2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
59
“ZARBULMASAL” ASARI BADIIYATI
Nuraliyeva Nasiba Bobirjon qizi
Buxoro davlat pedogogika instituti II kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605811
Annotatsiya. Ushbu maqolada "Zarbulmasal"ning obrazlari va ularning gʻoyaviy badiiy
xususiyatlari bayonida soʻz yuritiladi.
Kalit soʻzlar: "Zarbulmasal" asardagi obrazlar, Kulonkir, Gunashbonu, Boyoʻgʻli,
Yapaloqqush.
Zarbulmasal-hayvonlar haqidagi qiziqarli voqealarga boy asar hisoblanadi. U aslida
odamlar haqidagi asar sanaladi. Adabiyotimiz tarixida "Zarbulmasal" nomi bilan keng tarqalgan
asarlar juda koʻp boʻlganligi maʼlum. U avvalo bir tildagi masallarning oddiy toʻplamini
anglatgan. Shuningdek, bir tildagi masallarning boshqa tilga qilingan tarjimalari ham
"Zarbulmasal" deb nomlangan ekan. Biror masalga tayanib pandnoma yoʻnalishda bitilgan risola
ham "Zarbulmasal"ni anglatgan. Gulxaniyning Zarbulmasal asari esa tamomila orginal badiiy asar
boʻlib, dunyo adabiyotida oʻxshashi yoʻq hodisasidir. Bu janrdagi asarlarda imo ishora, kinoya
asosiy tasvir usuli hisoblanadi. Ijodkor badiiy maqsadini odamlarning taqdiri tasviri emas, balki
qushlar, jonivorlar vositasida ifodalash orqali taʼsir kuchini oshirib bera olgan.
Asardagi asosiy qahramonlardan boʻlmish, Boyqushning qanday parranda ekanligi va
uning nafaqat vayronalarni tutishi maʼlum. Asarda esa, uning makoni shunday hayrat va muhabbat
ila tasvirlanadiki, beixtiyor oʻquvchilarning kulgusi keladi.
Maʼlumki, boyqush- tungi jonzotlar sirasiga kiradi. Uning qizi ham boʻlib, uning ismi
Gunashbonu deb atalgan. Bu esa Quyoshxon degani ekan. Boyqushdan quyosh tugʻilishi
mumkinligi tasavvurimizga ham sigʻmaydi. Buning ustiga, bu qiz shu qadar chiroyliki, olam
quyoshi yaʼni kun uning yuziga ham qaray olmaydi.
Oraziddin shams-u qamardir xijil,
Soʻzlaridin shahd-u shakar munfail.
Hosili umri edi ul boyning,
Oti Gunashbonu oʻshal oyning.
Boyqushning kibri, qattiqqoʻlligi, boshqalarni mensimasligi, oʻzgalarning fikri bilan
hisoblashmasligi asar matnida juda qiziqarli yoʻsinda yoritilgan. Koʻproq qalin undirish uchun
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
60
qizning baxtidan kechishga ham tayyorligi uning shaxsiga xos xususiyatlarini yorqin namoyon
boʻladi. Asarda Boyqushga "Anda Koʻrqush koʻrdiki xasis-u haris, agar ming chordevordir bir
chordevor ham boʻlsa, oʻttuz tishini bir - biridin sindirur" - degan taʼrif beriladi. Asosiy
qahramonlardan biriga Koʻrqush nazari bilan berilgan baho koʻp jihatdan muallifning ham
qarashini ifoda etadi. Boyqushning: " Farosat oyogʻi oqsoq, tevadik yegani shoʻra va yantoq ilgari
oʻtgan soʻzning birini ming qilib soʻzlarga toq oyogʻidin osilgan soʻtqoq qushga oʼxshash ahmoq
emasmen", - degani yoki "Koʻbga kengash, oʻz bilganingni qil" , - qabilidagi soʻzlari bu obrazning
shunchaki yomonlik timsoli emas, balki vaziyat taqozosi bilan mohiyatini oʻzgartirib turishi
mumkin boʻlgan murakkab tabiatli kishi timsoli ekanligini teranroq his etishga olib keladi. Uning
bu qarashlarida xalq donoligi, turmush chigalliklariga amaliyotchi nigohi bilan qaraydigan
kishining bilgichligi aks etadi. Asarda tasvir qamroviga olingan har bir timsolga xos xususiyat turli
yoʻsinlarda namoyon boʻlgan. Bu qush tabiatiga xos jihatlarni aks ettirishda qoʻllanilgan usuldan
boshqasining feʼlini koʻrsatishda foydalanilmagan. Agar Boyqush, Koʻrqush, Yapaloqqush,
Kordon, Turumtoy, Kulonkir kabi qushlarga xos sifatlar ularning oʻzaro muomala- munosabatlari
asosida koʻrsatilgan boʻlsa, bir qator qushlarga tegishli jihatlar ularga boshqalar bergan tavsiflar
asosida ochilgan. Jumladan, Yapaloqqushning doʻsti- Shoʻranulga bergan taʼrifi qargʻa tabiatiga
xos xususiyatlarni yorqin namoyon etishdan tashqari, bu taʼrifda oʻsha davrdagi ayrim odamlarga
tegishli boʻlgan sifatlar ham aks etganligi "Zarbulmasal" ning umumlashma kuchini koʻrsatadi.
