2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
44
GULXANIYNING USLUB MAHORATI
("ZARBULMASAL" ASARI ASOSIDA)
Choriyeva Nozanin Abbosovna
Buxoro davlat pedagogika instituti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605714
Annotatsiya. Ushbu maqolada Gulxaniyning "Zarbulmasal" asari janriy xususiyatlari,
syujeti, badiiy vositalari va tarbiyaviy ahamiyati tahlil qilinadi. Asarning asosiy timsollari, undagi
axloqiy va ijtimoiy g‘oyalar misollar bilan yoritiladi. Shuningdek, "Zarbulmasal" ning bugungi
kunda ham dolzarbligi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Gulxaniy, "Zarbulmasal", masal janri, axloqiy g‘oyalar, badiiy timsollar,
tarbiyaviy ahamiyat.
Gulxaniy – o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan adib bo‘lib, uning
"Zarbulmasal" asari didaktik masallar to‘plami sifatida mashhurdir. Bu asar Sharq adabiyotidagi
an’anaviy masal janrining yorqin namunasi bo‘lib, unda inson axloqi, jamiyat muammolari va
hayotiy haqiqatlar haqida teran fikrlar ilgari surilgan."Zarbulmasal" ning ahamiyati shundaki, unda
turli hayvonlar orqali insoniy fazilatlar va illatlar tasvirlanib, ulardan xulosa chiqarish targ‘ib
qilinadi. Ushbu maqolada asarning janriy xususiyatlari, badiiy uslubi, ijtimoiy-tarbiyaviy
ahamiyati va bugungi kunda ham dolzarbligi tahlil qilinadi.
Gulxaniyning "Zarbulmasal" asari o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi. Bu asar masal
janrida yozilgan bo‘lib, unda turli hayvonlar obrazi orqali inson axloqi, jamiyatdagi munosabatlar
va ijtimoiy muammolar yoritiladi. Masal janri odatda o‘quvchiga ma’naviy saboq berishga
qaratilgan bo‘lib, "Zarbulmasal" ham bu jihatdan juda muhim asarlardan biridir. Unda adolat,
halollik, mehnatsevarlik, hiylakorlik va yolg‘onning yomon oqibatlari haqida hikoyalar
jamlangan. Asardagi asosiy timsollar – sher, tulki, bo‘ri, qarg‘a va boshqa hayvonlar odamlarning
fe’l-atvorini aks ettiradi.
Masallarning syujetlari sodda bo‘lishiga qaramay, ular chuqur falsafiy ma’noga ega.
Masalan, "Tulki va Bo‘ri" masalida tulki bo‘rini aldab, uning o‘limiga sababchi bo‘ladi.
Bu hikoya insonlar orasidagi hiyla va makrning yomon oqibatlarini ochib beradi. Xuddi
shunday, "Qarg‘a va Tovuq" masalida qarg‘a tovug‘ni ishontirib, uni qiyin ahvolga soladi. Bu esa
odamlar orasida ham uchraydigan soddalik va beparvolikning oqibatlarini ko‘rsatadi. "Sher va
Tulki" masalida esa faqat kuch emas, balki aql ham muhim ekani ta’kidlanadi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
45
Sher kuch-qudrat timsoli bo‘lsa, tulki esa hiylakorlik va aql bilan muammolarni hal qilishni
anglatuvchi obraz sifatida namoyon bo‘ladi.Gulxaniy asarning badiiy uslubini yanada ta’sirchan
qilish uchun xalq maqollari va hikmatli so‘zlardan keng foydalangan. Masalan, "Ko‘rnamak
bo‘lma, oxir-oqibat o‘zing aziyat chekasan" kabi iboralar har bir masalda uchrab, o‘quvchiga aniq
xulosa chiqarishga yordam beradi. "Zarbulmasal"ning yana bir muhim jihati shundaki, u faqat
badiiy asar emas, balki o‘sha davrdagi ijtimoiy hayotning ham ko‘zgusidir. Unda jamiyatdagi
adolatsizliklar, yolg‘on va makr kabi illatlar tanqid qilinadi. Asar bugungi kunda ham o‘z
dolzarbligini yo‘qotmagan. Undagi masallar inson axloqi va tarbiyasiga oid muhim saboqlarni o‘z
ichiga oladi. Ayniqsa, yosh avlodni halollik, mehnatsevarlik va adolatga
o‘rgatishda bu asardan
foydalanish mumkin. Masallarning ma’nosi hozirgi zamon hayoti bilan hamohang bo‘lib,
insoniyatning eng muhim axloqiy qadriyatlarini o‘rgatadi. Shu sababli, "Zarbulmasal" nafaqat
o‘zbek adabiyotining muhim asari, balki hayotiy saboqlar beruvchi bebaho durdona sifatida ham
qadrlanadi.
