2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
29
AN’ANAVIY SHARTNOMALAR VA SMART-KONTRAKTLARNING O‘ZARO
TAHLILI, XUSUSIYATLARI VA FARQLARI (TEZIS)
Muhammadiyev Samariddin Iskandar o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Magistratura bosqichi, Sport huquqi yo‘nalishi 05-guruh talabasi.
Tel: +998 94 999 36 66. e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605589
Annotatsiya. Ushbu maqola smart-kontraktlar va an’anaviy shartnomalarning o‘xshash
va farqli jihatlarini taqqosiy tahlil qiladi. Maqolada ularning mohiyati, tuzilishi, ijro etilishi,
qo‘llanilish sohalari ko‘rib chiqiladi. Alohida e’tibor smart-kontraktlarni tuzish, ijro etish va
buzishning huquqiy oqibatlariga qaratiladi. Tahlil natijasida smart-kontraktlarning afzalliklari
va cheklovlari aniqlanadi hamda ularning zamonaviy fuqarolik huquqidagi o‘rni baholanadi.
Kalit so‘zlar: smart-kontrakt, an’anaviy shartnoma, taqqosiy tahlil, blokcheyn, avtomatik
ijro, huquqiy oqibatlar.
Kirish.
Texnologik taraqqiyot shartnoma huquqiga yangi shakllarni olib kirdi. Blokcheyn
texnologiyasi asosidagi smart-kontraktlar an’anaviy shartnomalarga nisbatan o‘ziga xos
yondashuvni taklif etadi. Ushbu maqola smart-kontraktlar va an’anaviy shartnomalarning
fundamental xususiyatlarini qiyosiy o‘rganish orqali ularning o‘xshashliklari va farqlarini
aniqlashga qaratilgan. Maqsad – har ikki turdagi shartnomaning imkoniyatlari va cheklovlarini
tushunish orqali ularning zamonaviy huquqiy muhitdagi ahamiyatini belgilashdir.
An’anaviy shartnoma – bu ikki yoki undan ortiq tomonning o‘zaro huquq va
majburiyatlarini o‘rnatish, o‘zgartirish yoki bekor qilish bo‘yicha erishilgan kelishuvidir.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 353-moddasi shartnomani bir yoki bir
necha shaxsning boshqa bir yoki bir necha shaxs bilan fuqarolik huquq va majburiyatlarini vujudga
keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilish to‘g‘risidagi kelishuvi sifatida ta’riflaydi. Xususan,
Fuqarolik kodeksining 353-moddasiga asosan ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari
va burchlarini vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma
deyiladi. Smart-kontrakt – bu blokcheyn texnologiyasida kodlangan, oldindan belgilangan shartlar
bajarilganda avtomatik ravishda ijro etiladigan kompyuter dasturidir. U o‘z-o‘zini ijro etuvchi
algoritm bo‘lib, shartlar bajarilganda hech qanday vositachisiz operatsiyalarni amalga oshiradi.
A.N.Yakubov “smart kontrakt” –“aqlli shartnoma” bu –taraflardan kamida bittasi shaxs
bo’lmagan, tuzilishi va amalga oshirilishi to’liq avtomatlashtirilgan, muallifining o’z oldiga
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
30
qo’ygan maqsadlariga erishgan deb hisoblanishi uchun yetarli bo’lgan hatti-harakatlarni sun’iy
intellekt yordamida baholaydigan, avvaldan yaratilgan dasturiy ta’minot va algoritmlarga
asoslangan, yaratuvchisida shartnomaviy munosabatlar birga mualliflik huquqini paydo
qiladigan elektron shartnomadir – deb fikr bildiradi.
1
Shuningdek, Fayzullayev M.S
O’zbekistonda ilk marotaba «aqlli shartnoma» atamasiga huquqiy ta’rif berar ekan: ““Smart
kontrakt” bu raqamli tranzaksiyalarni avtomatik tartibda amalga oshirish orqali huquq va
majburiyatlar bajarilishini nazarda tutuvchi elektron shakldagi shartnoma”, - deya ta’kidlaydi.
2
Smart-kontraktlarning asosiy xususiyatlari avtomatik ijro, shaffoflik (blokcheynda qayd etilgani
uchun), o‘zgarmaslik (kodni o‘zgartirish qiyinligi) va faqat raqamli shaklda mavjudligidir.
Shundan kelib chiqib ikki shartnoma turning farqini turli munosabatlardan kelib chiqib
aytishimiz mumkin.
Xususan,
tuzilish va shakl jihatidan:
*An’anaviy shartnoma: Yozma (oddiy, notarial), og‘zaki yoki jim turish orqali tuzilishi
mumkin. Matn, hujjat shaklida ifodalanadi.