Asarda qargʻa Shoʻranul yashaydigan yurt qushlarning podshohi Malik Shohinning pahlavoni
Kulonkirning uylanishiga saxiylik qilishi sabablari hayotiy jihatdan ishonarli asoslangan. Uning
qoʻl ostidagi odamlariga munosabatini baholashida asar matniga tayanilsa ham Malik Shohinning
tabiati ochiladi ham Gulxaniyning tasvir mahorati ilgʻab olinadi.
Kardon xazinachining kelinga beriladigan mahr miqdorini aniqlash borasidagi mulohazasi
uning shaxsiga beriladigan mahr bahosining asosi boʻlishi mumkin. Timsolning mohiyatini
anglagan sari oʻquvchi Kardonning himmat kamarini garovdik bir necha yerdan bogʻlashning
sababini anglab olishi asoslashadi. Kardonning Turumtoy bilan suhbatida keltirilgan maqollarning
nechogʻlik oʻz oʻrnida ekanligini, bu maqollarning suhbatdoshlar tabiatini ochishdagi ahamiyatini
anglash asar badiiy qudratini anglash imkonini beradi. Turumtoy qoʻllagan: " Yomon otga yol
bitsa, yoniga toʻsiq bogʻalamas, yomon yerga mol bitsa, yoniga qushni qoʻndirmas " degan maqol
Boyoʻgʻlini hafa qilganining sabablari toʻgʻrisida oʻylab koʻrilsa, nooʻrin ishlatilgan haq gap foyda
oʻrniga zarar keltirishi mumkinligi maʼlum boʻladiki, Gulxaniy asarining ahamiyati ham ayni shu
holatni hissiy yoʻsinda anglatish, toʻydirishdan iboratdir.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
61
Kardonning Boyqushga qarata aytgan boʻyi yetgan qizning onasi bilan gap talashishi
xususidagi toʻgʻri gapning nafsoniyatiga tegishi, dargʻazab qilganligi tasviri Kardon shaxsini
tavsiflashga asos boʻladi.
Kardonning gapidan Boyoʻgʻlining hamiyati zarar yegan ota sifatida achchiqlanishi esa
uning shaxsiga xos xususiyatlarini baholash imkonini beradi. Asarda odamning vaziyatga -
suhbatdoshning farosatiga qarab oʻzgarib turadigan mavjudot ekanligi Koʻrqushga umidvor
qiluvchi gapni aytgan Boyoʻgʻli Kardonni noumid qilganligi tasvirlangan oʻrinlarda yaqqol koʻzga
tashlanmoqda. Buni Kardonning: "U "tokcha" dedi, biz "moʼri" dedik, joʻnay berdik", "qudo
boʻldik, judo boʻldik" degan soʻzga yoʻqmiz" - degan mulohazalaridan anglab yetish mumkin.
Koʻrqushning: "Fargʻona mulkida chordevor noyob ekanini arz qilib oʻtib edik. Agar
Movarounnahrda tabiatidin xohlasang har qancha chordevor desang beray, balki xisht devor
solayin" - degan soʻzlari ustida oʻylab koʻrish oʻquvchilarga matn ustida atroflicha fikrlashish
imkonini beradi.
"Zarbulmasal "ning majoziy maʼnosi asardagi har bir qush obrazining biror toifaga
mansub jonli odamni ifodalash, bir - birini "chiqib" emas, balki "chaqib" olishga tayyor, tili zahar
qushlar timsoli Gulxaniy tomonidan ayni insonlarga xos illatlarni aks ettirish maqsadida
tasvirlanganligi anglab yetilganidagina asardan chiqariladigan badiiy va hayotiy maʼnoning
qimmati yuqori boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
62
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
9.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
10.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
11.
Axmedova,
D.
(2021).
СЕМАНТИЧЕСКАЯ
СИСТЕМА
СИСТЕМА
И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
12.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
13.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
14.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1), 152-
160.
15.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC ASPECTS
OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych recenzowanych.
, 235.
16.
Sharipova, M., & Azimova, N. (2025). ERTAKLARNING JANRIY BELGILARI VA
MOTIVLAR TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1149-1158.
17.
Sharipova, M., & Bakhshulloyeva, S. (2025). THE PLACE OF THE WORK OF ABDULLA
ARIPOV IN THE DEVELOPMENT OF UZBEKISTAN LITERATURE.
Modern Science
and Research
,
4
(1), 388-395.
18.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
63
19.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
20.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
21.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ
«АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
22.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
23.
Mирханова, Г. (2022). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИНИНГ УМУМИЙ
ТУЗИЛИШИ.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
1
(2), 172-178.
24.
Rustamovna, M. G. (2020). Rus tilshunosligida sinonim sozlar oquv lugatlarining tadrijiy
rivojlanishi.
Oriental Art and Culture
, (III), 326-329.
25.
Rustamovna, M. G. (2024). Linguistic Form of Terms in Explanatory Dictionaries of the
Uzbek Language.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-
9521)
,
2
(6), 589-591.