Zarbulmasalning xususiyatlari
1. Maqollar va matallar asosida quriladi – hikoyalarda qisqa, lekin chuqur ma’no
anglatadigan xalq maqollari keng qo‘llaniladi.
2. Kinoya va ramziy obrazlar ishlatiladi – asarlarda hayvonlar, qushlar yoki boshqa ramziy
obrazlar orqali jamiyat muammolari yoritiladi.
3. Axloqiy-didaktik yo‘nalishga ega – insonlar hayotiy tajriba olishi, to‘g‘ri xulosa
chiqarishi uchun yoziladi.
4. Nasr yoki she’riy shaklda bo‘lishi mumkin – hikoyalar odatda sodda, o‘qilishi oson
bo‘lishi uchun qisqa nasr shaklida yoziladi, lekin ba’zan she’riy shaklda ham uchraydi.
Sharq va o‘zbek adabiyotida mashhur zarbulmasallar
1. Gulxaniy – “Zarbulmasal” (XIX asr) – O‘zbek adabiyotidagi eng mashhur
zarbulmasallardan biri bo‘lib, unda jamiyat muammolari qushlar va hayvonlar obrazida aks
ettirilgan.
2. “Kalila va Dimna” (Ibni Muqaffa tarjimasi) – Hindiston va Fors adabiyotidagi mashhur
didaktik asar bo‘lib, unda hayvonlar orqali insoniy fazilatlar yoritiladi.
3. “Guliston” – Sa’diy Sheroziy – ibratli hikoyalar va axloqiy saboqlardan iborat mashhur
Sharq adabiyoti asari.
4. “Marzbonnoma” – Marzbon ibn Rustom – Eron adabiyotidagi mashhur didaktik
asarlardan biri.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
46
Xulosa
Zarbulmasal janri axloqiy tarbiya va hayotiy tajribalarni o‘rgatishda katta ahamiyatga ega.
Ayniqsa, Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida muhim o‘rin tutib,
bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
9.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
10.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
47
11.
Axmedova, D. (2021). СЕМАНТИЧЕСКАЯ СИСТЕМА СИСТЕМА И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
12.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
13.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
14.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1),
152-160.
15.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC
ASPECTS OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych
recenzowanych.
, 235.
16.
Sharipova, M., & Azimova, N. (2025). ERTAKLARNING JANRIY BELGILARI VA
MOTIVLAR TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1149-1158.
17.
Sharipova, M., & Bakhshulloyeva, S. (2025). THE PLACE OF THE WORK OF
ABDULLA
ARIPOV
IN
THE
DEVELOPMENT
OF
UZBEKISTAN
LITERATURE.
Modern Science and Research
,
4
(1), 388-395.
18.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
19.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
20.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
21.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
22.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
48
23.
Mирханова, Г. (2022). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИНИНГ УМУМИЙ
ТУЗИЛИШИ.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
1
(2), 172-178.
24.
Rustamovna, M. G. (2020). Rus tilshunosligida sinonim sozlar oquv lugatlarining tadrijiy
rivojlanishi.
Oriental Art and Culture
, (III), 326-329.
25.
Rustamovna, M. G. (2024). Linguistic Form of Terms in Explanatory Dictionaries of the
Uzbek Language.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education
(2994-9521)
,
2
(6), 589-591.