*Smart-kontrakt: Faqat raqamli kod (dastur) shaklida mavjud bo‘ladi. Blokcheyn
platformasida joylashtiriladi.
Ijro mexanizmi jihatidan:
*An’anaviy shartnoma: Tomonlarning ixtiyori, harakatlari yoki uchinchi shaxslarning
harakatlari orqali ijro etiladi.
*Smart-kontrakt: Kodda belgilangan shartlar bajarilganda avtomatik ravishda, inson
aralashuvisiz ijro etiladi.
Shaffoflik jihatidan:
*An’anaviy shartnoma: Odatda, faqat shartnoma tomonlari uchun shaffof bo‘ladi.
*Smart-kontrakt: Blokcheynda qayd etilganligi sababli, ko'pincha barcha ishtirokchilar
uchun shaffofdir (kontrakt kodi va tranzaksiyalar).
O‘zgarmaslik jihatidan:
*An’anaviy shartnoma: Tomonlarning kelishuvi bilan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi
mumkin.
*Smart-kontrakt: Blokcheynga yozilgandan so‘ng o‘zgartirish juda qiyin yoki imkonsiz
bo‘lishi mumkin.
Ishonchlilik jihatidan:
1
Yakubov Axtam Nusratilloevich «Fuqarolik huquqiy munosabatlarda “Aqlli(smart) shartnomalar” va uni samarali
tatbiq qilish masalalari. Huquqiy tadqiqotlar jurnali. Jild 2-son. ISSN 2181-9130 Doi Journal 10.26739/2181-9130.
2
https://cyberleninka.ru/article/n/smart-shartnomalar-aqlli-shartnomalar-va-ularning-qo-llanishi/viewer
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
31
* An’anaviy shartnoma: Tomonlarning vijdoniga, reputatsiyasiga va huquqiy tizimga
ishonishga asoslanadi.
* Smart-kontrakt: Kodning aniqligi va blokcheyn texnologiyasining xavfsizligiga
asoslanadi.
Nizolarni hal etish:
* An’anaviy shartnoma: Nizolar sud, arbitraj yoki mediatorlik orqali hal etiladi.
* Smart-kontrakt: Ko‘p hollarda nizolarning oldini oladi (avtomatik ijro tufayli), lekin
talqin qilishda nizolar yuzaga kelishi mumkin. Bunday nizolar an’anaviy usullar bilan hal qilinadi.
Qo‘llanilish sohalari jihatidan:
* An’anaviy shartnoma: Barcha sohalarda keng qo'llaniladi.
*Smart-kontrakt: Ko‘proq avtomatlashtirilgan tranzaksiyalar, raqamli aktivlar, ta‘minot
zanjirlari va shunga o‘xshash sohalarda qo‘llaniladi.
Xulosa.
Smart-kontraktlar va an’anaviy shartnomalar har biri o‘ziga xos afzalliklari va
kamchiliklariga ega. An’anaviy shartnomalar moslashuvchanligi va nozik vaziyatlarni hisobga
olish qobiliyati bilan ajralib tursa, smart-kontraktlar avtomatlashtirish, shaffoflik va ishonchlilikni
ta’minlaydi. Smart-kontraktlarni tuzish, ijro etish va buzishning huquqiy oqibatlari ularning
texnologik mohiyatidan kelib chiqadi va an’anaviy huquqiy tushunchalarga yangi talablarni
qo‘yadi. Kelajakda smart-kontraktlar shartnoma huquqining muhim qismiga aylanishi kutilmoqda
va ularning puxta huquqiy tartibga solinishi bu jarayonni yanada tezlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
2.
Yakubov Axtam Nusratilloevich «Fuqarolik huquqiy munosabatlarda “Aqlli(smart)
shartnomalar” va uni samarali tatbiq qilish masalalari. Huquqiy tadqiqotlar jurnali. Jild 2-
son. ISSN 2181-9130 Doi Journal 10.26739/2181-9130.
3.
Greenspаn G. Smаrt cоntrаcts аnd the dао implоsiоn //website, https://www. multichаin.
cоm/blоg/2016/06/smаrt-cоntrаcts-the-dао-implоsiоn. –2016.
4.
Szаbо N. The ideа оf smаrt cоntrаcts // Nick Szаbо’s Pаpers аnd Tutоriаls – 1997.
5.
S. Nakamoto, Bitcoin: a peer-to-peer electronic cash system. (2008)
6.
www.lex.uz
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/smart-shartnomalar-aqlli-shartnomalar-va-ularning-qo-
