ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
391
MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASIDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA ILMIY
ASOSLAR
Bektursinova Lalaxan
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti docent.
Jumabaeva Ayaulím Abay qizi
Arzuova Juldız Azat qizi
Amaliy psixologiya ta’lim yo‘nalishi 3-G guruh talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15646652
Annotatsiya. Mazkur maqolada munosabatlar psixologiyasining nazariy asoslari,
shaxslararo munosabatlarning shakllanishi, rivojlanishi va inqirozga uchrashi bosqichlari
psixologik nuqtai nazardan yoritilgan. Xususan, zamonaviy psixologiya maktablarida
munosabatlarga oid qarashlar, ijtimoiy-psixologik hodisalarning inson xulq-atvoriga ta'siri va
oilaviy hamda ishbilarmonlik munosabatlaridagi muammolar muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: munosabatlar psixologiyasi, shaxslararo munosabat, kommunikatsiya,
empatiya, konflikt, oila, psixologik uyg‘unlik, ijtimoiy ta’sir.
Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретические основы
психологии отношений, этапы становления, развития и кризисного развития
межличностных отношений с психологической точки зрения. В частности, в
современных школах психологии обсуждаются взгляды на взаимоотношения, влияние
социально-психологических явлений на поведение человека, проблемы в семейных и
деловых отношениях.
Ключевые слова: Психология отношений, межличностные отношения, общение,
сочувствие, конфликт, семья, психологическая гармония, социальное влияние.
Abstract. This article covers the theoretical foundations of relationship psychology, the
stages of the formation, development and crisis of interpersonal relationships from a
psychological point of view. In particular, in modern schools of psychology, views on
relationships, the impact of socio-psychological phenomena on human behavior and problems in
family and business relations are discussed.
Keywords: relationship psychology, interpersonal relationship, communication, empathy,
conflict, family, psychological harmony, social impact.
Inson ijtimoiy mavjudot sifatida doimiy ravishda boshqalar bilan munosabatda bo‘ladi.
Munosabatlar psixologiyasi aynan shu ijtimoiy munosabatlar, ularning psixik
mexanizmlari, shakllanishi, rivojlanishi va murakkabliklarini o‘rganadi. Zamonaviy psixologik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shaxslararo munosabatlar inson hayot sifati, ruhiy holati va hatto
sog‘lig‘i bilan bevosita bog‘liqdir.
Munosabatlar psixologiyasi — bu psixologiyaning ijtimoiy, umumiy va amaliy bo‘limlari
bilan chambarchas bog‘liq sohasi bo‘lib, odamlar o‘rtasidagi emotsional, ijtimoiy va
kommunikativ aloqalarni o‘rganadi. E. Fromm, K. Rojers, G. Allport, I.V. Dubrovina kabi
psixologlar o‘z asarlarida munosabatlarning inson salomatligi va shaxsiy rivojlanishdagi o‘rniga
alohida e’tibor qaratganlar[1].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
392
Masalan,
E.
Frommning
"Sevgi
san'ati"
asarida
insoniy
mehr-muhabbat
munosabatlarining shakllari va insonning ichki ehtiyojlari o‘rtasidagi uyg‘unlik yoritiladi. K.
Rojers esa shaxslararo munosabatlarda empatiya va shaffof muloqotning muhimligini ta'kidlaydi
[2]. Munosabatlar turlari quyidagilarga bo‘linadi:
- Oilaviy munosabatlar
- Ishbilarmonlik (xizmat) munosabatlari
- Do‘stona va sevgi munosabatlari
- Qiyosiy (ziddiyatli) munosabatlar
A.A. Bodalev ta’kidlaganidek, inson o‘zining ichki dunyosi bilan faqatgina boshqa
odamlar orqali aloqa o‘rnatgan holda to‘liq ochiladi va rivojlanadi[3]. Munosabatlarning
shakllanish va rivojlanish bosqichlari ham bor: Shaxslararo munosabatlar odatda quyidagi
bosqichlardan o‘tadi:
1. Tanishuv va dastlabki taassurotlar bosqichi
2. Emotsional yaqinlashuv bosqichi
3. Barqarorlik bosqichi
4. Inqiroz yoki o‘zgarishlar bosqichi. Zamonaviy jamiyatda insonlar orasidagi
kommunikatsiya osonlashgan bo‘lsa-da, emotsional yaqinlik susaymoqda. Sabablari quyidagilar
bo‘lishi mumkin: empatiya darajasining pastligi; raqamli aloqa usullarining haddan ziyod
ko‘pligi; o‘zini ifoda etish va eshitish ko‘nikmalarining yetishmasligi; shaxsiy chegaralarning
buzilishi. Ayniqsa, oila doirasidagi muammolar (ishonchsizlik, aloqa tanqisligi, moliyaviy
bosim) ko‘p hollarda ajralish yoki ruhiy tushkunlikka olib keladi. Munosabatlar salohiyatini
oshirish va muammolarni bartaraf etish uchun psixologik yondashuvlar mavjud:
- Aktiv tinglash va samimiy aloqa
- Ijobiy kayfiyat va tanqid o‘rniga rag‘batlantirish
- Konfliktlarni konstruktiv hal qilish
- Oilaviy psixoterapiya va guruhli treninglar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning ta’kidlashicha, "Yoshlarga sog‘lom muhitda tarbiya berish, ularning
ongida insoniylik, mehr-oqibat, o‘zaro hurmat va bag‘rikenglik fazilatlarini shakllantirish —
jamiyatimiz taraqqiyoti kafolatidir"[5]. Yoshlik — bu insonning o‘z “Men”ini anglash, ijtimoiy
muhitda o‘z o‘rnini topish va mustaqil qaror qabul qilish davri. Bu bosqichda shaxslararo
munosabatlarga, ya’ni do‘stlik, muhabbat, oila va ijtimoiy guruhlarga tegishli bo‘lishga bo‘lgan
ehtiyoj kuchayadi. Psixolog A. Maslou o‘zining ehtiyojlar ierarxiyasida ijtimoiy aloqalarni
uchinchi darajadagi asosiy ehtiyoj sifatida ko‘rsatgan. Romantik munosabatlar va
identifikatsiyada: O‘smirlik va ilk yosh davrida romantik munosabatlar shaxsiy identifikatsiya va
emotsional yetuklikka xizmat qiladi.
