ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
419
EKINSHI JÁHAN URISI JILLARINDA SUW XOJALIǴINIŃ QARAQALPAQSTAN
KÓLEMINDEGI ÁHMIYETI
Nietbaev Atabek
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Magistratura bólimi
Tariyx qánigeligi 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15648011
Annotaciya. Ekinshi jáhan urısı jıllarında Ámiwdarya jolawshı hám júk tasıwda baslı
transport jolı esaplanǵan Aral teńizi hám Ámiwdarya boyında miynet iskerligi menen
shuǵillanǵan adamlardıń jeńiske qosqan úlesi úlken áhmiyetke iye Ekinshi jáhán urısı jıllarında
dárya transportı xalıq xojalıǵınıń aldında turǵan ahmiyetlı wazıypalardı orınlawda óz aldına
ayriqsha orın iyeledi. Urıstıń dáslepki kúnlerinen aq mámlekettiń pútkil xojalıǵı áskeriy turmısqa
baǵdarlandı. Sonlıqtan suw transportı da óz jumısın birinshi náwbette áskeriy maqsetlerde
ámelge asirilatuǵın ilajlarǵa qarattı. Aral teńizi hám Ámiwdarya balıqshilarinıń jetkerip bergen
azıq-awqat ónimleri front ushin áhmiyetli rol oynadi.
Gilt sózler: Aral teńizi, Ámiwdarya, kemesazliq, baliqshiliq, suw jolı, xalıq xojalıǵı, suw
transportı, azıq-awqat.
Kóplegen tariyxıy dáliyl hám mısallar Ózbekstan xalqı ullı jeńiske múnásip úles qosqanın
ayqın tastıyıqlaydı. Ayanıshlı urıs baslanǵan birinshi kúnlerden-aq watanlaslarımız fashizmge
qarsı mártlik penen gúresiwge atlandı. Sol waqıtta respublikamız xalqı 6,5 million adamdı
quraǵan bolsa, sonnan 1 million 950 mıńnan aslamı jawız dushpan menen júzbe-júz bolıp, qanlı
sawashlarda qatnasqan. Bul batır hám dáwjúrek mártlerdiń 538 mıńnan aslamı sawash
maydanlarında qaytıs bolǵan. 158 mıńnan aslamı biydárek ketken.
Ózbekstanlı ásker hám oficerlerden 214 mıńnan aslamı jawıngerlik orden hám medal`lar
menen sıylıqlanǵan. Sonıń ishinde, 301 watanlasımız Sovet Awqamı Qaharmanı ataǵına, 70 i
bolsa úsh dárejedegi «Slava» ordenine iye bolǵan.
Ekinshi jer júzilik urıs dáwirinde ózbekstanlı oficerler arasınan onlaǵan generallar, sheber
áskerler jetilisip shıqqan.
Ózbekstan urıs jıllarında front artındaǵı bekkem támiynat bazasına aylandı. Elimizden
sawash maydanlarına úlken muǵdarda qural-jaraq, azıq-awqat, dári-dármaq, kiyim-kenshek,
palatka, parashyut hám basqa da zárúr ónimler jiberilgen. Urıs bolıp atırǵan aymaqlardan
Ózbekstanǵa 170 ten aslam zavod hám fabrika kóshirilip, jedellik penen iske qosılǵan.
Ózbekstan xalqı 1941-1943-jıllarda qorǵanıw fondına 475 million rubl`den aslam qarjını,
22 million rubl` muǵdarında bahalı jeke buyımlardı ıqtıyarlı túrde tapsırǵanı jeńisti
jaqınlastırıwǵa jáne bir áhmiyetli úles bolıp qosıldı.
Sol alasatlı jıllarda xalqımız gumanizm hám insanıylıq babında ózine tán tariyxıy mektep
jarattı. Urıs jalını ishinde qalǵan aymaqlardan kóshirip keltirilgen, túrli milletke tiyisli 1 million
500 mıńǵa shamalas insanlar Ózbekstannan pana taptı. Olardıń arasında 250 mıńnan aslam jetim
balalar da bar edi. Xalqımız bul balalarǵa mehir berdi, sońǵı tislem nanın da olar menen
bólisken.
Xalqımızdıń joqarı mártligi hám keńpeyilligin tastıyıqlawshı bul tariyxıy dáliyller
xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen keńnen tán alınǵan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
420
Elimizde Ekinshi jer júzilik urısta qatnasqan hám front artında pidákerlik penen miynet
etken ata-babalarımızdıń mártligin máńgilestiriwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Urıs
qatnasıwshıları hám mayıpları hár jılı xoshametlenbekte. Tashkent qalasında úlken «Jeńis parki»
ashıldı, usı kúnge shekem ol jerge 2 million 200 mıńnan aslam zıyaratshılar keldi.
