2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
32
GULXANIY IJODIDA MASALLAR BADIIYATI
Shukurova Shahina Farid qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605651
Annotatsiya. Ushbu maqolada Gulxaniy hayoti va ijodiy faoliyati, Gulxaniy ijodida
,,Zarbulmasal” asarining ahamiyati, undagi masallar haqida sòz yuritiladi. Shuningdek, ,,Silsilat-
uz zahab”, ,,Kalila va Dimna”asarlariga solishtirilgan holda bayon etiladi.
Kalit sòzlar: ,,Zarbulmasal”, masallar, asardagi obrazlar, Kulonkir, Gunashbonu,
Yapaloqq ush Boyo‘g‘li.
Bizga ma’lumki, xonliklar davri boshlangan bir davrda jamiyatdagi chirkinliklar va
illatlarni fosh etishda qalamkashlar turli ramzlar orqali, satirik va yumoristik uslublardan
foydalangan holda davr tuzumini fosh etishga urinishga. Shunday urinishlardan biri sifatida
Gulxaniy qalamiga mansub “Zarbulmasal” asarini keltirib o‘tish mumkin. Ushbu asar o‘z ichiga
400ga yaqin maqollarni qamrab olgani bilan kishini hayratga soladi. Qushlar obrazlari orqali
yuqori organ vakillari hamda oddiy jamiyat kishilarining asl yuzlarini fosh etgan asar sifatida
hamon kitobxonlar tomonidan sevib o‘qiladi. "Zarbulmasal” arabcha zarb va masal so‘zlarining
qo‘shilishidan hosil boʻlgan bo‘lib, ,,masallar yig'indisi" ma'nosini beradi. Masal so‘zi o‘tmishda
biz hozir qo‘llaydigan maqol ma'nosida ishlatilgan. Zarbulmasal maqol, matal va ramzli hikoyalar
asosida yaratilgan taʼlimiy hikoyalar. Bunday hikoyalar koʻpincha pand-nasihat maʼnosida boʻlib,
maʼlum gʻoyani yoritish uchun xizmat qiladi. Zarbulmasallarda majoziy maʼno, kinoya, razm
yetakchi badiiy vosita sifatida qoʻllanadi. Zarbulmasalda muayyan hikoyalar tarkibida, ularning
xulosasi sifatida matallar keltiriladi. Baʼzan masal, matallarning mazmuni asosida hikoyalar
yaratiladi. Bunday hikoyalar koʻpincha pandnasihat maʼnosida boʻlib, maʼlum gʻoyani yoritish
uchun xizmat qiladi.
Zarbulmasalda majoziy maʼno, kinoya, ramz yetakchi badiiy vosita sifatida qoʻllanadi.
Gulxaniy masallarida tasvirlangan obrazlarning ko‘pchiligi - ular xoh hayvonlar, xoh
Qushlar obrazi, xoh kishilar obrazi bo‘lsin- yaramas illatlar sifatida shakllangan.
U o‘zi yashab ijod etgan davrdagi illatlarni, xato va kamchiliklarni asarlarida hayvon
obrazida talqin etib qoralagan.
Gulxaniy masallarida o‘z davrining eng ahamiyatli masalalar badiiy ifodalab bergan.
Asarlarida feodal tizimning chirib borishi, bu tizim xulq – atvorining tanazzuli,
mamlakatning vayronaligi masalda turli obrazlarda o‘z ifodasini topgan.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
33
„Zarbulmasal"dagi asosiy qahramonlardan bo‘lmish Boyqushning qanday parranda
ekanligi va uning faqat vayronalarni makon tutishi ma'lum. Asarda esa, uning makoni shunday
hayrat va muhabbat bilan tasvirlanadiki, beixtiyor o‘quvchining kulgisi keladi. Ma'lumki, boyqush
— tungi jonzot. Uning qizi
Gunashbonu deb atalgan. Bu — Quyoshxon degani. Boyqushdan quyosh tug'ilishi
mumkinligi tasavvurga sig'adimi? Buning ustiga, bu qiz shu q chiroyliki adar , olam quyoshi, ya'ni
kun uning yuziga qaray olmaydi:
Orazidin shams-u qamardir xijil,
So‘zlaridin shahd-u shakar munfail.
Hosili umri edi ul boyning,
Oti Gunashbonu o‘shal oyning.
