ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1822
G.DÁWLETOVA SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN ETNOGRAFIZMLER
N.Kuanishbaeva
Berdaq atındaǵı QMU magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15575211
Annotatsiya. Ushbu maqolada turkologiyaning dolzarb mavzularidan biri, xususan,
hozirgi qoraqalpoq tilshunosligidagi etnografizmlar muhokama qilinadi. Ayniqsa, bu
yo‘nalishda chuqur va har tomonlama tadqiqot olib borish muhim ahamiyat kasb etadi.
Maqolada qoraqalpoq adabiyotining yetuk vakili, shoira G. Davletova ijodida uchraydigan
etnografizmlar uslubiy jihatdan tahlili amalga oshirilgan.
Tayanch so’zlar: etnografizmlar, emotsional-ekspressiv ma’no.
Аннотация. В данной статье рассматривается одна из актуальных тем
тюркологии, в частности, этнографизмы современного каракалпакского языкознания.
Особенно важно проводить глубокие и всесторонние исследования в этом направлении. В
статье проведён стилистический анализ этнографизмов, встречающихся в творчестве
выдающегося представителя каракалпакской литературы, поэтессы Г. Давлетовой.
Ключевые слова: этнографизмы, эмоционально-экспрессивное значение.
Abstract. This article discusses one of the relevant topics in Turkology, specifically the
stylistic issues of ethnographies modern Karakalpak linguistics. It is particularly important to
conduct in-depth and comprehensive research in this area. The article presents a stylistic
analysis of ethnographies found in the works of a prominent representative of Karakalpak
literature, poet G. Davletova.
Key words: ethnographies, emotional-expressive meaning.
Qaraqalpaq tilinde etnografiyalıq leksika birden payda qubılıs emes. Ol ásirler
dawamında xalqımızdıń dástúrlerin ózinde sińirip rawajlanıp, bayıp, ayırım jaǵdaylar da
umıtılıp otıradı. Qaraqalpaq folklorlıq shıǵarmalar tilindegi etnografizmlerdi izertlew erte
dáwirlerden baslanǵan. T.Izimbetov
1
Q.Ayımbetovlardıń
2
miynetleri usı máseleni arnawlı
izertlewge arnalǵan miynetleri dóretilgen.
Xalqımızdıń tariyxın úyreniwde awızeki dóretpeleriniń tutqan ornı ayrıqsha. Sebebi
xalıq turmısı menen baylanıslı awızeki dóretpeler dóretiledi. Olarda xalqımızdıń turmıs
tárizine baylanıslı quda túsiw, kelin túsiriw, náresteniń tuwılıwı, súyinshi, kórimlik soraw
(beriw), shashıw shashıw, besikke bólew, ólim menen baylanıslı etnografizmler óz
sáwleleniwin tapqanlıǵın kóriwimizge boladı. Kórkem shıǵarmalardıń tilin de etnografizmler
ayrıqsha xızmet atqaradı. G.Dáwletova shıǵarmaları tilinde olar jiyi qollanılǵan. Mısalı:
kelin
túsiriw
etnografizmin tómendegi mısalda kóriwimizge boladı:
Jaqsı niyet
kelin
kelse bir úyge,
Shapaq shashıp quyılǵanday nur úyge... (“Qara úy”) [1;94]
Jáne de qaraqalpaq xalqında tazadan túsken kelin ata-enesi, qaynaǵa-qayapa, qáyin-
biykesh, abısınlarınıń atın aytpaytuǵın dástúr de bar bolıp, bul sol adamlarǵa degen húrmet-
1
Изимбетов Т. Дәстүрлер, үрп-әдетлер ҳәм турмыс. Нөкис. 1975.
2
Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкис. 1988.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1823
sıylasıq mánilerin bildiredi. Usı dástúrler shayıra G.Dáwletovanıń shıǵarmalarında da óz
sáwleleniwin tapqan.
Atam – ákem, qayin enem – anam dep,
Qáynim erke, onı “
mırza balam
” dep,
Biykeshimdi “
Ayqız
” aqıl, danam dep,
Kewilge jol tapqan kúnlerim dep.