Yoshlar orasida o‘zaro tushunmaslik, rashk, qaramlik (psixologik bog‘liqlik) kabi
muammolar kuzatiladi. Bu esa o‘z navbatida o‘z-o‘zini qadrlashga va kelajakdagi oilaviy
hayotga ta’sir ko‘rsatadi. Kommunikatsion muammolarda bo’lsa : Raqamli texnologiyalar
taraqqiyoti yoshlarning real hayotdagi muloqot ko‘nikmalarini sustlashtirmoqda. Ijtimoiy
tarmoqlar orqali aloqa o‘rnatish qulay bo‘lsa-da, bu yuzma-yuz muloqot, emotsional bog‘liqlik
va empatiya darajasini kamaytiradi. Bu esa ijtimoiy ajralish, yolg‘izlik, xavotir va depressiyaga
olib kelishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
393
Konfliktlar va stressli holatlarda yoshlar o‘rtasidagi do‘stlik, juftlik va oila a’zolari bilan
munosabatlarda ziddiyatlar, noto‘g‘ri tushunish, bosim, mustaqillikka bo‘lgan intilish sababli
stress holatlari tez-tez yuzaga keladi. Bunday vaziyatlarda konfliktologik yondashuv, ijobiy
muloqot va murosani o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Oila va muvozanat masalasida
ko‘plab yoshlar o‘z oilaviy hayotini boshlash arafasida munosabatlarda muvozanat, o‘zaro
mas’uliyat, ishonch, rollarni taqsimlash, qarorlar qabul qilish borasida psixologik tayyorgarlik
darajasida bo‘lmaydi. Bu esa ajrimlar sonining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Psixologik
savodxonlikning pastligi:
Ko‘plab yoshlar o‘z his-tuyg‘ularini anglay olmaydi, munosabatdagi xatti-harakatlarini
psixologik jihatdan tahlil qilmaydi. Psixologik madaniyat va emotsional intellekt darajasining
pastligi ko‘plab nizolar va noaniq vaziyatlarga olib keladi. Yoshlar orasida empatiya va
tolerantlikning pasayishi: Zamonaviy yoshlar orasida individualizmning kuchayishi, boshqalar
fikriga nisbatan befarqlik va bag‘rikenglikning kamayishi munosabatlarda muammolarni yuzaga
keltirmoqda. Bu esa o‘zaro hurmatga asoslangan jamiyat qurilishiga to‘sqinlik qiladi. Xulosa
o’rnida aytish mumkin-ki : Munosabatlar psixologiyasi bugungi kunda nafaqat nazariy, balki
amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lgan soha hisoblanadi. U shaxsning ruhiy holati, ijtimoiy faolligi,
hayot sifati bilan bevosita bog‘liqdir. Shaxslararo aloqalardagi muvozanat va uyg‘unlik jamiyat
barqarorligining asosiy omillaridan biridir. Shu boisdan, ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni
kengaytirish va amaliyotga joriy qilish zamon talabi bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Fromm E. Sevgi san’ati. – T.: Yangi asr, 2020.
2.
Rojers K. Shaxsga yo‘naltirilgan psixoterapiya. – M.: Eksmo, 2019.
3.
Bodalev A.A. Shaxslararo munosabatlar psixologiyasi. – M.: Prosveshcheniye, 2006.
4.
Allport G. Shaxsning psixologik tabiati. – Nyu-York: Routledge, 2018.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoshlarga oid nutqlari. www.prezident.uz
