2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
85
OʻZBEK TILIDA OTLARDA SINONIMLIK SEMANTIK XUSUSIYATLARI VA
TASNIFI
Xudoyberdiyeva Farangiz Dilshod qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti magistranti.
Mirxanova Gulandom Rustamovna
BuxDPI dotsenti, f.f.f.d. (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15606097
Annotatsiya. Ushbu mohiyatida otlarning sinonimlik hodisasi yoritilishi nazarda tutilgan
maqolada, asosan, nutqimizdagi otlarda uchraydigan sinonimlik hodisasi, ularning semantik
xususiyatlari ustida fikr yuritiladi. Umuman olganda sinonimlik hodisasi barcha mustaqil
so‘zlarda va hattoki nomustaqil so‘z turkumlarida ham uchraydi. Shu o‘rinda mustaqil so‘z
turkumlaridan eng yirik ko‘lamdagi, turlanish xususiyatiga ega, yasaladi va yasalish uchun asos
vazifasini bajaruvchi ot so‘z turkumiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bu turkumda ham sinonimlik
hodisasi keng qamrovga ega. Nutqning ta’sirchanligini oshiruvchi bunday hodisalar tilimizda
juda ko‘plab uchraydi. Masalan: sinonimlik, omonimlik, antonimlik, paronimlik shular
jumlasidandir.
Kalit so‘zlar: Semantik xususiyat, dominanta, emotsional bo‘yoqdorlik.
Аннотация. В данной статье, цель которой пролить свет на явление синонимии
имен существительных, основное внимание уделяется явлению синонимии имен
существительных в нашей речи и их семантическим свойствам. В целом явление синонимии
встречается во всех самостоятельных словах и даже в зависимых словосочетаниях. В
данном случае, если обратиться к категории имени существительного, которая является
самой крупной самостоятельной категорией слов, обладает свойством диверсификации,
является образованной и служит основой для образования, то в этой категории также
широко распространено явление синонимии. Подобные явления, повышающие
эффективность речи, весьма распространены в нашем языке. Например: синонимия,
омонимия, антонимия, паронимия и т. д.
Ключевые слова: Семантический признак, доминанта, эмоциональная окраска.
Abstract. In this article, which is intended to shed light on the phenomenon of synonymy of
nouns, we mainly consider the phenomenon of synonymy in nouns in our speech, their semantic
properties. In general, the phenomenon of synonymy occurs in all independent words and even in
independent word classes. In this case, if we focus on the noun word class, which is the largest of
the independent word classes, has the property of diversification, is formed and serves as the basis
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
86
for formation, the phenomenon of synonymy is also widespread in this class. Such phenomena that
increase the expressiveness of speech are found in our language in large numbers. For example:
synonymy, homonymy, antonymy, paronymy are among them.
Keywords: Semantic feature, dominant, emotional coloring.
Insoniyat yaralibdiki, borliqdagi narsa, hodisalarni tafakkuri orqali idrok qilib, uning
nomini atash uchun ma’lum bir tushunchalarni qo‘llab o‘z nutqini boyitib kelgan. Tildagi
so‘zlarning salmog‘i oshib borgach, ularni ma’lum bir guruhlarga ajratish ehtiyoji tug‘ilgan. Bu
haqida qadimga faylasuflar o‘z qarashlarini bayon qilganlar.
Miloddan avvalgi IV asrda qadimgi
yunon faylasufi, Aristotel (Arastu) so’z turkumlarini 7ga, miloddan avvalgi V asrda hind
tilshunoslaridan Panini (
III-II asrda Panining grammatika va grammatik kategoriyalar haqida fikr
yuritganligi ma’lum)
va Yaska 4ga (
ot, fe’l, ko‘makchi va yuklama) shaklida tasniflagan . Bunda
fe’l harakatni ifodalovchi, ot esa substansiya-ifodalovchi, yuklama va ko‘makchi so‘z o‘rtasidagi
munosabatni, shuningdek, insonning o‘z fikriga munosabatini ifodalovchi hodisa sifatida berilgan)
ga boʻlganlar
.
