ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
386
ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕГИ ҚОСПА ТЕРМИНЛЕРДИҢ ӨЗГЕШЕЛИКЛЕРИ
Абдиреймова Гумисай
ҚМУ Қарақалпақ тили қәнигелиги 1-курс магистранты.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15646190
Аннотация. Биз бул жумысымызда қарақалпақ тилиниң лексикасында үлкен
орынды ийелейтуғын тараўлардың бири болған қоспа терминлерге айрықша тоқталып
өттик. Және де биз жумысымыз арқалы қоспа сөз ҳәм қоспа терминлердиң бир-биринен
айырмашылығын, өзине тән өзгешеликлерин ҳәм жасалыў типлерин анализледик. Қоспа
сөзлер менен қоспа терминлердиң улыўмалық тәреплери көбирек болғанлығы ушын, биз
қоспа терминлер мәселесин қоспа сөзлердиң тәбияты, қоспа сөзлердиң изертлениўи
сыяқлы мәселелер менен байланыслы ҳалда қысқаша үйренип шықтық.
Таяныш түсиниклери: Лексикология, сөзлик қурам, терминологиялық система,
қоспа сөзлер, қоспа терминлер, интернационал сөзлер, гибрид терминлер, илимий-
техникалық түсиник, калькалаў усылы, өзлестирилген қоспа терминлер.
PECULIARITIES OF COMPOUND TERMS IN THE KARAKALPAK LANGUAGE
Abstract. In this work, we paid special attention to compound terms, which are one of the
areas that occupy a large place in the lexicon of the Karakalpak language. Also, during our
work, we analyzed the differences, peculiarities and types of structure of compound words and
compound terms. Due to the greater complexity of compound words and compound terms from a
scientific point of view, we briefly considered the issue of compound terms in connection with
issues such as the nature of compound words and the study of compound words.
Keywords: Lexicology, word structure, terminological system, compound words,
compound terms, international words, hybrid terms, scientific and technical concept, the method
of calque, adopted compound terms.
ОСОБЕННОСТИ СЛОЖНЫХ ТЕРМИНОВ В КАРАКАЛПАКСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация. В данной работе мы уделили особое внимание сложным терминам,
которые являются одним из направлений, занимающих большое место в лексиконе
каракалпакского языка. Также в ходе нашей работы мы проанализировали различия,
особенности и типы структуры сложных слов и сложных терминов. В связи с большей
сложностью сложных слов и сложных терминов с научной точки зрения мы кратко
рассмотрели вопрос сложных терминов в связи с такими вопросами, как природа
сложных слов и изучение сложных слов.
Ключевые слова: Лексикология, структура слова, терминологическая система,
сложные слова, сложные термины, интернациональные слова, гибридные термины,
научно-техническое понятие, метод калькирования, принятые сложные термины.
Қарақалпақ
тилиниң
лексикасында
илимий-техникалық
түсиниклерди
билдиретуғын қоспа терминлер салмақлы орынды ийелейди.
Терминологияның тек өзине ғана тән болған айырым өзгешеликлерди есапқа
алмағанда, қоспа терминлер улыўма әдебий тилдеги қоспа сөзлерге жақын түрде дүзиледи.
Бизге белгили, улыўма лексика менен оның бир бөлеги есапланған терминологиялық
лексика арасында турақлы байланыс бар, олар бәрқулла бир-бирин байытып турады.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
387
Қоспа сөзлер ҳәм қоспа терминлер арасында да мине усындай байланысты
көриўимизге болады. Себеби қоспа терминлердиң жасалыў модельлери, типлери тилде
бурыннан бар болған қоспа сөзлер тийкарында жүзеге келеди. Соның менен бирге,
терминологиялық системаларда пайда болған қоспа терминлердиң арнаўлы модельлери
ҳәм типлери кең қолланылады. Мәселен, интернационал сөзлер менен қарақалпақша
сөзлердиң өзара қосылыўынан жасалған жаңаша гибрид терминлер типи дәслеп
терминология тараўларында пайда болып, соңынан кең қолланыла баслаған.
Соны айтып өтиў керек, қоспа терминлер айырым тәреплери менен қоспа
сөзлерден белгили дәрежеде ажыралып турады. Мәселен, қоспа сөзлер барлық жекке сөз
шақаплары шеңберинде әмел етиўи мүмкин. Қоспа терминлер болса, тийкарынан, атлық
сөз шақабы шеңберинде әмел етеди, қоспа келбетликлер тек терминэлемент, яғный тек
бириккен терминниң анықлаўшы компоненти сыпатында ғана қаралады.
