Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
236
БУШУЕВ ЗОТЛИ ҚОРАМОЛЛАРДА МОЛЕКУЛЯР
-
ГЕНЕТИК
ТАДҚИҚОТЛАР ЎТКАЗИШНИНГ АФЗАЛЛИГИ
Мардонов Жаҳонгир Тоир ўғли
Чорвачилик ва паррандачилик илмий
-
тадқиқот институти ІІ
босқич
таянч докторант
Аннотация:
Мақолада
бушуев зот қорамолларининг генофондини
сақлашда ва уларни маҳсулдорлигини эрта башорат қилишда замонавий
молекуляр генетик усуллардан фойдаланишнинг афзалликлари тўғрисида
маълумотлар, ушбу усулни қўллаш услубиятлари ёритилган. Шунингдек,
озиқлантириш омили генетик имкониятларни тўла юзага чиқаришда
муҳим аҳамият касб этилиши борасидаги бир қатор олимларнинг тадқиқот
натижалари таҳлил қилинган.
Калит сўзлар:
молекуляр –
генетика, панеллар, маҳсулдорлик,
пуштдорлик, озиқлантириш омили, бушуев қорамол
зоти, ДНК,
микросаттелит, ПЗР, генотип, полиморф.
Аннотация:
В статье представлены сведения о внедрении
современных методов молекулярной генетики для сохранения генофонда
бушуевского скота и раннего прогнозирования их продуктивности, а также
описаны преимущества использования этого метода. Кроме того,
результаты исследований других учёных доказывают, что полноценное
кормление играет важную роль в раскрытии генетического потенциала
животных.
Ключевые слова:
молекулярно
-
генетические исследования, панели,
продуктивность, плодовитость, фактор кормления, бушуевская порода
крупного рогатого скота, ДНК, микросателлит, ПЦР, генотип,
полиморфизм.
Abstract:
The article provides information on the introduction of modern
methods of molecular genetics in preserving the gene pool of Bushuevsky cattle and
early forecasting of their productivity, the advantages of using this method. In
addition, as a result of research by other scientists, it has been proven that the factor
of full feeding is important in the development of the genetic potential of animals.
Keywords:
molecular genetics, panels, productivity, fertility, feeding factor,
Bushuevskaya cattle breed, DNA, microsatellite, PCR, genotype, polymorphism.
Кириш
Қорамолчилик
республика
чорвачилигида
етакчи
тармоқ
ҳисобланади ва унинг ривожланиши озиқ
-
овқат ҳавфсизлигини
таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
237
Ўзбекистонда яратилган ягона миллий қорамол зоти –
Бушуев зотли
қорамолларнинг маҳсулдорлик ва пуштдорлик кўрсаткичларини яхшилаш
мақсадида қон оқсил полиморф тизимларини ўрганиш ва таҳлил этиш
орқали зотнинг молекуляр панелини ишлаб чиқиш алоҳида аҳамиятга эга.
Чунки бунинг натижасида зотнинг генетик паспортини яратиш мумкин
бўлади.
Бушуев зоти бошқа қорамол зотларидан қон паразитар
касалликларига ўта чидамлилиги ва кескин иқлим ўзгаришларида
(жазирама иссиқ ва қаттиқ совуқда) ҳам ўзининг маҳсулдорлигини
камайтирмаслиги билан ажралиб туради. Шунингдек, ушбу қорамол зоти
республикада урчитилиб кўпайтирилаётган қорамол зотлари орасида
сутининг ёғлилик даражаси бўйича биринчи ўринда туради. Аммо ушбу
ноёб ва қимматли зотга мансуб қорамолларнинг бош сони камайиб
бормоқда. Ғиёсов Х.А. ва Бойбулов Б.Ш. ларнинг фикрича, Бушуев зотининг
қимматли генофондини сақлаш мақсадида Сирдарё вилоятининг
Сайхунобод туманида Бушуев зоти
бўйича селекция марказини, Сирдарё,
Сайхунобод ва бошқа туманларда эса Бушуев зотли қорамоллар бўйича
генофонд наслчилик хўжаликларини ташкил этиш жуда муҳимдир.
Озиқлантириш омилининг маҳсулдорликка таъсири соҳа олимлари
томонидан ўтказилган кўплаб тадқиқот натижалари билан исботланган.
Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини генетик имкониятиларини тўла юзага
чиқаришда
озуқа
ўсимликларининг
тури,
озиқлантириш
учун
тайёрланиши ҳамда озиқлантириш шароитлари алоҳида аҳамият касб
этади. Масалан, фикримизни отларда ўтказилган тадқиқот натижалари
билан исботлаймиз. И.