Hindlar to‘rtta so‘z turkumini farqlaganlar: ot, fe’l, old ko‘makchi va yuklama. Hind
tilshunosligida ot predmet ifodalovchi, fe’l esa harakat, holat ifodalovchi so’z sifatida berilgan.
Turkiy tilshunoslikda morfologiyaga oid qarashlar arab tilshunosligi ta’sirida IX-XI
asrlarda shakllana boshlagan. O‘rta Osiyo xalqlari uchun bebaho sanalgan ilk qomusshunos olim
sifatida tan olingan Mahmud Qoshg‘ariy «Devonu lug‘otit turk» asarida so‘z turkumlariga ham
to‘xtalib o‘tadi, ulardagi yasalish hodisasini ham ilmiy asoslab misollar bilan fikrini dalillab
beradi. Mahmud Qoshg‘ariy ham o‘z davrida 2 yirik turkumni farqlab beradi. Bularni predmet
bildiruvchi so‘zlarni-otlar, harakat nildiruvchi so‘zlarni esa fe’llar guruhi ostida birlashtiradi.
Hozirgi zamonaviy tilshunosligimizda ham morfologiyaning asosini shu ikki yirik guruh
tashkil qiladi. Hozirda biz ko‘rib o‘tmoqchi bo‘lgan mulohazalar ham ot so‘z turkumidagi
sinonimlar va ularning semantik xususiyati haqida. Narsa-predmet, shaxs otlari va nomlari
ma’nosini bildiruvchi, kim?, nima?, qayer? so‘roqlariga javob bo‘luvchi va gapda istalgan gap
bo‘lagi sifatida ishtirok etuvchi so‘zlarni-ot so‘z turkumi ostida birlashtiramiz. Nutqimizni
ta’sirchan qiluvchi vositalarning barchasi bu turkumdagi so‘zlarda faol qo‘llanadi.
1.
Omonimlik hodisasiga misol qilib “Burun” so‘zini oladigan bo‘lsak:
1. burun tana a’zosi,
nafas olish vazifasini bajaradi. Bu uning otlik xususiyati. 2. Burun geografik atama bo‘lib,
quruqlikning dengizga tomon turtib chiqqan qismi. Bunda ham otlik ma’nosida. 3. Burun
ilagarilari avvallari singari ma’nosi bilan ravish so‘z turkumini ifodalab keladi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
87
2.
Antonimlik hodisasiga misol qilib quydagi so‘zlarni olishimiz mumkin.
O‘g‘il-qiz jinslar
o‘rtasida, tun-kun vaqtlar o‘rtasida, bosh-oyoq tana qismlari o‘rtasidagi zidlik hodisasi
.
3.
Paronimlik hodisasiga misol qilib:
sud-sut, asr-asir
,
tanbur-tambur kabilar.
4.
Sinonimlik hodisasiga misol qilib ko‘plab so‘zlarni keltirishimiz mumkin. Bunga misol
qilib otning ma’no turlari tasnifiga oid guruhlar orqali fikrimizni dalillashimiz mumkin.
Shaxs
otlarida: qarindosh, urug‘, tug‘ishgan, jigar, bovur, jigarband, jigargo‘sha, qondosh, qardosh,
aymoq, xesh; narsa otlarida: bayroq, yalov, alam, tug‘, baydoq; o‘rin-joy otlari: sayilgoh,
sayrgoh, sayrbog‘, tomoshabog‘; faoliyat-jarayon otlarida:
mardlik, jasurlik, qo‘rqm aslik, erlik,
dovyuraklik, botirlik…
Nutqimizda sinonimlar so‘z ko‘pavayergan sari. Tilshunos olimlar bu hodisan ilmiy
nuqtayi nazardan o‘rganishga kirishishdi. Dunyo tilshunos olimlari qatorida o‘zbek tilshunosligida
ham bu borasida ko‘zga ko‘rinarli ishlar amalga oshirildi. O‘zbek tilidagi sinonimlar muammosini
monografik aspektda tadqiq qilgan B.Doniyorov asosli tarzda ta’kidlaganlar “Sinonimlar nafaqat
semantikaning konnotativ aspekti bo‘yicha faqrlanadi, balki aniq bir hollarda ijtimoiy tomondan
anglangan tarixiy jihatdan saqlangan kontekstdagi denotativ ma’nosi bo‘yicha ham faqrlanadi”.
