ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
568
O’ZBEKISTON TA’LIM TIZIMIDA BOSHLANG’ICH SINFLARNI MUAMMOLI
TA’LIM METODLARI ORQALI O’QITISHNING AHAMIYATI
Otaboyeva Lolaxon Bunyodbek qizi
Urganch RANCH texnologiya Universiteti Pedagogika mutaxassisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15652708
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini darsga jalb qilishda
muammoli ta’lim metodlarining o‘rni va samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida turli
muammoli metodlar
—
muammoli savollar, aqliy hujum, rolli o‘yinlar va topshiriqlar orqali
o‘quvchilarning darsga bo‘lgan faolligi va qiziqishi qanday oshishi ko‘rib chiqildi. Tajriba
darslari asosida aniqlanishicha, muammoli metodlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, savol
berish va ijodiy yondashuvni shakllantiradi. Mazkur maqolada amaliy dars ishlanmasi, metodlar
turlari va ularning qulayligi haqida konkret misollar keltirilib, boshlang‘ich ta’limda ushbu
yondashuvni keng joriy etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
muammoli ta’lim, boshlang‘ich sinf, darsga qiziqish, faol o‘quvchi, ta’lim
metodlari.
Аннотация.
В данной статье анализируется роль и эффективность проблемных
методов обучения в вовлечении учащихся начальной школы в урок. В исследовании
рассматривалось, как можно повысить активность и интерес учащихся к уроку с
помощью различных проблемных методов
-
проблемных вопросов, мозгового штурма,
ролевых игр и заданий. На основе экспериментальных уроков было выявлено, что
проблемные методы формируют у учащихся самостоятельное мышление, вопрошание и
творческий подход. В данной статье приводятся конкретные примеры практической
разработки уроков, виды методов и их удобство, а также даются рекомендации по
широкому внедрению данного подхода в начальном образовании.
Ключевые слова:
проблемное обучение, начальная школа, интерес к уроку,
активный ученик, методы обучения.
Abstract.
This article analyzes the role and effectiveness of problem-based learning
methods in engaging primary school students in the lesson. The study examined how students'
activity and interest in the lesson can be increased through various problem-based methods -
problem questions, brainstorming, role-playing games and assignments. Based on experimental
lessons, it was found that problem-based methods form independent thinking, questioning and a
creative approach in students. This article provides specific examples of practical lesson
development, types of methods and their convenience, and gives recommendations for the
widespread introduction of this approach in primary education.
Keywords:
problem-based learning, primary school, interest in the lesson, active student,
teaching methods.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimida tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu
islohotlar zamonaviy pedagogik yondashuvlarni, ayniqsa talabalarning faolligini oshiruvchi,
tanqidiy va mustaqil fikrlashga yo‘naltiruvchi uslublarni ta'lim jarayoniga joriy etishni ko‘zda
tutadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
569
Shunday metodlardan biri
—
muammoli ta’lim metodi —
bugungi kunda eng dolzarb
yondashuvlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekiston ta’lim tizimida
muammoli ta’lim metodlarining ahamiyati, ularni boshlang’ich sinflarda qo‘llash bo’yicha
amaliyot va natijalar tahlil qilinadi.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi —
o‘quvchilarda bilimga qiziqish, fikrlash va mustaqil
o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim davr hisoblanadi. Mazkur bosqichda ta’lim
usullarining tanlanishi o‘quvchilar faolligi va motivatsiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
An’anaviy yondashuvlardan farqli ravishda, muammoli ta’lim metodlari o‘quvchilarni
faol fikrlashga, mustaqil qaror qabul qilishga va darsga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat
qiladi. Ayniqsa, yosh bolalarning tabiiy qiziqishlari, savolga bo‘lgan moyilligi muammoli
metodlar uchun qulay psixologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Metodlar
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Adabiyotlar tahlili: Muammoli ta’lim bo‘yicha ilmiy maqolalar, darsliklar va amaliy
qo‘llanmalar o‘rganildi.
So‘rovnoma: Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlaridagi umumta'lim maktablari va
oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilari o‘rtasida muammoli ta’lim metodlaridan foydalanish
holati bo‘yicha so‘rovnoma o‘tkazildi.
Tajriba ishlari: Ikki sinf (tajriba va nazorat) misolida muammoli yondashuv asosida dars
o‘tildi va natijalar solishtirildi.
Nazariy tahlil: muammoli ta’lim metodlari bo‘yicha ilg‘or
adabiyotlar o‘rganildi.
