2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
49
GULXANIYNING “ZARBULMASAL” ASARI. O‘ZBEK ADABIYOTIDA
HAJVIY-TA’LIMIY AN’ANA
Ergashova Mehrangiz Rizokulovna
Buxoro davlat pedagogika instituti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605742
O‘zbek adabiyotida ma’rifiy va hajviy yo‘nalishdagi asarlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu
janrlar xalqning hayotiy tajribasini aks ettirish, ijtimoiy muammolarni ochib berish va odamlarga
ma’rifiy saboq berish maqsadida yaratilgan. XIX asrda yashab ijod qilgan Gulxaniy o‘zining
“Zarbulmasal” asari orqali xalq og‘zaki ijodi an’analari va Sharq adabiyoti tajribalarini boyitgan.
Ushbu maqolada “Zarbulmasal” asarining janr xususiyatlari, asosiy g‘oyalari va obrazlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va uning ijtimoiy hayotga ta’siri
yoritiladi.
Gulxaniy va uning ijodi
Gulxaniy – XIX asr o‘zbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri bo‘lib, uning ijodi
hajviylik, didaktika va ma’rifatchilik tamoyillariga asoslangan. U o‘z davrining ijtimoiy
muammolarini teran yoritib, asarlarida xalq dardini ifodalagan. Gulxaniy o‘z asarlarida adolat,
axloq, bilim va ma’rifat masalalariga e’tibor qaratgan.
Uning eng mashhur asari – “Zarbulmasal” bo‘lib, bu asar orqali u ijtimoiy illatlarni fosh
etgan va odamlarni haqiqat, aql va adolat sari chorlagan. Asarda hayvonlar obrazlari orqali
insoniyatning turli xususiyatlari tasvirlangan bo‘lib, bu usul an’anaviy Sharq adabiyotining masal
janri bilan chambarchas bog‘liqdir.
“Zarbulmasal” asarining janr xususiyatlari
Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida masal janrining eng yorqin
namunalari dan biridir. Masal – bu ibratli hikoya, unda hayvonlar, qushlar yoki boshqa jonivorlar
orqali insonlarning fe’l-atvori tasvirlanadi.
“Zarbulmasal”ning janr xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Hajviy-didaktik xarakter – Asarda insoniy illatlar hazil va tanqid orqali yoritiladi.
Ma’rifiy yo‘nalish – Asarning asosiy maqsadi odamlarga saboq berish va axloqiy
qadriyatlarni targ‘ib qilishdir.
Hikoyaviy tuzilma – Har bir masalda aniq syujet mavjud bo‘lib, harakat chizig‘i qiziqarli
tarzda rivojlanadi.
Hayvonlar obrazi orqali inson xatti-harakatlarini tasvirlash – Asardagi jonivorlar
insonlarning turli fe’l-atvorlarini ifodalaydi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
50
Gulxaniy asari Sharq masal an’analari bilan chambarchas bog‘liq. Uning asari Hind
adabiyotidagi “Kalila va Dimna”, Eron adabiyotidagi Nizomiy va Sa’diy masallari, shuningdek,
Aesop masallari bilan o‘xshash jihatlarga ega.
“Zarbulmasal” asarining asosiy g‘oyalari
Gulxaniy “Zarbulmasal” asarida turli obrazlar
orqali insoniy hayotning turfa jabhalarini yoritadi. Unda quyidagi asosiy g‘oyalar ilgari surilgan:
Adolat va insofsizlik – Kuchlilarning zaiflarni ezishi va jamiyatdagi adolatsizlik masalasi
ko‘tariladi.
Aql va nodonlik – Bilimli insonlarning qadrsizlanishi, nodonlarning esa mansab egallashi
tanqid qilinadi.
Mol-dunyo va axloq – Boylik ortidan quvgan insonlarning axloqiy qadriyatlardan
uzoqlashishi ko‘rsatiladi.
Haqiqat va yolg‘on – Jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik, yolg‘onchilik va riyokorlik fosh
qilinadi.