Akademik Marat Nurmuxammedovtıń eske túsiriwlerinde Ámiwdáryadaǵı Nókis menen
Xojeli jaǵaları arasındaǵı qayıq hám paroxod-paromları haqqında maǵlıwmatlar bolıp, «suw
ótkizgish tiykarınan eki túrden ibarat boldı; birinshisi, qalaqları bar úlken motorlı paroxod arzan
hám isenimli, biraq; qaynawıtlanǵan dár`yadan asıqpastan, áste aqırın óter edi, ekinshisi, jeke
qayıqlar olar asıqqan jolawshılardı tez alıp ótkeni menen, ondaǵılar kútpegende bolıp turatuǵın
qáwipli hádiysege táwekel etken bolıp, qımbatqa túser edi. Úlken aǵımǵa iye Ámiwdáryadan
ótkeriwdiń eń romantik túri, qayıqshı-darǵalarǵa tiyisli. Darǵa qayıqtıń da komandiri bolıp, onıń
járdemshileri saldawshı hám eskekshiden ibarat. Darǵa-qayıqtıń kapitanı, qayıqtıń eskekshileri
bolǵan eki kisi komandanı yaǵnıy matros xızmetin óteydi»
1
.
Akademik Sabır Kamalov óz eske túsiriwlerinde Ámiwdárya hám Aral suw jolınıń
ekinshi jáhán urısı jıllarında tutqan ornına ayrıqsha toqtalıp, óziniń frontqa suw jolı arqalı
atlanǵanın jazıp: Ámiwdárya boylap «Turkmeniya», atlı katerge minip júrip kettik. Katerge arqa
rayonlardan (Kuybıshev, Kegeyli, Shımbay, Qaraózek, Taxtakópir rayonlarınan) birimlep saylap
alınǵan ballardı mindirdi. Joqarǵı rayonlardan da (Qıpshaq, Shabbaz, Tórtkúl) hár birewinen on-
onnan bala mindi. Solay etip, úsh kún joqarıǵa júzip Charjuyǵa keldik. Eki kúnnen keyin ol
jerden bizlerdi poezd benen Namangan qalasına jiberdi-dep maǵlıwmat bergen
2
.
Ekinshi jáhán urısı jıllarında dár`ya transportı xalıq xojalıǵınıń aldında turǵan
wazıypalardı orınlawda óz aldına orın iyeledi. Urıstıń dáslepki kúnlerinen aq mámlekettiń pútkil
xojalıǵı áskeriy turmısqa ótkerildi. Sonlıqtan suw transportı da óz jumısın birinshi náwbette
áskeriy maqsetlerde islenetuǵın ilajlarǵa qarattı. Ásirese, Qaraqalpaqstan hám Xorezm oazisi
ushın suw transportı tiykarǵı transport bolıp qaldı. Ámiwdárya kemeshiligi hám
Qaraqalpaqsuwtrans kárxanaları jumısshıları óz aldına qoyılǵan tapsırmalardı artıǵı menen
orınlawı esesinde respublikaǵa alıp kelinetuǵın júkler waqtında jetkizildi.
Urıs jıllarında Qaraqalpaqstandaǵı barlıq xızmetke jaramlı kemelerden tolıq paydalanıldı.
Port hám pristan`lar dár`ya transportında ayrıqsha orın iyeledi.
Urıstıń baslanıwı menen pútkil Aral suw jolı iskerligi áskeriylestirildi. Frontqa ketken
teńizshiler hám keme jámááti ornın hayallar hám jas balalar iyeledi. Aral portı jumısshıları
ózlerine júkletilgen jobalardı joqarı dárejede atqardı
3
. Aral teńizi arqalı suw temir jol júk tasıwı
jaqsılandı, bul respublikanıń awqamınıń Evropa bólimi, Sibir` hám Qazaqstan menen
ekonomikalıq baylanıslarında áhmiyetli orın iyeledi.
Aral teńizi balıqshıları da urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap front ushın ónimler jiberdi.
1
«Әмиўдәрья» журналы. 1998-жыл 3-саны, 5-11 бетлер.
2
Камалов С. Өмирим сабақларынан….(еске түсириўлери). Баспаға таярлаған Г.Есемуратова. Нөкис «Илим»-
2019. 13-бет.
3
Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. XIX әсирдиң екинши ярымынан XXI әсирге шекем. Нокис 2003. 266
бет
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
421
Moynaq balıq konserva zavodı 1941-jılı jumısqa túsirilip dáslepki jılı 1473 mıń dana, urıs
jıllarında bolsa 20253 mıń dana shártli banka konserva ónimlerin jetkizip berdi. Ásirese, Aral
teńizi balıǵınan tayarlanǵan ónimler urıs maydanlarında jawıngerlerge kúsh berdi.