Amaliy kuzatuv: Toshkent shahri va viloyat maktablarida 2-3 sinflar misolida dars
jarayonlari tahlil qilindi.
Tajriba-metodik yondashuv: Tajriba guruhida turli muammoli metodlar (aql charxlash,
kichik guruhlarda muammoni hal qilish, rolli o‘yinlar) asosida darslar tashkil etildi.
Natijalar
Tadqiqot jarayonida quyidagi natijalarga erishildi:
O‘qituvchilarning 65 foizi muammoli ta’lim usullarini nazariy jihatdan bilishini, ammo
amalda to‘liq qo‘llay olmasligini bildirgan.
Tajriba guruhida muammoli metod asosida o‘tilgan darslardan so‘ng, o‘quvchilarning
savol berish faolligi 40% ga, mustaqil fikrlash darajasi esa 35% ga oshgan.
Muammoli ta’lim darslari o‘quvchilarda ko‘proq qiziqish uyg‘otgan va mavzuni eslab
qolish ko‘rsatkichlari nazorat guruhiga nisbatan yuqori bo‘lgan.
Tajriba sinflarida muammoli metodlar asosida o‘tilgan darslarda o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishi 45% ga oshdi.
O‘quvchilar tomonidan mustaqil savollar berish, muammoga yechim taklif qilish holatlari
ko‘paydi.
Quyidagi muammoli metod turlari eng samarali deb topildi:
“Savol
-
javob orqali muammo yechish” –
o‘quvchining mulohaza yuritish ko‘nikmasini
rivojlantiradi.
“Rolli o‘yinlar asosida muammo yaratish” –
o‘quvchining darsga emotsional
bog‘lanishini oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
570
“Aqliy hujum (brainstorming)” –
kichik guruhlar ichida ijtimoiylashuvni va ijodiy
fikrlashni faollashtiradi.
Umumta’lim maktablarining 2
-sinflari uchun bir soatlik dars ishlanmasi namunasi
Fan:
Ona tili
Sinf:
2-sinf
Mavzu:
So‘z va uning ma’nosi
Dars turi:
Yangi bilim beruvchi
Metod:
Muammoli ta’lim usuli
Vaqti:
45 daqiqa
Jihozlar:
Doska, marker, A4 qog‘ozlar, slaydlar, kartochkalar
Darsning maqsadi:
Ta’limiy:
O‘quvchilarda “so‘z” va “so‘z ma’nosi” haqida dastlabki tushuncha hosil qilish.
Tarbiyaviy
:
O‘quvchilarda og‘zaki va yozma nutq madaniyatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi:
Muammoli vaziyat orqali mustaqil fikrlash, taxmin qilish va tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
Muammoli vaziyat asosida dars jarayoni
:
1. Tashkiliy qism (5 daqiqa):
Salomlashish, davomatni aniqlash
Psixologik muhit yaratish:
“Bugun men nimani o‘rganmoqchiman?” degan savol orqali o‘quvchilarni ruhlantirish.
2. Kiruvchi savol va muammo qo‘yish (10 daqiqa):
O‘qituvchi savol beradi:
“Odamlar nima uchun bir
-biri bilan gaplashadi? Gaplashganda nimalardan
foydalanamiz?”
Kutilgan javoblar: so‘z, gap, tovushlar, imo
-ishoralar.
Shu yerda muammo qo‘yiladi:
“Agar so‘zlar bo‘lmasa, biz qanday aloqa qilgan bo‘lardik? So‘zlar nimani anglatadi?”
O‘quvchilarning taxminlari tinglanadi. So‘ng, dars mavzusi e’lon qilinadi:
So‘z va uning ma’nosi.
3. Yangi bilimni o‘rganish (15 daqiqa):
O‘qituvchi tushuntiradi:
So‘z –
biror narsani, harakatni, belgini ifodalovchi birlik.
Har bir so‘zning ma’nosi bo‘ladi.
Masalan: “gul” –
chiroyli o‘suvchi o‘simlik.
Interaktiv topshiriq:
O‘quvchilarga 3
-
4 ta so‘z beriladi, ularning ma’nosini aniqlash topshirig‘i beriladi.
Masalan: oy, qush, yugurdi, do‘st.
4. Mustahkamlash
–
muammoli vazifa (10 daqiqa):
Topshiriq:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
571
Quyidagi so‘zlar orasida ma’nosi boshqa so‘zni toping:
kitob, daftar, ruchka, qush
Savol:
“Nega bu so‘z boshqalardan farq qiladi?”
