил этган.
Шунинг учун, ноёб миллий Бушуев зотли қорамоллар генофондини
сақлаб колиш ва тиклаш, унинг бош сони ва маҳсулдорлигини кўпайтириш
бугунги
кундаги долзарб вазифа ҳисобланади.
Нафақат
,
Бушуев зотли қорамолларда жамики сутемизувчилар сутида
2 та асосий оқсил мавжуд
:
казеин ва зардоб. Сигир сутида казеинларнинг
4 тури мавжуд: алфа с1, алфа с2, бета ва каппа. Бета казеиннинг турли хил
вариантлари тавсифланган
,
улардан А1 ва А2 энг кўп тарқалган, Б эса
камроқ
, C
эса кам учрайди. А1 ва А2 казеинларнинг частотаси
қорамолларнинг турли зотларида фарқ қилади. А1 Айшир
,
Ред ва Голшейн
-
фриз қорамолларида, А2 эса Жерси ва Гернсида кенг тарқалга.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
235
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ғиёсов
Х.А., Бойбулов Б.Ш. “Ўзбекистонда яратилган қорамол
зотини сақлаб қолайлик” «CHORVACHILIK va NASLCHILIK ISHI» журнали,
2021 йил 3
-
сони, 8
-
11 бетлар.
2.
Ҳ.Ғиёсов, “Қорамолларнинг генетик электрон базаси яратилади”,
”Ўзбекистон
Қишлоқ ва сув хўжалиги Ж. 2021 йил, 9
-
сон, 20 бет.
