ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
109
INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA TAFAKKUR FEʼLLARINING SEMANTIK
TADQIQIDA DENOTATIV VA SINTAGMATIK TAMOYILLARNING ROLI
Abidova Zilola Xabibullayevna
Toshkent davlat shaqrshunoslik universiteti
G‘arb tillari kafedrasi katta o‘qituvchisi.
orcid.org/0000-0002-3013-0063
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621892
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillarida tafakkur feʼllarining semantik
xususiyatlari denotativ va sintagmatik yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda
feʼllarning asosiy maʼno darajalari, ularning kontekstdagi vositalari, boshqa feʼl guruhlari bilan
aloqadorliklari koʻrib chiqiladi. Sintagmatik tahlil orqali feʼllarning valentlik xususiyatlari
aniqlanadi va ular asosida leksik-semantik guruhlar shakllantiriladi.
Kalit soʻzlar: tafakkur feʼllari, denotativ tamoyil, sintagmatik yondashuv, leksik-semantik
guruh, kontekstual maʼno, valentlik.
Abstract. This article analyzes the semantic features of verbs of cognition in English and
Uzbek languages based on denotative and syntagmatic approaches. The study examines the
primary semantic levels of these verbs, their contextual manifestations, and their relationships
with other verb groups. Through syntagmatic analysis, the valency properties of the verbs are
determined, and lexico-semantic groups are formed on this basis.
Keywords: verbs of cognition, denotative principle, syntagmatic approach, lexico-
semantic group, contextual meaning, valency.
Аннотация. В данной статье анализируются семантические особенности
глаголов мышления в английском и узбекском языках на основе денотативного и
синтагматического подходов. В исследовании рассматриваются основные уровни
значения глаголов, их средства выражения в контексте, их взаимосвязь с другими
группами
глаголов.
Посредством
синтагматического
анализа
определяются
валентностные свойства глаголов и на их основе формируются лексико-семантические
группы.
Ключевые слова: глаголы мышления, денотативный принцип, синтагматический
подход, лексико-семантическая группа, контекстуальное значение, валентность.
Kirish qismi:
Tafakkur fe’llari har ikki til tizimida insonning aqliy faoliyatini
ifodalovchi muhim leksik birliklardan hisoblanadi. Ular tafakkur jarayonining turli bosqichlarini
- fikrlash, bilish, tushunish va eslab qolish kabi ichki kognitiv faoliyatlarni - semantik jihatdan
o‘zida mujassam etadi. Ingliz va o‘zbek tillarida
“think”, “know”, “understand”
hamda
“o‘ylamoq”, “bilmoq”, “tushunmoq”
kabi fe’llar ushbu aqliy faoliyatni ifodalashda markaziy
o‘rin tutadi.
Tafakkur fe’llarining semantik tadqiqi denotativ va sintagmatik tamoyillar orqali amalga
oshiriladi. Denotativ tamoyil ularning asosiy, aniq ma’nosini, ya’ni aqliy faoliyatga oid
gipersema va uning tarkibiy semalarini aniqlashga qaratilgan bo‘lsa, sintagmatik tamoyil
fe’llarning boshqa leksik va grammatik birliklar bilan birikish imkoniyatlarini, ularning
kontekstual va funksional semantikasini o‘rganishga yordam beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
110
Mazkur tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi tafakkur fe’llarining semantik xarakteri,
ularning sintaktik va leksik kombinatsiya imkoniyatlari, shuningdek, kontekstga bog‘liq
ma’nolarining o‘zgarishi o‘rganiladi. Bu ikki tamoyilga asoslangan yondashuv tafakkur
fe’llarining semantik qatlamlarini chuqurroq anglashga, shuningdek, tillararo o‘xshashlik va
farqlarni aniqlashga imkon beradi
Asosiy qism:
Tafakkur feʼllari har ikki til tizimida insonning aqliy faoliyatini aks
ettiruvchi muhim leksik birliklar hisoblanadi. Denotativ tamoyil asosida ushbu feʼllar harakat,
holat va oraliq maʼnolar kesimida tahlil qilinadi. Ingliz va oʻzbek tillarida bu feʼllar
“oʻylamoq”,
“bilmoq”, “tushunmoq”, “think”, “know”, “understand”
kabi shakllarda namoyon boʻladi. Bu
feʼllarning asosiy semantik oʻzagi
“aqliy faoliyat”
gipersemasiga tayangan boʻlib, ular ichki
darajalarda fikrlash, bilish, tushunish, eslab qolish semalariga ajraladi.