O‘quvchilar izohlaydi va tahlil qiladi. Bu orqali tanqidiy fikrlash rivojlanadi.
Muammoli holat:
O‘qituvchi ataylab chalkash gap aytadi:
“Qalam uchib ketdi.”
“Bu gap to‘g‘rimi? Nima uchun?”
O‘quvchilar bu yerda "uchish" fe’li qalamga to‘g‘ri kelmasligini tushuntiradi.
5. Baholash (3 daqiqa):
Og‘zaki rag‘bat: “A’lo ishlading”, “Zo‘r tahlil qilding”
Yulduzcha, “Ilm yo‘li” degan jadvalga o‘quvchi belgilar qo‘yiladi
6. Uyga vazifa (2 daqiqa):
5 ta so‘z yozib, ularning ma’nosini yozish.
O‘zing yaratgan 2 ta muammoli gap yozib kelish.
Foydalanilgan metodlar:
Muammoli savol berish
Tahlil qilish va izohlash
Guruhda fikr almashish
Muhokama
Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, muammoli metodlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
uchun tabiiy bo‘lgan qiziqish va o‘rganishga bo‘lgan intilishni yo‘naltirishda samarali vosita
hisoblanadi. Ammo ushbu metodlardan foydalanish o‘qituvchidan puxta tayyorgarlik, sinf
psixologiyasini chuqur tushunish, shuningdek, mos muammo holatlarini yaratish bo‘yicha
metodik bilimlarni talab etadi. Ko‘pchilik o‘qituvchilar nazariy bilimga ega bo‘lsada, amalda
ularni tatbiq qilishda qiynalayotgani ham aniqlangan. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, muammoli
ta’lim metodlari o‘quvchilarning intellektual rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘z
fikrini asoslab berishga, yechim topishga va ijodkorlik bilan yondashishga o‘rganadi. Ammo bu
metodni to‘laqonli joriy qilish uchun o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash, darsliklar va metodik
qo‘llanmalarda yangicha yondashuvlarni keng joriy qilish zarur.
Xulosa
Boshlang‘ich sinfda muammoli ta’lim metodlarining samarali qo‘llanilishi o‘quvchilarda
bilimga qiziqish, dars jarayonida faol ishtirok etish, mustaqil fikrlash kabi ko‘nikmalarni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilarni mazkur metodlarga tayyorlash, metodik
qo‘llanmalar bilan ta’minlash va amaliy mashg‘ulotlar orqali tajriba almashish tizimini
kuchaytirish ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqadi.
Tajriba ishlari: Ikki sinf (tajriba va nazorat) misolida muammoli yondashuv asosida dars
o‘tildi va natijalar solishtirildi.
Muammoli ta’lim metodlari O‘zbekiston ta’lim tizimining sifatini oshirishda muhim omil
bo‘lib xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
572
Ularni tizimli ravishda joriy etish orqali o‘quvchilarning bilim olish jarayonidagi passiv
rolidan chiqib, faol ishtirokchi sifatida shakllanishiga erishiladi. Kelgusida bu metodlar asosida
ilg‘or darslar va o‘quv dasturlarini ishlab chiqish zarur.
Muammoli metodlar
—
o‘quvchilarda faollik, mustaqil fikrlash va darsga qiziqishni
kuchaytiradi. Boshlang‘ich sinfda bu metodlar oson vizual, o‘yin va savol
-javoblar bilan joriy
etilishi mumkin. Muhimi
—
o‘qituvchi darsni muammoga asoslashni o‘rgansa, o‘quvchilar unga
qiziqish bilan javob beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Karimov, I.A. (2017). Yuksak ma’naviyat —
yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat.
2.
G‘ofurov, K., & Xolbekova, G. (2021). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularni
ta’lim jarayonida qo‘llash. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Musurmonova, O. (2019). Boshlang‘ich ta’limda innovatsion dars metodlari. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
4.
Jonibekova, N. (2020). “Boshlang‘ich ta’limda muammoli vaziyatlar orqali o‘quv
faoliyatini faollashtirish.” Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar, №4, 45–
49-betlar.
5.
Abdullaeva, G. (2022). “Boshlang‘ich sinfda dars samaradorligini oshirishda o‘yinli va
muammoli metodlarning o‘rni.” Pedagogika va psixologiya muammolari, №1, 33–
37-
betlar.
