ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
411
DAVLAT QARZI VA UNING IQTISODIY BARQARORLIKKA TA’SIRI
No‘monjonova Shoxsanam Muzaffar qizi
Guliston davlat universiteti
Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalar fakulteti talabasi.
nomonjonovashohsanam221@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15647451
Annotatsiya. Ushbu tadqiqot davlat qarzining iqtisodiy barqarorlikka ta'sirini kompleks
tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada davlat qarzining nazariy asoslari, uning makroiqtisodiy
ko'rsatkichlarga ta'siri va barqaror rivojlanishga ta'siri ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga
ko'ra, davlat qarzi ma'lum chegaralarda iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishi mumkin, ammo
haddan tashqari yuqori qarzi darajasi fiskal inqirozga olib kelishi va iqtisodiy barqarorlikni
buzishi mumkin. Maqolada O'zbekiston va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar misolida davlat
qarzi boshqaruvi bo'yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: davlat qarzi, iqtisodiy barqarorlik, fiskal siyosat, makroiqtisodiy
ko'rsatkichlar, qarz barqarorligi, iqtisodiy o'sish.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyotda davlat qarzi muhim fiskal vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda.
Davlat qarzi orqali hukumatlar infrastruktura loyihalarini moliyalashtirish, iqtisodiy
inqirozlar davridagi stimul dasturlarini amalga oshirish va ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Biroq, davlat qarzining haddan tashqari ko‘payishi iqtisodiy
barqarorlik uchun jiddiy xavf tug’dirishi mumkin.
Dunyodagi ko‘plab mamlakatlar, jumladan, rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar
davlat qarzi darajasining keskin o'sishi muammosiga duch kelmoqda. 2020-2022-yillardagi
global COVID-19 pandemiyasi davrida davlat qarzlari yanada ko'proq oshgan va bu holat
iqtisodiy barqarorlik masalasini yanada dolzarb qildi.
Davlat qarzining iqtisodiy barqarorlik va makroiqtisodiy ko'rsatkichlarga ta'sirini chuqur
tahlil qilish uchun optimal qarzi darajasini aniqlash va samarali qarz boshqaruvi strategiyalarini
ishlab chiqishimiz kerak bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning
“Davlat qarzi to‘g‘risida”gi 2023-yil 29-apreldagi O‘RQ-836-sonli qonunida: “Davlat qarzini
boshqarish quyidagilardan iborat:
davlat qarzini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish;
davlat tomonidan mablag‘ jalb qilish;
davlat tomonidan jalb qilingan mablag‘larni boshqarish;
davlat qarzi bilan bog‘liq xatarlarni boshqarish;
davlat qarzini restrukturizatsiya qilish;
davlat tomonidan jalb qilingan mablag‘larni qaytadan kreditlash;
davlat kafolatini rasmiylashtirish va taqdim etish;
davlat qarziga oid shartnomalarning va davlat kafolatlarining ro‘yxatini yuritish;
davlat qarzining hisobi va hisobotini yuritish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
412
davlat qarzi bo‘yicha xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash va davlat kafolatini bajarish”
1
ta’kidlangan.
Rivojlanib borayotgan yurtimizda ma’lum loyihalar amalga oshirilishi mamlakat tashqi
qarzida sezilarli ko‘rsatkichlarni egallamoqda(1-jadval).
1-jadval. O‘zbekiston tashqi qarzi — 2025 yil (yillik maʼlumot)
2
Ko‘rsatkich
Miqdor (mlrd $)
YaIMga nisbati (%)
Izoh
Umumiy tashqi qarz
(2024 yakuni)
64.1
55.7 %
Davlat: 33.9,
korporativ: 30.2
Davlat tashqi qarzi
(2024 iyul)
30.9
27.7 %
Qimmatli pullar bilan
42.4 (1-aprel holat)
33.5 %
Davlat: 35.55, ichki:
6.87
Joriy prognoz (2025
yakuni)
45.1
36.7 %
Vazirlik: 3 mlrd
byudjet, 2.5 mlrd
investisiya
Yillik kirim rejalari
(2025)
5.5
—
2.5 mlrd invest.,
3 mlrd byudjet
Davlat qarzi nazariyasi bir necha asosiy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Keynscha
nazariyasiga ko‘ra, davlat qarzi iqtisodiy inqiroz davrlarida zarur stimul vositasi hisoblanadi. Bu
yondashuv davlat xarajatlarining ko‘payishi orqali yalpi talabni oshirish va ishsizlikni
kamaytirish imkonini beradi.
Neoklassik nazariya esa davlat qarzining uzoq muddatli salbiy oqibatlariga e’tibor
qaratadi. Bu nazariyaga ko‘ra, davlat qarzi soliq yukini kelajak avlodlarga o‘tkazish va xususiy
investitsiyalarni siqib chiqarish effektiga olib keladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, davlat qarzining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri murakkab
va ko‘p tomonlama xarakterga ega. Quyidagi asosiy ta’sir yo'nalishlari aniqlangan:
1. Iqtisodiy o‘sishga ta’siri
Empirik tadqiqotlar davlat qarzi va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida bog’liqlik mavjudligini
ko‘rsatadi. YaIMning 60-90% gacha bo'lgan qarzi darajasi iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishi
mumkin, ammo bu chegaradan oshgan holda salbiy ta’sir kuzatiladi.