(“Meniń jańa túsken kúnlerim edi”) [3;44]
Biykeshlerge
at qoyarsań birimlep,
Mırzaǵańdı
álpeshleyseń inim, - dep,
(“Shımıldıǵıń - shıraǵıń”) [1;101]
Quda túsiw dástúri túrkiy xalıqlarında júdá áyyemnen bar dástúr bolıp, ol haqqında
folklorımızdaǵı dástanlarda jırlanǵan. Qarsı quda sózine qaraqalpaq tiliniń túsindirme
sózliginde bılayınsha túsindirme berilgen: Qarsı quda – eki jaqtıń qız alıp, qız berisiwi
3
.
G.Dáwletova shıǵarmaları tilinde de quda sózi arqalı jasalǵan etnografizmlerdi ushıratamız:
Názi
qudaǵayıń
otır aman-saw,
Aqlıqlardan shawlıq súydi, kewli taw,
Qudań
paqır taslap ketti kempirin,
Qaraspadı ájel degen naymıt jaw,
Oylasaq, kóz dóńgelener,
anajan
. (“Írazı bolıń, anajan”) poeması [1;116]
Xalqımızda tuwılǵan ul ballarǵa
aydar qoyıw
dástúri bar. Niyet etken waqtında onı
kesip aydar toy beriw erte dáwirlerden berli saqlanıp kiyatır. Bul dástúr G.Dáwletovanıń
tóemdegi qosıq qatarlarında berilgen:
...Shayırdıń mıń jıllıq qádirin kórdim,
Aydarı
jelbirep juwırǵan jerde.
(“Tilewbergen – qádirdan tuwılǵan jerde”) [3;112]
Xalqımızda jası úlkenlerden
pátiya alıw, pátiya beriw
dástúri bar. Bir isti baslamastan
burın yamasa uzaq jolǵa shıqqanda pátiya alıp shıqqan adamnıń jolı ashıladı degen isenim
xalqımız arasında kóp dáwirlerden berli kiyatırǵanlıǵın qollanılǵanlıǵın biliwimizge boladı.
Shayır dóretiwshiliginde bul dástúr bılayınsha bayanlanǵan:
Aq pátiya alıp
Dúysenbay jiyen,
Nálden nárwan boldı ullı paytaxtta,
Íǵbaldıń janǵanı áwmetiń seniń.
(“Shaxsánem anaxanımızǵa arnaw”) [2;49]
Xosh alaman, mehir menen qaraǵan,
Aq pátiyań
menen qanat qaǵaman... (“Háwjar-ay”) [1;140]
Sonday-aq, ótken ata-babalar ruwxına qol jayıp “Jayı jánnetten bolsın” dep pátiya etiw
dástúri de bar. Bul dástúr G.Dáwletovanıń shıǵarmaları tilinde bılayınsha súwretlengen:
Men qasıńa jol ashılsa jetemen,
Sársenjanǵa bir
qol jayıp ótemen
...
3
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги” III том. Нөкис.Қарақалпақстан. 1988. 136-бет.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1824
(“Mırzagúlge jubatıw”) [3;153]
Qaraqalpaq xalqında jańa tuwılǵan perzenttiń kindigin kesken hayal
kindik sheshe
dep
aytıladı. Sol perzent úlkeygennen keyin sol hayaldı húrmetlep, ekinshi anası retinde kóredi.
Bunday dástúrler tilimizdiń leksikasında sózlerdiń bayıwına tásir etip etnografizmlerdi
payda etedi. Shayıra bunday sózlerdi qollanıw arqalı shıǵarmadaǵı obrazdı sheberlik penen
súwretlep bergen:
Húrmetiń jayında, xalqıń súyedi,
Kópke “
kindik sheshe
” bolar iyeli...
(“Akusher-ginekolog Ulbosın Iyembergenovaǵa”) [2;18]
Xalqımız arasında úlgili shańaraqtan
murındıq ata-ana
saylap qoyıw dástúri tarqalǵan
bolıp, olar jańa turmıs qurǵan jas jubaylarǵa úlgi bolıwı, kelispewshiliklerde durıs jol-joba
kórsetiwi kerek. G.Dáwletovanıń shıǵarmalarında bul dástúr de tilge alınaǵan :
Murındıq ata-anası,
Elden saylap súygeni...