Қоспа сөзлер менен қоспа терминлердиң улыўмалық тәреплери көбирек
болғанлығы ушын, биз қоспа терминлер мәселесин қоспа сөзлердиң тәбияты, қоспа
сөзлердиң изертлениўи сыяқлы мәселелер менен байланыслы ҳалда қысқаша қарап
шықпақшымыз.
Қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлер 1930-жыллардан баслап дәслеп мектеп
грамматикаларында үйрениле баслады.
1960-жыллардан
баслап қарақалпақ тилиниң грамматикалық қурылысын
изертлеўге айрықша дыққат қаратыла баслады ҳәм бул бойынша көплеген жумыслар
исленди. Қарақалпақ тил билиминде қоспа сөзлер мәселесине итибар сезилерли дәрежеде
күшейди, бул мәселе қарақалпақ тилиниң грамматикасында ғана емес, ал арнаўлы
жумысларда да ҳәр тәреплеме изертленилмекте.
1
Ҳәзирги ўақытқа дейинги изертлеўлерде қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлердиң
тийкарғы түрлери, олардың өзгешеликлери, жасалыў усыллары ҳәм қурамы бойынша
түрлери, тийкарынан, анықланды. Соған қарамастан қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлер
ҳәзирге дейин әҳмийетли мәселелердиң бири болып киятыр.
Қарақалпақ тилинде қоспа сөзлер мәселесин толық ҳәм дурыс шешиў ҳәм
теориялық жақтан, ҳәм әмелий жақтан үлкен әҳмийетке ийе. Себеби, қарақалпақ тилинде
қоспа сөзлер муғдары жағынан салмақлы орынды ийелейди. Әсиресе, кейинги жылларда
илим ҳәм техника жетискенликлериниң турмысымызға кирип келиўи нәтийжесинде
көплеп терминлер, соның ишинде қоспа терминлер улыўма әдебий тилге, аўызеки сөйлеў
тилине өзлестирилип, оны байытпақта. Бирақ мине усы қоспа сөз ҳәм қоспа терминлердиң
имласы нормаға түскен деп болмайды. Улыўма әдебий тилдиң өзинде қоспа сөзлердиң
имласы, олардың жазылыўында тартыслар бар болыўы себепли, қоспа терминлердиң
жазылыўында да ҳәр қыйлылықлар бар.
Әдебий тилдеги қоспа сөзлер, олардың тәбияты, структурасы ҳәм тийкарынан,
имласы мәселелерине байланыслы бир қатар жумыслар исленген болса да, қоспа сөзлер
мәселеси менен тиккелей байланыслы болған қоспа терминлер мәселеси елеге шекем
1
Нәжимов А. Қарақалпақ тилиндеги жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Нөкис, 1979; Бекбергенов А. Қарақалпақ
тилинде сөзлердиң жасалыўы. Нөкис,1979; Бекбергенов Қ. Қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлердиң жасалыў
өзгешеликлери. // "Вестник Каракалпакского отдиения АН Узбекистана", 2015, N.3.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
388
қарақалпақ тилиниң терминологиясында арнаўлы түрде үйренилмеген. Дурыс, айырым
тараў терминологиялық системаларын лингвистикалық жақтан изертлеў процесинде
тийисли орынларда қоспа терминлерге қысқаша тоқтап өтилген.
2
Бирақ бул изертлеўлерде
белгили бир илим тараўларында ушырасатуғын қоспа терминлердиң жасалыўы, олардың
структурасы ҳәм материаллары улыўмалық тийкарларда қоспа сөзге жақын етип
үйренилген.
"Қоспа сөзлер тек жаңа сөзлерге болған мүтәжликти қандырыў ушын ғана емес, ал
көбирек еки түсиникти бир сөз арқалы билдириў зәрүрлиги болғаны ушын да
әҳмийетли".
3
Бүгинги ўақытта илим ҳәм техниканың түрли тараўларында пайда болып
атырған көплеп қоспа терминлер сол мақсет ушын, яғный бир сөзде еки тусиникти
билдириў ушын хызмет етпекте.
Қоспа терминлер де қоспа сөзлер сыяқлы қарақалпақ тилиниң сөзлеринен ҳәм
басқа тил материалларынан да ҳәр еки деректиң өзара қосылыўынан пайда болады.
Қарақалпақ тилиниң материаллары тийкарында жүзеге келген қоспа терминлер,
тийкарынан, кең қолланылатуғын таяр қоспа сөзлердиң илимий термин сыпатында
терминологиялық системаларға қабылланыў жемиси болып табылады. Бундай еки планда
қолланылатуғын лексикалық бирликлер көбирек халық тили менен байланыслы ҳалда
раўажланған терминологиялық системаларда (мәселен, ботаника, зоология сыяқлы) тез-
тез ушырасады.
