2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
37
GULXANIYNING “ZARBULMASAL” ASARI: BADIIYAT VA TARBIYAVIY
AHAMIYATI
Absalomova Xusnora Anvar qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605679
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri —
Gulxaniy va uning “Zarbulmasal” asari har tomonlama tahlil qilinadi. Avvalo, Gulxaniyning
hayoti va ijodi haqida qisqacha ma’lumot berilib, masal janrining Sharq va G‘arb adabiyotidagi
o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shundan so‘ng, “Zarbulmasal” asarining janriy xususiyatlari, obrazlar
tizimi, badiiy jihatlari hamda uning o‘zbek adabiyoti va ma’naviyatiga ta’siri chuqur yoritiladi.
Mazkur tadqiqot “Zarbulmasal”ning tarbiyaviy ahamiyati va didaktik xususiyatlarini,
shuningdek, asarning adabiy merosdagi o‘rnini belgilashga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Gulxaniy, Zarbulmasal, masal, Sharq adabiyoti, G‘arb adabiyoti, badiiy
tahlil, tarbiyaviy ahamiyat, ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlar, o‘zbek adabiyoti.
Аннотация. В данной статье всесторонне анализируется один из великих деятелей
узбекской литературы - Гулхани и его произведение «Зарбулмасал». Сначала даются
краткие сведения о жизни и творчестве Гулхани, а также рассматривается место жанра
притчи в восточной и западной литературе. После этого подробно освещаются жанровая
характеристика,
образная
система,
художественные
аспекты
произведения
«Зарбулмасал» и его влияние на узбекскую литературу и духовность. Данное исследование
направлено на определение воспитательного значения и дидактических особенностей
«Зарбулмасал», а также места произведения в литературном наследии. Ключевые слова:
Гулхани, Зарбулмасал, притча, восточная литература, западная литература,
художественный анализ, воспитательное значение, социально-духовные ценности,
узбекская литература.
Abstract. This article comprehensively analyzes one of the great figures of Uzbek literature
- Gulkhani and his work "Zarbulmasal". First, brief information about Gulkhani's life and work is
provided, and the place of the parable genre in Eastern and Western literature is considered. After
that, the genre characteristics, image system, artistic aspects of the work "Zarbulmasal" and its
influence on Uzbek literature and spirituality are thoroughly covered. This study is aimed at
determining the educational significance and didactic features of "Zarbulmasal", as well as the
place of the work in the literary heritage.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
38
Keywords: Gulkhani, Zarbulmasal, parable, Eastern literature, Western literature, artistic
analysis, educational significance, socio-spiritual values, Uzbek literature.
O‘zbek adabiyotining taraqqiyot yo‘lida xalq og‘zaki ijodining o‘rni benihoya katta.
Xususan, masal janri qadim zamonlardan buyon nafaqat Sharq, balki G‘arb adabiyotida
ham keng tarqalgan bo‘lib, unda allegoriya, kinoya va ramziy obrazlar orqali chuqur ijtimoiy-
axloqiy ma’nolar ifodalanadi. Masal — didaktik janr sifatida o‘quvchini tarbiyalash, unda yaxshi
fazilatlarni shakllantirish va salbiy illatlardan xabardor qilishga xizmat qiladi.Gulxaniy ijodi ana
shu janrning o‘zbek adabiyotida yuksak namunalardan birini yaratdi. Uning “Zarbulmasal” asari
hayvonlar va kishilar obrazi orqali turli ijtimoiy qatlamlar hayotini, odamlardagi yaxshi-yomon
fazilatlarni, turli munosabatlarni aks ettiradi. Asar, avvalo, o‘quvchiga ma’naviy saboq berish, uni
o‘ylantirish va to‘g‘ri xulosa chiqarishga undashni maqsad qiladi.Mazkur maqolada Gulxaniyning
hayoti va ijodi, “Zarbulmasal” asarining yaratilish tarixi, janriy va badiiy xususiyatlari, obrazlar
tizimi va ular orqali beriladigan ma’no qatlamlari atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning
o‘zbek adabiyoti va ma’naviyati rivojiga qo‘shgan hissasi, uning tarbiyaviy ahamiyati hamda
didaktik xususiyatlari ham ko‘rib chiqiladi.