2. Inflyatsiya sur'atiga ta'siri
Davlat qarzining ko'payishi, ayniqsa, ichki moliyalashtirish orqali amalga oshirilganda,
inflyatsiya bosimini kuchaytirishi mumkin. Bu holat monetar siyosatning samaradorligini
kamaytiradi va narx barqarorligini buzadi.
3. Foiz stavkalariga ta’siri
Yuqori davlat qarzi darajasi foiz stavkalarining oshishiga olib keladi, bu xususiy
investitsiyalarni kamaytiradi va iqtisodiy o’sishni sekinlashtiradi
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning “Davlat qarzi to‘g‘risida”gi 2023-yil 29-apreldagi O‘RQ-
836-sonli qonuni
2
https://stat.uz/uz/
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
413
O‘zbekistonda davlat qarzi darajasi 2020-yildan boshlab sezilarli darajada oshgan. 2019-
yildagi YaIMga nisbatan 29.3% ni tashkil etgan, davlat qarzi 2023-yil oxiriga kelib 35.8% ni
tashkil etdi. Bu o'sish asosan COVID-19 pandemiyasi oqibatlarini bartaraf etish va iqtisodiy
tiklanish dasturlari bilan bog’liq.
O'zbekistondagi davlat qarzi miqdori bo‘yicha umumiy qarzning 70%i tashqi qarz,
umumiy qarzning 30%i ichki qarzlar hisoblanadi. Qarz xizmat ko'rsatish yuklamasi xalqaro
me'yorlar doirasida qabul qilinadigan darajada 2023-yilda davlat byudjeti daromadlarining
12.4% ni tashkil etdi.
Taqqoslama tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
optimal davlat qarzi darajasi YaIMning 40-50% ini tashkil etadi. Bu chegaradan oshgan holda
quyidagi muammolar yuzaga keladi:
•
Qarzi xizmat ko'rsatish xarajatlarining oshishi
•
Tashqi qarzi zaifligi (currency mismatch)
•
Fiskal makonning torayishi
•
Investorlar ishonchining pasayishi
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, davlat qarzi zamonaviy iqtisodiyotda ikki
tomonlama xarakterga ega: bir tomondan u muhim fiskal vosita sifatida iqtisodiy o'sishni
rag'batlantirishi mumkin, boshqa tomondan esa haddan oshib ketganda jiddiy iqtisodiy xavflar
tug'diradi.
Davlat qarzi bevosita davlat byudjetiga ham bog’liq. Shuningdek, zamonaviy
iqtisodiyotda davlat qarzi iqtisodiy siyosatning muhim fiskal vositalaridan biri sifatida namoyon
bo‘lib, inqirozli holatlarda iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirish
va infrastruktura loyihalarini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Xususan, O‘zbekiston misolida qarz darajasi 2020-yildan buyon barqaror ravishda oshib
bormoqda. 2023-yil oxirida davlat qarzi YaIMning 35.8 foiziga yetgan bo‘lsa, 2025-yil yakuniga
borib 36.7 foizga yetishi prognoz qilinmoqda. Umumiy tashqi qarz 64.1 mlrd AQSH dollarini
tashkil qilmoqda va uning katta qismi investitsiya va ijtimoiy infratuzilma loyihalariga
yo‘naltirilmoqda.
Shu bois, davlat qarzini samarali boshqarish, uni aniq strategiyalar asosida rejalashtirish
va qarz yukini uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlik doirasida saqlash, davlat byudjetini ham
samarali va ko‘proq foyda keltiradigan sohalarga yo‘naltirish,
qarzi boshqaruvi strategiyasini
takomillashtirish, shaffoflikni oshirish, fiskal qoidalarni joriy etish, qarzi monitoring tizimini
yaratishimiz zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni “Davlat qarzi to‘g‘risida”. 2023 yil 29 aprel, O‘RQ–
836-son. // www.lex.uz
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2024).
Davlat qarzi holati va uni boshqarish
strategiyasi bo‘yicha axborot byulleteni
. Toshkent: Moliya vazirligi nashriyoti. //
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
414
3.
Jo‘rayev, Q.S., & Abdukarimov, A.A. (2021).
Davlat moliyasi
. Darslik. Toshkent:
“IQTISOD–MOLIYA” nashriyoti.
4.
Elmurodov, A.A. (2022). “Davlat qarzining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri: nazariy va
amaliy jihatlar”. —
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar
ilmiy jurnali, №5.
5.
Karimov, D.R. (2023). “Rivojlanayotgan mamlakatlarda davlat qarzi va makroiqtisodiy
xavfsizlik”. —
Moliyaviy tadqiqotlar
jurnali, 2(4), 41–49-betlar.
6.
Tursunov, B.O. (2022). “Davlat qarzining iqtisodiyotga ta’siri va uni boshqarish
masalalari”. —
Iqtisodiyot va ta’lim
jurnali, №2.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024).
Inflyatsiya va foiz stavkalari bo‘yicha
tahliliy sharhlar
. Toshkent: O‘zbekiston MB axborot xizmati. // www.cbu.uz
8.
Xudoyberganov, M.T. (2021).
Makroiqtisodiyot
. Darslik. Toshkent: “IQTISODIYOT”
nashriyoti.
9.
Abdurahmonov, Q.X. (tahriri ostida) (2020).
O‘zbekiston iqtisodiyoti: barqaror
rivojlanish yo‘lida
. Toshkent: Iqtisodiyot fanlari akademiyasi nashriyoti.
10.
https://stat.uz