Sintagmatik tamoyil esa tafakkur feʼllarining boshqa birliklar bilan birikuv
imkoniyatlarini oʻrganishga asos boʻladi. Ushbu feʼllar koʻpincha predmet (kishi, narsa) va holat
(xususiyat) bildiruvchi birliklar bilan bogʻlanadi.
Masalan: ingliz tilidagi
“think about”, “consider a problem”, “reflect on an idea”
kabi
birikmalar oʻzbek tilida
“muammoni oʻylamoq”, “fikr yuritmoq”, “gʻoyani chamalamoq”
kabi
ifodalanadi. Bu esa tildan tashqari voqelikdagi umumiy semantik parallelni namoyon etadi.
Tadqiqotda aniqlanishicha, tafakkur feʼllari ingliz tilida frazali yoki predlogli feʼllar
shaklida ham keng qoʻllaniladi, bu esa ularning sintaktik kombinatsiya imkoniyatlarini oshiradi.
Oʻzbek tilida esa yordamchi feʼllar yoki suffikslashuv orqali maʼnoni chuqurlashtirish
kuzatiladi. Shuningdek, feʼlning kontekstda boshqa birliklar bilan bogʻlanishi uning semantik
yukini ham oʻzgartiradi. Masalan, ingliz tilidagi
'look into', 'figure out', 'dwell on'
kabi birikmalar
tafakkur faoliyatining turli bosqichlarini bildiradi. O‘zbek tilida esa
'o‘ylab ko‘rmoq', 'xulosa
qilmoq', 'tafakkur yuritmoq'
kabi shakllar fikrning davomiyligi, murakkabligi yoki yakuniy
natijasini ifodalaydi.
Denotativ yondashuv asosida feʼllar o‘zining asosiy maʼnosini ifodalasa-da, sintagmatik
tahlilda ularning qo‘llanish doirasi, boshqa birliklar bilan uyg‘unlashuvi orqali kontekstual
semantik yuk aniqlanadi. Tafakkur fe’llarining denotativ tahlili ularning asosiy leksik ma’nosini
aniqlashga qaratilgan bo‘lib, harakat, holat va oraliq ma’nolar doirasida o‘rganiladi. Ingliz tilida
“think”, “know”, “understand”
fe’llari aqliy faoliyatning asosiy aspektlarini ifodalasa, o‘zbek
tilida bu funktsiyalar
“o‘ylamoq”, “bilmoq”, “tushunmoq”
shakllari orqali amalga oshiriladi.
Denotativ yondashuvda ushbu fe’llarning semantik yadrosi “aqliy faoliyat”
gipersemasiga asoslanadi va ichki tarkibda fikrlash (think/o‘ylamoq), bilish (know/bilmoq),
tushunish (understand/tushunmoq) kabi semalarga ajraladi. Misol uchun, ingliz tilidagi
“know”
fe’li aniq faktlar va ma’lumotlarga ega bo‘lishni bildirsa, o‘zbek tilidagi
“bilmoq”
ham shu
funksiyani bajaradi. Shunday qilib, denotativ tamoyil fe’llarning asosiy, universal ma’nosini
ochib beradi va tillararo semantik parallelizmni ko‘rsatadi.
Masalan:
'She thought about the consequences' ('U oqibatlarini o‘yladi')
va
'He reflected
on the past mistakes' ('U o‘tmishdagi xatolar ustida mulohaza yuritdi')
kabi misollar tafakkur
jarayonining turli bosqichlari va konnotativ jihatlarini ko‘rsatadi. Bu esa tafakkur feʼllarining
semantik qatlamlarida dinamiklik mavjudligini anglatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
111
Shuningdek, tafakkur feʼllarining sintaktik imkoniyatlarini ifodalovchi valentlik tahlili
orqali har ikki til uchun umumiy hamda farqli jihatlar aniqlanadi. Ingliz tilida aksariyat tafakkur
feʼllari transitive, yaʼni to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘ldiruvchi talab qiladi
('I know the answer'),
o‘zbek
tilida esa bu to‘ldiruvchi orqali maʼno yanada aniqlashtiriladi
('Men javobni bilaman').
Bunda
semantik yuklama, morfologik ko‘rsatkichlar bilan uyg‘unlashgan holda, leksik birlikning
kontekstual roli kuchayadi.