Asarda har bir masalning o‘ziga xos axloqiy xulosasi bor, bu esa o‘quvchiga aniq saboq
beradi.
“Zarbulmasal”dagi asosiy obrazlar
Gulxaniy asarida turli hayvonlar insoniy fe’l-atvorni aks ettiruvchi ramziy obrazlar sifatida
ishlatilgan. Ular orasida eng diqqatga sazovor bo‘lganlari:
1.
Tulki
– Makr va hiyla timsoli. O‘z maqsadiga erishish uchun har qanday aldov va
nayrangni qo‘llaydi.
2.
Bo‘ri
– Zo‘ravonlik va adolatsizlik timsoli. Zaiflarni ezish va kuch bilan hukmronlik qilish
istagini aks ettiradi.
3.
Eshak
– Nodonlik va anglashmovchilik ramzi. Uning obrazi orqali bilim va ma’rifatdan
uzoq kishilar hajv qilinadi.
4.
Sher
– Hukmdorlik va qudrat timsoli. Ba’zan adolatli, ba’zan esa zulmkor tarzda
tasvirlanadi.
5.
Qarg‘a
– Bilimsizlik va beparvolik timsoli. U hayotda aqlli qaror qabul qila olmaydigan
kishilarni ifodalaydi.
Bu obrazlar orqali muallif jamiyatdagi turli fe’l-atvor egalari haqida o‘quvchiga tushunarli
va ta’sirchan tarzda saboq beradi.
“Zarbulmasal” o‘zbek adabiyotining eng qadimiy hajviy-didaktik asarlaridan biri bo‘lib, u
keyinchalik boshqa ijodkorlarga ham ilhom bergan. Ayniqsa, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom va
Said Ahmad kabi yozuvchilarning hajviy asarlarida Gulxaniy an’analarini ko‘rish mumkin.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
51
Shuningdek, asar xalq orasida mashhur bo‘lib, ko‘plab maqol va hikmatli iboralarga asos
bo‘lgan. Gulxaniyning tili ravon, xalqona va iboraviyligi bilan ajralib turadi.
Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadigan hajviy-
didaktik asar bo‘lib, unda ijtimoiy muammolar, insoniy illatlar va axloqiy qadriyatlar masallar
orqali yoritilgan. Asarning janr xususiyatlari, hajviy va ma’rifiy yo‘nalishi uni nafaqat adabiy,
balki axloqiy va falsafiy nuqtayi nazardan ham muhim asarga aylantiradi. Bugungi kunda ham
“Zarbulmasal” dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, jamiyatdagi ijtimoiy hodisalarni tushunishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
9.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
52
10.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
11.
Axmedova, D. (2021). СЕМАНТИЧЕСКАЯ СИСТЕМА СИСТЕМА И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
12.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
13.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
14.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1),
152-160.
15.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC
ASPECTS OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych
recenzowanych.
, 235.
16.
Sharipova, M., & Azimova, N. (2025). ERTAKLARNING JANRIY BELGILARI VA
MOTIVLAR TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1149-1158.
17.
Sharipova, M., & Bakhshulloyeva, S. (2025). THE PLACE OF THE WORK OF
ABDULLA
ARIPOV
IN
THE
DEVELOPMENT
OF
UZBEKISTAN
LITERATURE.
Modern Science and Research
,
4
(1), 388-395.
18.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
19.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
20.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
53
21.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
22.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
23.
Mирханова, Г. (2022). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИНИНГ УМУМИЙ
ТУЗИЛИШИ.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
1
(2), 172-178.
24.
Rustamovna, M. G. (2020). Rus tilshunosligida sinonim sozlar oquv lugatlarining tadrijiy
rivojlanishi.
Oriental Art and Culture
, (III), 326-329.
25.
Rustamovna, M. G. (2024). Linguistic Form of Terms in Explanatory Dictionaries of the
Uzbek Language.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education
(2994-9521)
,
2
(6), 589-591.