Asarda tasvir qamroviga olingan har bir timsolga xos xususiyat turli yo‘sinlarda aks etgan.
Bir qush tabiatiga xos iithatlarni aks ettirishda qo‘llanilgan usuldan boshqasining fe'lini
ko‘rsatishda foydalanilmagan. Agar Boyqush, Yapaloqqush, Ko‘rqush,
Kordon, Turumtoy, Kulonkir singari qushlarga xos sifatlar ularning o‘zaro
muomalamunosabatlari asnosida ko‘rsatilgan bo‘lsa, bir qator qushlarga tegishli jihatlar ularga
boshqalar bergan tavsiflar asosida ochilgan. Jumladan, Yapaloqqushning do‘sti — Sho‘ranulga
bergan ta’rifi qarg‘a tabiatiga xos xususiyatlarni yorqin namoyon etishidan tashqari, bu ta'rifda
o‘sha davrdagi ayrim odamlarga tegishli bo‘lgan sifatlar ham aks etganllgi „Zarbulmasal"ning
umumlashma kuchini ko‘rsatadi. Asarda qarg'a Sho‘ranul yashaydigan yurt qushlarining podshohi
Malik Shohinning pahlavoni Kulonkirning uylanishiga saxiylik qilishi sabablari hayotiy
jihatdan ishonarli asoslangan. Uning qo‘l ostidagi odamlariga munosabatini baholashda asar
matniga tayanilsa, ham Malik Shohinning tabiati ochiladi, ham Gulxaniyning tasvir mahorati
ilg'ab olinadi.
Zarbulmasalda’’ yetakchi mazmun bilan uzviy bog’lanib ketgan o‘ndan ortiq nasriy va
nazmiy masal qissa va hikoyalar mavjud. Xususan ’’Maymun va Najjor’’, ’’Toshbaqa bilan
chayon’’, ’’Tuya va bo‘taloq’’ vaboshqa masallar hayotiy lavha orqali bayon etilgan
,,Zarbulmasal”da muayyan hikoyalar tarkibida, ularning xulosasi sifatida matallar
keltiriladi. Baʼzan masal, matallarning mazmuni asosida hikoyalar yaratiladi. Bunday hikoyalar
koʻpincha pandnasihat maʼnosida boʻlib, maʼlum gʻoyani yoritish uchun xizmat qiladi.
,,Zarbulmasal”.da majoziy maʼno, kinoya, ramz yetakchi badiiy vosita
sifatida qoʻllanadi. "Kalila va Dimna",
"Marzbonnoma", "Sindbodnoma",
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
34
"Qobusnoma" va Saʼdiy Sheroziyning
"Guliston"i, Muhammad Ali Habaliyning
"Jome-ut tamsil" asari ,,Zarbulmasal”ga misol boʻladi. Gulxaniy va Rojiyning
"Zarbulmasal" lari, masalningning mukammal namunalari hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
4.Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
9.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
10.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG ‘ICH SINF O
‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
35
11.
Axmedova, D. (2021). СЕМАНТИЧЕСКАЯ СИСТЕМА СИСТЕМА И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
12.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
13.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
14.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1),
152-160.
15.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC
ASPECTS OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych
recenzowanych.
, 235.
16.
Sharipova, M., & Azimova, N. (2025). ERTAKLARNING JANRIY BELGILARI VA
MOTIVLAR TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1149-1158.
17.
Sharipova, M., & Bakhshulloyeva, S. (2025). THE PLACE OF THE WORK OF
ABDULLA
ARIPOV
IN
THE
DEVELOPMENT
OF
UZBEKISTAN
LITERATURE.
Modern Science and Research
,
4
(1), 388-395.
18.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
19.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
20.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
21.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
22.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
36
23.
Mирханова, Г. (2022). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИНИНГ УМУМИЙ
ТУЗИЛИШИ.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
1
(2), 172-178.
24.
Rustamovna, M. G. (2020). Rus tilshunosligida sinonim sozlar oquv lugatlarining tadrijiy
rivojlanishi.
Oriental Art and Culture
, (III), 326-329.
25.
Rustamovna, M. G. (2024). Linguistic Form of Terms in Explanatory Dictionaries of the
Uzbek Language.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education
(2994-9521)
,
2
(6), 589-591.