Қарақалпақ тилинде айырым компонентлери русша-интернационал болған, ҳәттеки
ҳәр еки бөлеги де қарақалпақ тилинен басқа интернационал тил материалларынан
жасалған қоспа сөзлер ҳәм терминлер ушырасады. Соның менен бирге, қарақалпақ
тилиниң терминологиясына, улыўма қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамына кирген ҳәм
кирип атырған русша-интернационал қоспа терминлер де көп.
Қарақалпақ тилинде бурыннан қолланылып келген қарақалпақша, арабша ҳәм
парсыша сөзлердиң өзара қосылыўынан пайда болған қоспа терминлер төмендеги
модельлерде ушырасады:
а) "атлық + атлық" моделинде жасалған қоспа терминлер: жертөле, атқулақ,
бузаўбас, түйетабан, тасбақа, түйеқус сыяқлы. Кейинги дәўирде техниканың бир қатар
терминологиялық системаларында да усы типтеги қоспа терминлер муғдары артып
бармақта: темиртас, сазтопырақ, тасдуз, таскөмир, қумтопырақ ҳәм т.б.;
2
Алланазаров К. Литературоведческие термины в каракалпакском языке. Автореферат кандидатской
диссертации. Ташкент, 1985; Жаксымуратов К. Фермирование и развитие медицинских терминов в
каракалпакском языке. Автореферат кандидатской диссертации. Ташкент, 1991; Каримхожаев М. Вопросы
изучения терминов земледелия в каракалпакском языке. Автореферат кандидатской диссертации. Ташкент,
1970; Карибаева А. Становление и развитие спортивных терминов в каракалпакском языке. Автореферат
кандидатской диссертации. Алма-Ата, 1991; Нурмахова Ж. Социально-экономические термины в
каракалпакском языке. Автореферат кандидатской диссертации. Нукус, 1999; Пирниязов К. Формирование и
развитие каракалпакской лингвистической терминологии. Автореферат кандидатской диссертации. Алма-
Ата, 1981; Алламуратов Н. Қорақалпоқ тилида юридик терминлар. Номзодлик диссертация автореферати.
Нукус, 2023; Айтмуратов А. Қорақалпоқ тилидаги рақамли технологияларга оид атамалар. Номзодлик
диссертация автореферати. Нукус, 2025.
3
Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии. //Труды
МИФЛИ.T.V. 1939, 46-бет.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
389
ә) "келбетлик + атлық" моделинде жасалған қоспа терминлер де көбирек тәбийий
илимлер терминологиялық системаларында ушырасады: көкғарға, аққус, ақжүўери
сыяқлы. Техникалық терминлер арасында да усы типтеги қоспа терминлер бир қанша:
туўры мүйеш, өткир мүйеш, қарамай, қыйсық мүйешлик ҳәм т.б.;
б) "санлық + атлық" моделинде қоспа термин жасаў барлық терминологиялық
системаларда ушырасады, бул модель менен, әсиресе, математикада көплеп қоспа
терминлер жасалған: төртмүйеш, он еки мүйеш, ярым өткизгиш, ярым толқын ҳәм т.б.;
в) "атлық + фейил формасы" модели де терминологиялық системаларда бир қанша
кең тарқалған болып, бунда, тийкарынан, екинши компонент -ар келбетлик фейил
формасы менен жасалады: айғабағар, белбуўар, елгезер, күнбатар. Бирақ кейинги
ўақытларда бундай түрдеги қоспа сөз ҳәм қоспа термин жасаў азайып баслады ҳәм оның
орнын структурасы ҳәм билдирилиўи дерлик бирдей болған басқа тип ийелей баслады.
Бул типтеги қоспа терминниң биринши компоненти атлық, екинши компоненти
фейилге -ғыш//-гиш, -қыш//-киш аффикси қосылып жасалады: ҳаўа қыздырғыш, ҳаўа
айдағыш, суў тасығыш, суў ысытқыш, ғөш майдалағыш, жүк түсиргиш, толқын өлшегиш,
шаңсорғыш ҳәм т.б.;
г) "рәўиш + атаўыш фейил" модели техникалық терминологияда да аз ушырасады.