Sinonimlik hodisasi barcha so‘z turkumlarida kuzatiladigan hodisadir. Bu hodisada bosh, (asos)
ma’no atrofida unga o‘xshash ma’noli so‘zlar jamlanadi. Sinonim so‘zlar qaysi uslubda
qo‘llanishi, ematsional bo‘yoqdorlik bor yoki yo‘q bo‘lishiga qarab tasniflanadi. Masalan:
azob,
aziyat, jabr, jafo, zulm, qiynoq, iztirob, uqubat, zahmat, sitam
kabi sinonim so‘zlar qatorida azob
leksemasi bosh (dominanta) ma’no kasb etadi va barcha uslublarda qo‘llanadi. Jafo, iztirob, sitam,
uqubat kabi so‘zlarda emotsionallik yuqori darajada ma’no ifodalaydi. Bu so‘zlardan badiiy
adabiyotda yozuvchilar ichki kechinmalarini ochib berishda, asarni mazmundor qilib yaratishda
keng foydalanadi. Masalan: betakror misralari bilan barchamizning ko‘nglimizdan o‘rin olgan
shoir Muhammmad Yusuf (Muhabbat) she’ridan olingan bir band orqali namuna keltirib o‘taman,
Muhabbat, ey go‘zal iztirob,
Ey ko‘hna dard, ey ko‘hna tuyg‘u.
Ko‘kragimga qo‘lingni tirab,
Yuragimni to‘kib qo‘yding-ku.
Bunda shoir muhabbatni go‘zal iztirob deya ta’riflayapti. Sinonimlarni faqrlovchi yana bir
asosiy tomoni uning qaysi uslubda qo‘llanilishidir. Masalan: iltimos, iltijo, o‘tinch, zor, tavallo
sinonimlar qatorida iltimos so‘zi uslubiy betaraf bo‘lib, barchaga birday tushunarli ko‘proq
og‘zaki nutqda keng qo‘llandi. Iltijo, o‘tinch, tavallo so‘zlari esa badiiy uslubga xos bo‘lib, ulardan
asarlarda she’rlarda foydalaniladi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
88
Bunga o‘xshash misralar badiiy adabiyotimizda son-sanoqsiz uchraydi. Masalan:
ashula,
kuy, navo, ohang, xonish, qo’shiq, nola
bular ham bir sinonimlik qatorini hosil qiladi.
Ma’nodosh
so‘zlar qo‘shiq so‘zi atrofida jamlanadi. Bundan emotsionallik ma’nosi navo, kuy, ohang, xonish
nolaga qarab darajalanib o‘sib boradi
.
Eng yuqori pog‘onada hissiylik bo‘yicha nola so‘zi turadi.
Buning sababi nola so‘zining lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qaratsak, bu leksema tojik tilidan
olingan bo‘lib qayg‘uni ifodalab, baland tovush bilan yig‘lash ma’nosini anglatadigan noli
fe’lining nol hozirgi zamon asosiga (-a) qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan bo‘lib, qayg‘uni
ifodalovchi baland tovush bilan yig‘lash ma’nosini anglatadi. Bu holatni musiqa sohasiga
quyidagicha tegishli qismi bor, ashula aytganda, biror so‘zni yoki so‘zning biror qismini ovozni
cho‘zib tebratib xonish qilinishidir. Bunday holatda uni tinglagan tomoshabin beextiyor qo‘shiqqa
berilib ketadi. Yuqoridagi
ashula
so‘zida esa hissiy bo‘yoqdorlik mavjud emas. Sinonimlar yana
bir xususiyati bilan bir-biridan ajralib turadi. Bu ular ifodalayotgan ma’noning ijobiy yoki
salbiyligidir. Masalan: er, yostiqdosh, umrdosh, rafiq, tanmahram, o‘rtoq, xo‘jayin, zavj, shahvar,
boy bu yerda er leksemasida salbiylik mavjud. Umryo‘ldosh, tanmahram, so‘zlarida esa ijobiy
ma’no kasb etgan. Shu tariqa sinonimlik hodisani oddiy emas, tilshunoslikning muhim bir ajralmas
qismi ekanligi ayon bo‘lib turibdi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Мирханова, Г. (2024). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИ.