Хафизов, Б.
Қаҳрамонов, С.
Исамухаммедов.,
А.
Хафизовнинг (2022) маълумотларига кўра, озиқлантириш омили қишлоқ
хўжалик ҳайвонларини маҳсулдорлиги оширишда муҳим аҳамиятга эга
бўлиб, беда ўсимлиги, маккажўхори ва оралиқ экинлардан тайёрланган
пичан, силос ҳамда сенаж асосий озуқалардан ҳисобланади. И.
Хафизов,
У.
Куччиев, А.
Хафизовларнинг (2009) хулосасига кўра, тўла қийматли
озиқлантириш
имкониятларини
яратиш
сигирларнинг
сут
маҳсулдорлигини ва пуштдорлик хусусиятларини оширади.
Соҳа олимлари
А.
Нурматов, И.Х
афизовларнинг (2024) фикрича, қорабайир зот отларига
мақбул озиқлантириш шароитини яратиш, уларни насл ва ишчанлик
хусусиятларини яхшилайди.
И.
Хафизов, А.
Хафизовларнинг (2024) фикрига
кўра, отларни келиб чиқишини ўрганиш йилқичиликни барқарор
ривожлантиришда муҳим илмий
-
амалий аҳамият касб этади.
И.
Хафизов, О.
Куччиев, А.
Хафизовларнинг (2024) таъкидлашича,
отсимонлар авлодлари ташқи омилларнинг таъсири натижасида
туёқларининг тузилиши ўзгариб борган,
оёқ бўғинлари мустаҳкамланиб,
тез ҳаракат қилишга
мослашиб борган. А.
Нурматов, И.
Хафизов,
Ш.
Жабборов, Л.
Тагаеваларнинг(2024) хулосасига кўра, қорабайир зотли
тойларни онасидан ажратилгандан кейин жадал ўситиришда асосий
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
238
рацион таркибига биологик фаол қўшимчаларни
киритиш афзаллиги
исботланган.
И.
Хафизовнинг (2023) фикрига кўра, селекция
-
наслчилик
ишларини тўғри ташкил қилиш, янги технологиядан фойдаланиш
тармоқни ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этади. Муаллиф
И.
Хафизовнинг (2023) хулосасига кўра, қорабайир
зот отлари мураккаб
чатиштириш ва бир неча зотлар иштирокида яратилган бўлиб, ўзига хос
генетик хилма
-
хилликка эга. А.
Хафизовнинг (2023) маълумотига кўра,
“отхона
-
яйлов” технологияси шароитида сақланган тойларининг қон ва
қон зардоби таркибидаги
барча кўрсаткичлар отхона шароитида сақланган
тенгқурларига нисбатан энг юқори бўлиб, озуқаларни истеъмол қилиши
самарали бўлган.
Бугунги кунда дунё амалиётида қорамолларни генотипини аниқлашда
генетик маркерлар сифатида микросаттелит ДНК маркерларидан, яъни STR –
қисқа тандем такрорланишлар (STR
-
short tandem repeats) ва InDel
маркерларидан кенг фойдаланилмоқда. STR
-
таҳлилидан ҳайвон зотлари ва
зотлараро генетик тизимлари популяциясини генетик тадқиқ қилишда,
ҳайвонларнинг соф зотлилигини, келиб чиқишини,
қариндошлик ҳамда
зотларнинг генетик дифференциация даражасини аниқлашда фойдаланилади.
Биз ҳам тадқиқотларимизни ушбу долзарб мавзу доирасида олиб
боришга киришдик.
Тадқиқот услубияти ва олинган натижаларни таҳлили
Тадқиқотни ўтказишда умумқабул қилинган
зоотехникавий
усуллардан ҳамда мазкур йўналиш янгилиги сабабли бу борада амалга
оширилган илмий манбаларни таҳлилий қилиш асосида олиб борилди.
Молекуляр
-
генетик тадқиқотлар учун қорамоллардан 3 мл қон
намуналари улар ЎзФАнинг Генетика ва ўсимликлар экспериментал
биологияси институтининг генетик лабораториясида таҳлил қилинган.