Gulxaniyning hayoti va ijodi
Gulxaniy (taxminan XIX asrda yashagan) o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalari
sirasiga kiradi. U haqidagi tarixiy ma’lumotlar nisbatan cheklangan bo‘lsa-da, mavjud manbalarda
uning ijodi asosan xalqchilligi bilan ajralib turgani ta’kidlanadi. U xalq og‘zaki ijodi an’analaridan
unumli foydalanib, o‘zbek adabiyoti rivojiga hissa qo‘shgan.Gulxaniy ijodining markazida
axloqiy va tarbiyaviy g‘oyalar turadi. Uning “Zarbulmasal” asari — masal janrining o‘zbek
adabiyotidagi eng sara namunalaridan biri. Bu asar ijodkorning hayotiy tajribasi, kuzatuvlari va
didaktik maqsadlarini aks ettiradi. Gulxaniy o‘z davri jamiyatidagi adolatsizlik, nodonlik, hasad,
aldov kabi illatlarni satirik-uslubda tanqid qiladi. Yaxshi fazilatlarni ulug‘lash va yomon
odatlardan saqlanishga da’vat etish uning asarlarida yetakchi g‘oya hisoblanadiTarixiy
manbalarga ko‘ra, Gulxaniy o‘z ijodida turli janrlardan foydalangan bo‘lsa-da, aynan
“Zarbulmasal” orqali adabiy maydonda katta shuhrat qozongan. Bu asar nafaqat badiiy, balki
didaktik ahamiyatga ham ega bo‘lib, o‘quvchilarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Shuningdek, u xalq
maqollari va hikmatli so‘zlaridan keng foydalanganligi bilan ajralib turadi. Bu esa
“Zarbulmasal”ning milliy adabiyotimizdagi o‘rni va ahamiyatini yanada kuchaytiradi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
39
Masal janrining Sharq va G‘arb adabiyotidagi o‘rni
Masal janri qadimdan buyon turli xalqlarning adabiyotida keng tarqalgan. Sharq
adabiyotida bu janr IX–X asrlarda ham mashhur bo‘lib, arab va fors tillarida yozilgan “Kalila va
Dimna” asari buning yorqin namunasidir. Unda hayvonlar timsoli orqali davlat boshqaruvi, odil
podshoh, xiyonat, do‘stlik va boshqa ko‘plab mavzular yoritiladi. G‘arb adabiyotida esa Ezop,
Lafonten, Krylov kabi ijodkorlar masal janrini rivojlantirgan. Ezop masallari — qadim Yunon
adabiyoti durdonalaridan bo‘lib, hozirga qadar o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda.Gulxaniy esa
masal janrini o‘zbek adabiyotiga milliy ruhda tadbiq etgan ijodkorlardan biri sifatida e’tirof etiladi.
Uning “Zarbulmasal”i o‘zbek xalqining turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlari va ma’naviy
qadriyatlari bilan boyitilgan. Bu asar nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki umuman Sharq masalchilik
an’analarini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.Masal janri, asosan, allegorik uslubga
asoslanadi. Bunda hayvonlar, qushlar yoki odamlar ramz sifatida gavdalantirilib, insonlarning
xulq-atvori, yaxshi va yomon fazilatlari tasvirlanadi. Shunday yo‘sinda masal janri o‘quvchiga
o‘zi to‘g‘risida, o‘zi yashayotgan jamiyat haqida chuqurroq o‘ylash imkonini beradi. Bu didaktik
uslub Sharq va G‘arb adabiyotlarida hamisha ommalashgan
“Zarbulmasal” asarining janriy xususiyatlari
“Zarbulmasal” asari masal janrining eng yuksak namunalari qatorida sanaladi. Unda turli
mavzulardagi masallar to‘plangan bo‘lib, har bir masalda hayvonlar yoki kishilar obrazi orqali
biror ibratli xulosa, hikmat yoki axloqiy saboq beriladi. Asarning nomi ham “Zarbulmasal” bo‘lib,
“ibratli so‘z”, “hikmatli ibora” ma’nosini anglatadi.Gulxaniy mazkur asar orqali o‘quvchini
hayotiy haqiqatlar, ijtimoiy adolat, insoniy fazilatlar haqida o‘ylashga undaydi. Masal janrining
o‘ziga xosligi — qisqa va aniq tasvir, xulosa qiluvchi ibratli g‘oya hamda badiiy ifodalilikdir.