Қоспа термин ҳәм терминэлементлердиң қарақалпақ тилинде бурыннан
қолланылып киятырған сөзлер тийкарында қәлиплесиўине русша қоспа терминлердиң
қарақалпақ тилине толық калькалаў процеси де үлкен тәсир етпекте. Калькалаў,
тийкарынан, 1930-жыллардан баслап күшейген сөз жасаў усылларынан болып, ҳәзирги
ўақытта ол қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамын, оның терминологиялық системаларын
байытыўшы әҳмийетли факторлардан бирине айланды. Қайсы бир илим тараўын алып
қарасақ та, онда русша сөзлерге еликлеп өз тилимиз материалларынан жасалған қоспа
терминлерди ушыратамыз. Мәселен, темир жол, муз жарғыш, бесжыллық, суў өлшегиш,
ярым өткизгиш, үшмүйеш ҳәм басқалар. Бул келтирилген қоспа терминлер русша қоспа
терминлерди сөзбе-сөз калькалаў арқалы жасалған.
Компонентлери русша-интернационал сөзлерден ибарат, қарақалпақ тилине таяр
ҳалында өзлестирилген қоспа терминлер. Бул жерде соны айтып өтиў керек, русша ҳәм
интернационал сөзлердиң ҳәр түрли комбинациясы тийкарында жүзеге келген ҳәм рус
тилинде қоспа термин деп қаралатуғын композитлердиң ҳәммеси де қарақалпақ тилинде
қоспа термин бола алмайды. Бул жерде үш жағдайға дыққат қаратыў керек: а) егер русша-
интернационал қоспа терминниң ҳәр еки (яки үш) компоненти қарақалпақ тилинде жекке
термин яки терминэлемент сыпатында қолланылса, бундай терминлер қарақалпақ тилинде
де қоспа термин есапланады. Мәселен, электрстанция, электрлампа, радиостанция,
фотосинтез, кинофильм, электрмотор, ваккумметр, кристаллгидрат, кварцгенератор,
радиолампа, кинокомедия ҳәм т.б.
Биринши компоненти анти, авто элементлеринен, екинши компоненти болса жекке
терминнен дүзилген русша қоспа терминлер қарақалпақ тилинде де қоспа деп қаралыўы
керек. Мәселен, анти элементи менен математикада антиоктава, антикосинус,
антипараллель, антисимметрия, антирадикал, антисимвол сыяқлы қоспа терминлер
жасалған.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
390
Техникада авто элементи жәрдеминде автобаза, автобензин, автоприцеп,
автогрейдер, автокатализ, автокран, автомашина, авторентген ҳәм басқа да бир қанша
қоспа терминлер жасалған. Бул типтеги қоспа терминлердиң жасалыўы ҳәм материалы,
компонентлериниң мәнилери тийисли тараўлардың қәнигелери ушын түсиникли.
Жоқарыдағы ҳәр еки типтеги қоспа терминлер қарақалпақ тилинде өзлестирилген
қоспа терминлер делинеди.
Пайдаланылған әбебиятлар
1.
Алланазаров К. Литературоведческие термины в каракалпакском языке.
Автореферат кандидатской диссертации. Ташкент, 1985.
2.
Алламуратов Н. Қорақалпоқ тилида юридик терминлар. Номзодлик диссертация
автореферати. Нукус, 2023.
3.
Айтмуратов А. Қорақалпоқ тилидаги рақамли технологияларга оид атамалар.
Номзодлик диссертация автореферати. Нукус, 2025.
4.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде сөзлердиң жасалыўы. Нөкис,1979.
5.
Бекбергенов Қ. Қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлердиң жасалыў өзгешеликлери. //
"Вестник Каракалпакского отдиения АН Узбекистана", 2015, N.3.
6.
Жаксымуратов К. Фермирование и развитие медицинских терминов в
каракалпакском языке. Автореферат кандидатской диссертации. Ташкент, 1991.
7.
Каримхожаев М. Вопросы изучения терминов земледелия в каракалпакском языке.
Автореферат кандидатской диссертации. Ташкент, 1970.
8.
Карибаева А. Становление и развитие спортивных терминов в каракалпакском
языке. Автореферат кандидатской диссертации. Алма-Ата, 1991.
9.
Нәжимов А. Қарақалпақ тилиндеги жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Нөкис, 1979.
10.
Нурмахова Ж. Социально-экономические термины в каракалпакском языке.
Автореферат кандидатской диссертации. Нукус, 1999.
11.
Пирниязов К. Формирование и развитие каракалпакской лингвистической
терминологии. Автореферат кандидатской диссертации. Алма-Ата, 1981.
12.
Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической
терминологии. //Труды МИФЛИ.T.V. 1939, 46-бет.