Urıs jıllarında orınlarda ǵalabalıq ilajlar ótkerilip, fronttaǵı áskerlerdiń perzentlerine
járdem fondı dúzildi. Mısalı, Xojeli rayonında fronttaǵı áskerlerdiń perzentlerine járdem beriw
ushın 95 mıń rubl` hám 1500 kg túrli ónimler jıynalıp, bunda Xojeli pristanı jumısshıları hám
keme remontlaw zavodı jumısshıları jámááti ásirese belsendilik kórsetti. Kóplegen
shólkemlerdiń jámáátleri tárepinen shembilikler ótkerilip, islegen pullardıń bir bólegi áskeriy
xızmetkerlerdiń perzentlerine, materiallıq járdemge mútáj ata-analardıń perzentlerine ulıwma
bilim beriw fondınan biypul ayaq kiyim hám kiyim-kenshek, mektep quralları yamasa
mekteplerge qáwenderlik etiwshi shólkemlerdiń járdemshi xojalıqları esabınan azıq-awqat
ónimleri berildi. Áne sonday ǵamxorlıq hám itibar menen fronttaǵı áskerlerdiń perzentleri
mekteplerde oqıw múmkinshiligine iye boldı.
Ámiwdárya kemeshiliginiń Xojeli pristanı 1942-jıl rejesin Oktyabr` revolyuciyasınıń 25
jıllıǵına orınlap socialistik jarıs jeńimpazı boldı.
Xojeli pristanında urıstıń dáslepki aylarında 30 hayal keme basqarıwdı úyrenip, frontqa
ketken er adamlardıń ornın iyeledi. Urıs jıllarında tarawda qatar mashqalalar ámelde bolǵanlıǵın
atap ótiw kerek. 1942-jılǵı navigaciya dáwirinde keme hám barjalardan ónimli paydalanıw ushın
barlıq múmkinshilikler kórip shıǵıldı. «Qızıl Arvat» hám «Moynaq» barjaları Qıpshaq portına
Manǵıt paxta zavodı paxtaların júklew ushın keldi. Lekin «Moynaq» barjası 33 saat keshigip
júklendi. «Qızıl Arvat» barjası 85 saat portta turıp qaldı. «Kirov» kemesi Manǵıt paxta tazalaw
zavodı jumısshılarınıń biyparqlıǵı sebepli 2 barja júk ornına 1 barja júkti alıp ketti. Kemelerdiń
bos turǵan waqtı ushın mápdar kárxanalar eskertilip, ayırımlarınıń jumısı sudqa asırıldı, yamasa
«Dexkanin» kemesi seksewil júklew ushın Nurbay jerine eki barjada «Ileck» hám «Burdalik»
jiberilgen edi. Shımbay toǵay xojalıǵı jumısshıları ayıbı menen «Dexkanin» kemesi barjaları
menen 68 saat bos turıp qaldı. Kemelerdiń biykar turıwınan kórilgen zıyan 32000 rubldi quradı.
Xojeli pristanı administraciyası bul boyınsha Shımbay toǵay xojalıǵına sorawnama jiberdi.
1942-jıl may ayında mámlekette sanaat hám transporttıń barlıq zárúrli tarmaqların qamtıp
alǵan Pútkil awqam socialistik jarısı baslandı. Onıń dár`ya transportında baslamashıları Volga
kemesazlıq kárxanası xızmetkerleri boldı.
1942-1943 jılları Aral teńizi balıqshıları mámleketke balıq tapsırıw rejesin atqara almadı.
Sebebi Aral balıq tresti balıqshılıq xojalıqları materiallıq-texnikalıq qurallar, tájiriybeli qánigeler
menen támiyinlenbegen edi. Ózbekstan húkimeti Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında
jaylasqan kólde balıq awlap balıq sanaatın rawajlandırıw ushın “1943-jıldıń basında "Balıqshı"
arteli negizinde "Nókis", "Qońırat", "Porlıtaw" balıq zavodların shólkemlestirip, Ámiwdárya
mámleketlik balıq trestin dúzdi.
1942-1943 jılları Aral teńizi balıqshıları mámleketke balıq tapsırıw rejesin atqara almadı.
Sebebi Aral balıq tresti balıqshılıq xojalıqları materiallıq-texnikalıq qurallar, tájiriybeli
qánigeler menen támiyinlenbegen edi. Ózbekstan húkimeti Qaraqalpaqstan Respublikası
aymaǵında jaylasqan kólde balıq awlap balıq sanaatın rawajlandırıw ushın “1943-jıldıń basında
"Balıqshı" arteli negizinde "Nókis", "Qońırat", "Porlıtaw" balıq zavodların shólkemlestirip,
Ámiwdárya mámleketlik balıq trestin dúzdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
422
Páydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Sulaymanov S. Aral hám Ámiwdárya suw jolı tariyxı. N.2023
2.
Sulaymanov S. Orol va Amudaryo suv ywllari tarixi. T.2022
3.
A.P.Panabergenov. Sovetskaya Karakalpakiya v godı Velikoy otechestvennoy voynı
(1941-1945g.) Nukus «Karakalpakstan», 1980. S.23
4.
Kamalov S. Ómirim sabaqlarınan….(eske túsiriwleri). Baspaǵa tayarlaǵan G.Esemuratova.
Nókis «Ilim»-2019. 13-bet.
5.
A.P.Panabergenov. Sovetskaya Karakalpakiya v godı Velikoy otechestvennoy voynı
(1941-1945g.) Nukus «Karakalpakstan», 1980. S.23