Sintagmatik tamoyil tafakkur fe’llarining boshqa leksik va grammatik birliklar bilan
birikuvchanligi, ya’ni sintaktik kombinatsiya imkoniyatlarini tahlil qiladi. Ingliz tilida tafakkur
fe’llari ko‘pincha frazali yoki predlogli shakllarda namoyon bo‘lib, bu ularning semantik
diapazonini kengaytiradi. Masalan,
“think about”, “reflect on”, “figure out”
kabi frazalar
tafakkur jarayonining turli bosqichlari va yo‘nalishlarini aniqlashga xizmat qiladi.
O‘zbek tilida esa tafakkur fe’llari ko‘proq yordamchi fe’llar va suffikslashuv vositalari
yordamida chuqurroq ma’no qatlamlarini hosil qiladi:
“o‘ylab ko‘rmoq”, “tafakkur yuritmoq”,
“xulosa qilmoq”
kabi ifodalar fikrning davomiyligi, murakkabligi va yakuniy natijasini
ko‘rsatadi. Shuningdek, predmet va holat bildiruvchi birliklar bilan birikishi orqali fe’lning
semantik yukini aniqlashtiradi.
Bundan tashqari, fe’llarning kontekstda boshqalar bilan birikishi natijasida yuzaga
keladigan frazalar turli tafakkur jarayonining bosqichlarini ifodalaydi. Masalan, ingliz tilidagi
“look into” (chuqur o‘rganmoq), “dwell on” (uzoq davom etgan fikr)
kabi birikmalar va o‘zbek
tilidagi
“o‘ylab ko‘rmoq”, “tafakkur yuritmoq”
shakllari semantik rang-baranglikni ko‘rsatadi.
Xulosa qismi:
Denotativ va sintagmatik tamoyillarni uygʻunlashtirgan holda olib
borilgan semantik tahlil tafakkur feʼllarining asosiy sema qatlamlarini aniqlashga imkon beradi.
Shuningdek, tillararo qiyosiy yondashuv orqali ingliz va oʻzbek tillaridagi tafakkur feʼllarining
oʻxshash va farqli jihatlari aniqlandi. Masalan, ingliz tilidagi frazali feʼllar orqali ifodalangan
maʼnolar oʻzbek tilida yordamchi feʼllar orqali beriladi. Bu jihatlar tafakkur feʼllarining semantik
sathda har ikki tilda murakkab va koʻp qatlamli tuzilmaga ega ekanligini ko‘rsatadi. Bunday
tadqiqotlar kelgusida kognitiv lingvistika, tarjimashunoslik va leksikografik izlanishlarga
mustahkam asos boʻlib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Денисов П. Об универсальной структуре словарной статьи // Актуальные проблемы
учебной лексикографии. – М.: Русский язык, 1977.
2.
Апресян Ю. Лексикографическая концепция НБАРСа // НБАРС. Т. I. – M., 1993. – С.
3.
A. Madvaliyev tahr. оst. Oʻzbek tilining izohli lugʻati – Toshkent: OʻzME, 2006. – B. 606
4.
Abidova, Zilola Khabibullayevna. "Translation Problems of Verbs of Thought in Different
System Languages." Journal of Intellectual Property and Human Rights 2.2 (2023): 1-5.
5.
Abidova Zilola Xabibullaevna. Ingliz tilida fʼel va fʼel kategoriyalari tadqiqi. Til oʻqitish:
yangi yondoshuv va innavatsiyalar. Toshkent sharqshunoslik Universiteti:2022/5/10 pp.92-
95
6.
Abidova, Zilola Xabibullayevna. "Ingliz va o ʼzbek tillaridagi tafakkur feʼllarining tahlili."
Scientific progress 3.2 (2022): 736-739.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
112
7.
Абдуллаева, М. (2022). Инглиз–ўзбек бадиий таржималарида муқобил вариантни
шаклланиш ва ривожланиш босқичлари. Переводоведение: проблемы, решения и
перспективы, (1), 78-81.
8.
Zilola Xabibullayevna Abidova. “Tarjimalarda tafakkur feʼllarini semantik darajalanish
usulllari.” “Topical Challenges in teaching Foreign languages” 186-192.
9.
Abidova Zilola Khabibullayevna. “Analysis of Tipological Classification of
Languages.”“Barqaror
rivojlanish
kontekstida
xorijiy
tillarni
oʻqitish:ilogʻor
tajribalar,muammolar va imkonoyatlar” (2):152-157.