Development of
pedagogical technologies in modern sciences
,
3
(1), 76-80.
2.
Mирханова, Г. (2022). СИНОНИМ СЎЗЛАР ЎҚУВ ЛУҒАТИНИНГ УМУМИЙ
ТУЗИЛИШИ.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
1
(2), 172-178.
3.
Rustamovna, M. G. (2020). Rus tilshunosligida sinonim sozlar oquv lugatlarining tadrijiy
rivojlanishi.
Oriental Art and Culture
, (III), 326-329.
4.
Rustamovna, M. G. (2024). Linguistic Form of Terms in Explanatory Dictionaries of the
Uzbek Language.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-
9521)
,
2
(6), 589-591.
5.
Mirxanova, G. (2021). Sinonim so'zlar o'quv lug'atining megaqurilishi: Sinonim so'zlar
o'quv lug'atining megaqurilishi.
Buxoro davlat pedagogika instituti jurnali
,
1
(1).
6.
Mirxanova, G. R. (2022). Stages of Enhancement of Synonym Dictionaries.
International
Journal of World Languages
,
2
(1).
7.
Rustamovna, M. G. (2023). Presenting synonyms in the explanatory dictionaries of the
Uzbek language.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
89
8.
Mirxanova, G. R. (2021). EMERGENCE AND STAGE OF DEVELOPMENT OF FIRST
SYNONYM DICTIONARIES.
Scientific reports of Bukhara State University
,
5
(2), 96-105.
9.
Mirxanova, G. R. (2023). SYNTACTIC ANALYSIS OF WORKS OF ART IN
ELEMENTARY SCHOOL TEXTBOOKS: METHODS AND APPLICATIONS.
10.
Мирханова, Г. Р., & Сафарова, О. М. (2019). УЧЕБНЫЕ СЛОВАРИ–СРЕДСТВО
ОБУЧЕНИЯ УЗБЕКСКОМУ ЯЗЫКУ.
Вестник магистратуры
, (6-5), 41.
11.
Rustamovna, M. G. Presenting synonyms in the explanatory dictionaries of the Uzbek.
12.
Rustamovna, M. G. EMERGENCE AND STAGE OF DEVELOPMENT OF FIRST
SYNONYM DICTIONARIES.
EMERGENCE
,
5
, 24-2021.
13.
DICTIONARIES, S. a teacher of the faculty of Primary education, BSU.
SCIENTIFIC
REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY
, 96.
14.
Rustamovna, M. G. (2020). THE IMPORTANCE OF LEXICOGRAPHY IN THE
DEVELOPMENT OF EDUCATION.
В научный сборник вошли научные работы,
посвященные широкому кругу современных проблем науки и образования, вопросов
образовательных технологий 2020.-436 с.
, 165.
15.
Rustamovna, M. G. (2025). KONSEPTUAL YONDASHUV ASOSIDA TERMIN
TIZIMINI SHAKLLANTIRISH.
Hamkor konferensiyalar
,
1
(15), 20-22.
16.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
17.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
18.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
19.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
20.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
21.
Qizi,
S.
M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
90
22.
Axmedova,
D.
(2021).
СЕМАНТИЧЕСКАЯ
СИСТЕМА
СИСТЕМА
И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
23.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
24.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
25.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1), 152-
160.