“Zarbulmasal”da ham shu xususiyatlar yorqin namoyon bo‘ladi: masallar sodda tilda, ayni paytda
badiiy jihatdan boy usulda yozilgan.Ayni shu janriy xususiyatlar sababli “Zarbulmasal”
o‘quvchilar orasida keng ommalashgan va tezda mashhur bo‘lib ketgan. Chunki har bir masal
oxirida beriladigan xulosa yoki nasihat — hayotiy tajribaga tayangan holda ifodalangan. Bu esa
o‘quvchining masalni tushunishini osonlashtiradi va o‘z xulq-atvorini tahlil qilishga undaydi.
“Zarbulmasal”dagi obrazlar tahlili
: Asarda ko‘plab obrazlar uchraydi: sher, tulki, eshak,
bo‘ri, qushlar, turli odamlar va hokazo. Ushbu obrazlar ramziy ma’no kasb etadi. Masalan: Sher
odatda qudrat, kuch va ba’zan adolat timsoli sifatida gavdalanadi. Gulxaniy sher orqali ba’zan
kuch-qudrat egasi adolatli bo‘lishi lozimligini uqtiradi.Tulki esa ayyorlik, hiylakorlik, o‘z manfaati
yo‘lida har qanday usuldan foydalanish kabi salbiy fazilatlar timsolidir. Unga doimo ishonib
bo‘lmasligi, aql va ehtiyotkorlik bilan yondashish kerakligi anglatiladi. Eshak ko‘pincha sodda,
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
40
mehnatkash, biroq ba’zan e’tiborsiz yoki aqlsizligi tufayli aldanadigan timsol sifatida gavdalanadi.
Gulxaniy eshak obrazidan foydalanib, insonlarning beparvoligi yoki bilimsizligini kinoya bilan
ko‘rsatadi. Bo‘ri shafqatsizlik, tajovuz va ochko‘zlik ramzi bo‘lib, jamiyatda kuchli bo‘lish bilan
birga adolatsiz, zolim kishilarni ifodalaydi.Shu tariqa har bir hayvon yoki shaxsiy obraz ijtimoiy
hayotdagi ma’lum bir qatlam yoki fazilatni aks ettiradi. Bunday ramziy ifoda masal janrining
muhim xususiyati hisoblanadi. O‘quvchi obrazlarni o‘qish davomida hayotiy misollarni ilg‘ab
oladi, bu esa asarning tarbiyaviy ta’sirini yanada kuchaytiradi.
Asarning badiiy jihatlari
: Gulxaniy “Zarbulmasal”da badiiy tasvir vositalaridan juda
mohirona foydalangan. Masallardagi qisqa suhbatlar, monolog va dialoglar, kinoya, allegoriya,
ba’zan satirik ohangda ifodalangan iboralar asarning badiiy qiymatini oshiradi. Oddiy va sodda
tilda yozilgani tufayli o‘quvchi masallarni oson tushunadi, lekin shu bilan birga mazmunidagi
chuqur ma’nolar ustida mulohaza yuritishga majbur bo‘ladi. Badiiy jihatdan “Zarbulmasal” o‘zbek
xalq ijodi bilan uyg‘unlashgan holda shakllangan. Masallarda xalq maqollari, topishmoqlari va
iboralari ham uchrab turadi. Bu uslub asarning xalqchilligini kuchaytiradi va o‘quvchi qalbiga
yaqin qiladi. Masalning badiiy jozibasi didaktik mazmun bilan uyg‘unlashgani “Zarbulmasal”ni
o‘zbek adabiyotining durdonalaridan biriga aylantiradi
Asarning o‘zbek adabiyoti va ma’naviyatiga ta’siri:
“Zarbulmasal” o‘zbek adabiyotida
masal janrining rivojiga katta hissa qo‘shgan. U xalq orasida keng tarqalib, axloqiy saboqlarni
ommalashtirgan. Yillar o‘tishi bilan asar maktab va oliy o‘quv yurtlarida, adabiyot darslarida,
ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarda muntazam o‘rganilib keldi. Asarda ilgari surilgan ibratli g‘oyalar
yosh avlodni tarbiyalash, ularga halollik, mehnatsevarlik, odob-axloq kabi fazilatlarni singdirish
yo‘lida xizmat qilmoqda.Ayni paytda, asardagi obrazlar jamiyatda hamon uchraydigan ijtimoiy
illatlarni tanqid qilishda ham dolzarbdir. Biroq
“Zarbulmasal” faqat bir davrga tegishli bo‘lgan asar emas, balki umuminsoniy xulosa va
hikmatlarga boy meros sifatida baholanadi. Shuning uchun ham asarning ma’naviy qiymati
hozirga qadar saqlanib qolgan.“Zarbulmasal”dagi masallarni o‘qigan o‘quvchi o‘z xatti-
harakatlari, jamiyatdagi o‘rni, atrofdagi odamlar bilan munosabatlari haqida jiddiy o‘ylab
ko‘rishga majbur bo‘ladi. Bu asarning bosh maqsadi ham shundan iborat — o‘quvchini ibratli
voqealar, ramziy obrazlar orqali to‘g‘ri xulosa chiqarishga undash.