Селекция
-
наслчилик
ишларини
яхшилашда
генетика
ва
биотехнологиянинг ҳозирги замон ютуқларидан самарали фойдаланиш,
ҳайвонларни генетик баҳолаш, селекция жараёнини жадаллаштирувчи
ДНК таҳлилига асосланган генетик усулларни қўллаш мақсадга
мувофиқдир. Селекция ишларининг самараси эса ҳайвонларнинг насл
қийматини аниқ билишга боғлиқ. Генетик жиҳатдан маҳсулдор молларни
тадқиқ қилиш, уларнинг насл ва маҳсулдорлик сифатларини эрта башорат
қилиш муҳим ҳисобланади. Ҳозирги замон молекуляр генетикасининг
ютуқлари қорамолларда хўжалик фойдали белгиларини назорат қилувчи
генларни аниқлаш имкониятини беради. Молекуляр маркерларни қўллаш
бошланғич материални идентификациялашни сезиларли даражада
тезлаштириш ва қисқа муддатда танлаш, кўпайтириш (чатиштириш)
натижалари таҳлилини ўтказиш имкониятини беради.
STR таҳлиллар эса популяцион
-
генетик аспектларда: ҳайвонларнинг
соф зотлилигини баҳолашда, келиб чиқиши ишончлилигини назорат
қилишда, қариндошлик даражасини аниқлашда, биохилма
-
хиллик ва
зотлар ва зотлараро генетик дифференциал даражасини ва генетик
тизимларни тавсифлашда кенг қўлланилмоқда.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
239
Қорамоллар
ДНКси таркибидаги ирсий касалликларини ташувчи
генларни аниқлаш ва ажратиб олиш ПЗР аппарати ёрдамида амалга
оширилади.Бунинг натижасида қорамолларнинг касалланишини 25% гача,
ёки маълум бир касалликни ташувчи генларни олдиндан аниқлаб, ушбу
генларни
ДНКдан
чиқариб
ташлаш
ҳисобига
қорамолларнинг
касалланишини 50% гача камайтириш мумкин.
Ҳайвонларни генетик баҳолаш, уларнинг биоматериалларини
(қонини, сийдигини, уруғини ва ҳ.к.) замонавий аппаратларда генетик
таҳлил қилиш асосида ҳайвонни туғилган заҳоти унинг келажакда қандай
сифатларга эга мол бўлишини, ҳусусан, унинг сут маҳсулдорлиги ва
сутининг
сифатини, ирсий
касалликлардан соғломлигини аниқлаш ва эрта
башороат қилиш мумкин
.
Молекуляр
-
генетик тадқиқотлар қорамоллар ДНКсининг такибидаги
хўжалик фойдали белгиларини бошқарувчи муҳим генларнинг ўзгаришини
ўрганиш, уларнинг юқори маҳсулдорлик детерминантини шаклланишини
аниқлаш ва селекция ишлари самарадорлигини ошириш имкониятини
яратади
.
Ноёб зотли ҳайвонларнинг генофондини сақлаб қолиш, айниқса бош
сони камайиб бораётган ва йўқолиб кетиш ҳавфи туғилган зотларни асраб
авайлаш ва кўпайтириш, ҳамда уларнинг насл ва маҳсулдорлик
кўрсаткичларини яхшилаш генетика ва биотехнологиянинг стратегик
аҳамият касб этадиган вазифаларидан бири ҳисобланади
.
Бир хил озиқлантириш ва сақлаш шароитларида парваришланган ва
маҳсулдорлиги баҳоланаётган ҳайвонларнинг фенотипик фарқлари
(хўжалик фойдали белгилари) уларнинг молекуляр
-
генетик фарқларига
боғлиқ бўлади.
Ҳайвонлар
қонини полиморф таҳлилига асосланган иммунологик
текширувлар, ҳайвонлар ДНКсининг молекуляр
-
генетик усулда таҳлил
этиш, ДНК таркибидаги маҳсулдорлик
ва турли касалликларга қарши
туриш қобилиятини бошқарадиган генларнинг ўзгаришини ўрганиш,
генетик маркерларни қўллаш ва истиқболли генларни аниқлаш
имкониятини беради.
Илгари Ўзбекистонда бушуев зот қорамоллар бўйича генетик
молекуляр тадқиқотлар ўтказилмаган. Рус олимлари М.А.
Леонова,
А.Ю.
Колосова,
А.В.
Радюк
ва
бошқаларнинг
молекуляр
-
генетик
тадқиқотларида
қорамолларнинг
истиқболли
ген
-
маркерларини
аниқланган. Жумладан, сигирларнинг сут маҳсулдорлигини
CSN3 (капа
-
казеин) гени
,
GH гени (ўсиш гормони),
PRL (пролактин), LGB
(лактоглобулин)
ва бошқа муҳим генлар, сигир ДНКсининг 6
-
чи
хромосомасида жойлашган ва сут маҳсулдорлигини бошқарувчи
CSN3
(капа
-
казеин) гени
билан сут таркибидаги оқсилни ва бошқа сифат
кўрсаткичларни бошқарувчи В
-
аллел ўртасида ўзаро боғлиқ мавжудлиги
аниқланган.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
240
Хулосалар
1.