(“Besik shabıw dástúrinde”) [2;42]
Jáne de xalqımız arasında qońsı-qobalardıń jaqsı-jaman kúninde
qonıq kútiw
dástúri de
bar bolıp, bul arqalı awızbirshilik, tatıwlıq jáne de bekkemleniwi haqqında shayıranıń
qosıǵında keltirilgen:
Biri eki bolıp, keshe torıqtı,
Ózi qonaq sorap,
kúter qonıqtı...
(“Qaylardan tabarsań bunday xalıqtı?!”) [2;31]
Toy-jıyınlarda qáde beriw (qáde soraw, qáde alıw) keń tarqalǵan dástúr bolıp, usınday
jaqsı kúnlerge jetkersin degen niyette onnan tatıwǵa hámme talasadı. Besik shabıw
dástúrindegi “shabıw qáde” G.Dáwletovanıń tikkeley usı dástúrdi jırlaǵan tómendegi
qosıǵında berilgen:
Qáde payın soratıp,
Házil, shuǵla taratıp,
Aǵasına qaratıp,
Atlar shawıp baratır. (“Besik shabıw dástúrinde”) [2;42]
Enshi
– balası jeke shańaraq qurıp bólek shıqqanda, ata-anasınıń bólip beretuǵın mal-
múlki, úlesi. Onıń túbiri maldıń qulaǵına salatuǵın belgi tańba degendi bildiretuǵın en túbiri.
Bul sóz túrkiy tilleriniń kópshiliginde usı mániste ushırasadı
4
. Xalqımızdıń arasında enshi
beriw dástúri keń tarqalǵan. Joqarıda shayıranıń qálemine tiyisli qosıq qatarlarında enshi
beriw dástúri saqıy, qolı ashıq obrazdı táriyiplewde sheberlik penen qollanılǵan.
4
Үсенова Қ. Қарақалпақ тилиниң этнографиялық лексикасы. Филология илимлери бойынша
философия докторы (PhD) илимий дәрежесин алыў ушын усынылған диссертациясы. Нөкис. 2023. 51-
бет
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1825
...
Enshi úlestirgish
ózińdegidey,
Miyrimlilik bilsem meniń qanıma,
Sizden ótkenligin bildim, ákejan. (“Ákejan”) [2;35]
Qaraqalpaq dalasında,
Ústúrt saylar salasında,
Kókpar, ılaq oyın qurǵan
,
Alpamıstıń áwladıman.
(“Alpamıstıń áwladıman”) [2;43]
Bul qatarlar da bolsa xalqımızdıń milliy oyınları esaplanǵan
kókpar, ılaq oyın qurǵan
sıyaqlı etnografizmler qollanılǵan.
Juwmaqlap aytqanda, G.Dáwletovanıń shıǵarmaları tilinde jumsalǵan etnografizmlerdi
úyreniw arqalı qaraqalpaq til bilimi tariyxı, sonday-aq leksiklogiya tarawları ushın bahalı
maǵlıwmatlardı toplaǵan bolamız.
REFERENCES
1.
Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкис. 1988.
2.
Даулетмуратова З., Қарақалпақ тилинде туўысқанлық атамалары. Канд. диссер.
Нөкис. 2010.
3.
Изимбетов Т. Дәстүрлер, үрп-әдетлер ҳәм турмыс. Нөкис. 1975
4.
Үсенова Қ. Қарақалпақ тилиниң этнографиялық лексикасы. Филология
илимлери бойынша философия докторы (PhD) илимий дәрежесин алыў ушын
усынылған диссертациясы. Нөкис. 2023. 51-бет
5.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги” III том. Нөкис.Қарақалпақстан. 1988. 136-
бет.
Kórkem ádebiyatlar:
6.
Дәулетова Г. «Гүзги толғаныслар». –Нөкис: «Қарақалпақстан», 2012.
7.
Дәулетова Г. «Қәлбимдеги естелик». –Нөкис: «Qaraqalpaqstan», 2017.
8.
Дәулетова Г. «Гүлистан». –Ташкент: «Yangi Nashr Nashriyoti», 2020.