Xulosa:
Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida masal janrining eng yetuk
namunalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Undagi har bir masal, har bir obraz hayotiy saboq
berishga mo‘ljallangan bo‘lib, insonlarning fe’l-atvorini turli rakurslarda ochib beradi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
41
Asarning didaktik xususiyati, ya’ni tarbiyaviy ahamiyati, o‘quvchini o‘ylantirishi, unda
yaxshi fazilatlarni shakllantirishi bilan yanada kuchayadi.“Zarbulmasal”da tasvirlangan obrazlar
orqali muallif jamiyatdagi adolatsizlik, ayyorlik, nodonlik, hasad kabi illatlarni keskin qoralaydi,
buning evaziga halollik, rostgo‘ylik, mehnatsevarlik kabi yaxshi fazilatlarni targ‘ib qiladi.
Shuningdek, asarda xalq maqollari va hikmatli so‘zlar keng qo‘llanilib, milliy
adabiyotimizning o‘ziga xos badiiy an’analari davom ettiriladi.Xulosa qilib aytganda,
“Zarbulmasal” faqat bir davrning yoki bir muallifning asari bo‘lib qolmasdan, butun o‘zbek adabiy
merosining ajralmas qismiga aylangan. Undagi ma’naviy, didaktik g‘oyalar bugungi kunda ham
dolzarbligini saqlab turibdi. Shu bois, asar nafaqat badiiy nuqtayi nazardan, balki tarbiyaviy va
ijtimoiy-ma’naviy nuqtayi nazardan ham katta ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
42
9.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
10.
Axmedova, D. (2023, May). O ‘ZBEK TILI KORPUSLARI SEMANTIK
KENGAYTMASIDA “BOSH” LEKSEMASINING SEMANTIK IZOHLARIDAN
FOYDALANISH
XUSUSIDA.
In
«УЗБЕКСКИЕ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ЗДАНИЯ ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ И ПРАКТИЧЕСКОЕ СОЗДАНИЕ
ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция
(Vol. 2, No. 2).
11.
Axmedova, D., & Eshqulova, G. (2022, June). TIL BIRLIKLARINI SEMANTIK
TEGLASHDA
SEMEMA
MASALASI.
In
«УЗБЕКСКИЕ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ЗДАНИЯ ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ И ПРАКТИЧЕСКОЕ СОЗДАНИЕ
ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция
(Vol. 1, No. 1).
12.
Qizi, Y. B. A., Qizi, Y. H. A., & Axmedova, D. B. (2022). 2-SINF “ONA TILI VA OʻQISH
SAVODXONLIGI”
DARSLARIDA
OʻQUVCHILARNING
LINGVISTIK
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy
jurnali
,
1
(15), 51-56.
13.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG ‘ICH SINF O
‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
14.
Axmedova,
D.
(2021).
СЕМАНТИЧЕСКАЯ
СИСТЕМА
СИСТЕМА
И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
15.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
16.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
17.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1), 152-
160.
18.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC ASPECTS
OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych recenzowanych.
, 235.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
43
19.
Sharipova, M., & Azimova, N. (2025). ERTAKLARNING JANRIY BELGILARI VA
MOTIVLAR TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1149-1158.
20.
Sharipova, M., & Bakhshulloyeva, S. (2025). THE PLACE OF THE WORK OF ABDULLA
ARIPOV IN THE DEVELOPMENT OF UZBEKISTAN LITERATURE.
Modern Science
and Research
,
4
(1), 388-395.
21.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
22.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
23.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
24.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ
«АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
25.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