Бугунги кунда дунё амалиётида қорамолларни генотипини
аниқлашда
генетик
маркерлар
сифатида
микросаттелит
ДНК
маркерларидан, яъни STR –
қисқа тандем такрорланишлар (STR
-short
tandem repeats) ва InDel маркерларидан кенг фойдаланилмоқда.
STR-
таҳлилидан ҳайвон зотлари ва зотлараро генетик тизимлари
популяциясини генетик тадқиқ қилишда, ҳайвонларнинг соф зотлилигини,
келиб
чиқишини,
қариндошлик
ҳамда
зотларнинг
генетик
дифференциация даражасини аниқлашда имконияти бўлмоқда. Бу усулни
бушуев зот қорамолларида қўллаш муҳим аҳамиятга эга.
2.
Озиқлантириш омилининг маҳсулдорликка таъсири соҳа олимлари
томонидан ўтказилган кўплаб тадқиқот натижалари билан исботланган.
Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини генетик имкониятиларини тўла юзага
чиқаришда озуқа ўсимликларининг тури, озиқлантириш шароитлари ва
мустаҳкам озуқа базасини яратиш долзарб масалаларда биридир.
3.
Бир хил озиқлантириш ва сақлаш шароитларида парваришланган
ва маҳсулдорлиги баҳоланаётган ҳайвонларнинг фенотипик фарқлари
(хўжалик фойдали белгилари) уларнинг молекуляр
-
генетик фарқларига
боғлиқ бўлади.
4.
Бушуев зот қорамоллар қонини полиморф таҳлилига асосланган
иммунологик текширувлардан ўтказиш, уни ДНКсининг молекуляр
-
генетик усулда таҳлил этиш, ДНК таркибидаги маҳсулдорлик ва турли
касалликларга қарши туриш қобилиятини бошқарадиган генларнинг
ўзгаришини ўрганиш, генетик маркерларни қўллаш ва истиқболли
генларни аниқлаш асосий вазифа ҳисобланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ғиёсов
Х.А., Бойбулов Б.Ш. “Ўзбекистонда яратилган қорамол
зотини сақлаб қолайлик” «CHORVACHILIK va NASLCHILIK ISHI» журнали,
2021 йил 3
-
сони, 8
-
11 бетлар.
2.
Ҳ.Ғиёсов, “Қорамолларнинг генетик электрон базаси яратилади”,
”Ўзбекистон Қишлоқ ва сув хўжалиги Ж. 2021 йил, 9
-
сон, 20 бет.
3.
И. Карабаирская порода лошадей–«золотой
Вестник Ошского государственного университета. Се
4.
Хафизов И.И., Куччиев У., Хафизов А.И.,
озиқлантиришни ташкил этишнинг сигирлар сут маҳсулдорлигига
2009 й., ж
:
"Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги" журналининг "Агро
илм" иловаси., Тошкент, №
2-
сон(6), 24
-
25б.
5.
Хафизов И.И., Кахрамонов Б., Исамухаммедов С., Хафизов А.
Генетический потенциал карабаирской породы.
Материалы конференции:
Материалы международной конференции "Эффективные методы
управления селекционно
-
племенным процессом в табунном коневодстве".
Министерства науки и вышего образование Республик Казахстан,
Торойгыров Университет "
.,
Казахстан, Павлодар
,
2022 г.
,
С
. 124-128.
Международная научно
-
практическая конференция
«ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ»
241
6.
Нурматов А.А.,
Хафизов И.И., Хафизов А.И., Карибаева
Д..Скороспелость жеребят карабаирский породы и их помесей с фризской
породой.
Материалы
конференции:
Актуальные
вопросы
совершенствование технологии производства и переработки продукции
сельского хозяйства. Мосоловские чтения. Материалы международной
научно
-
практической конференции. Марийский НИИС/Х
-
фил. Фед.
аг.науч.ц.р Сев.
-
Вос. им.Н.В.Руницкого
.
2024
г., №
XXVI.,
С.
486-490.
7.
Хафизов И.И., Куччиев У., Хафизов А.И..
озиқлантиришни ташкил этишнинг сигирлар сут маҳсулдорлигига
2009
й
.
, ж
:
"Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги" журналининг
"Агро
илм" иловаси., Тошкент, №
2-
сон(6)
, 24-25
б.
8.
Ҳафизов
И.И. Қорабайир зот отлари генофондининг генетик хилма
-
хиллиги. ж."Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги" журнали, "AGRO ILM" илова,
Тошкент, 2023, махсус сон (3) (96), 45
-
47 б.
