448
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
IZOHLI LUG'ATLARDA TEXNIK TERMINLARNI BERISH MEZONLARI VA
USLUBLARI
Faxriddinova Gulchiroy Nuritdin qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo'nalishi 1
-bosqich magistranti.
gulchiroyfaxriddinova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661127
Annotatsiya
. Ushbu maqolada izohli lug'atlarda texnik terminlarni berish mezonlari va
uslublari o'rganilgan. Tadqiqot adabiyotlar tahlili asosida olib borilgan bo'lib, turli xil lug'atlar
va leksikografik tadqiqotlar tahlil qilingan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, texnik terminlarni
lug'atlarda berish jarayoni aniq mezonlar va uslublarga amal qilishni talab qiladi.
Terminlarning aniqlik darajasi, tushunarlilik, sistematiklik va standartlashtirish
masalalari muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so'zlar:
izohli lug'at, texnik terminlar, leksikografiya, terminologiya,
lug'atshunoslik, til normasi.
КРИТЕРИИ И МЕТОДЫ ОБОЗНАЧЕНИЯ ТЕХНИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ В
ТОЛКОВЫХ СЛОВАРЯХ
Аннотация.
В этой статье исследуются критерии и методы представления
технических терминов в толковых словарях. Исследование проводилось на основе анализа
литературы, были проанализированы различные словари и лексикографические
исследования. Результаты показывают, что процесс представления технических
терминов в словарях требует соблюдения определенных критериев и методов. Важное
значение приобретают вопросы уровня точности терминологии, разборчивости,
систематичности и стандартизации.
Ключевые слова:
толковый словарь, технические термины, лексикография,
терминология, лексика, языковая норма.
CRITERIA AND METHODS FOR ISSUING TECHNICAL TERMS IN
ANNOTATED DICTIONARIES
Abstract.
This article explores the criteria and methods for assigning technical terms in
annotated dictionaries. The study was conducted on the basis of literature analysis, and various
dictionaries and lexicographic studies were analyzed. The results show that the process of
issuing technical terms in dictionaries requires following specific criteria and styles. The issues
of accuracy, intelligibility, systematicity and standardization of terms are important.
Keywords:
Explanatory Dictionary, technical terms, lexicography, terminology,
lexicology, linguistic norm.
KIRISH
Zamonaviy dunyoda fan va texnika sohasidagi jadal rivojlanish natijasida yangi texnik
terminlar paydo bo'lishi va ularning til tizimiga kirib kelishi jarayoni tobora kuchayib bormoqda.
Bu holat leksikografiya sohasida, xususan izohli lug'atlarni tuzish jarayonida qator muammolarni
yuzaga keltirmoqda. Texnik terminlarning lug'atlarda to'g'ri va samarali aks ettirilishi masalasi
nafaqat til mutaxassislari, balki turli soha mutaxassislari uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi
[1].
Izohli lug'atlar tilning leksik boyligini aks ettiruvchi asosiy manbalar hisoblanadi va
ularning sifati jamiyatning madaniy-ma'rifiy darajasini belgilovchi omillardan biri sanaladi.
449
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Texnik terminlarning lug'atlarda berish mezonlari va uslublari masalasi hozirgi kunda
alohida e'tiborni talab qiladi, chunki bu sohadagi kamchiliklar til normasi va terminologik
tizimning shakllanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin [2].
Tadqiqotning maqsadi izohli lug'atlarda texnik terminlarni berish mezonlari va
uslublarini aniqlash, mavjud yondashuvlarni tahlil qilish va optimal mezonlarni ishlab chiqish
bo'yicha takliflar berishdan iborat. Bu masala zamonaviy leksikografiya nazariyasi va amaliyoti
uchun dolzarb hisoblanadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida adabiyotlar tahlili usuli qo'llanilgan. Tadqiqot
jarayonida o'zbek, rus va xorijiy manbalar keng qamrovda o'rganilgan. Asosan leksikografiya,
terminologiya va lug'atshunoslik sohasidagi nazariy ishlar tahlil qilingan.
O'zbek tilshunosligida izohli lug'atlar va terminologiya masalalari bir qator olimlar
tomonidan o'rganilgan. A.Madvaliev va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, texnik terminlarning lug'atlarda berish jarayoni murakkab leksikografik jarayon
hisoblanadi [3]. Terminlarning tanlash, tasniflaash va izohlash mezonlari aniq belgilanishi zarur.
Rus leksikografiyasida V.V.Morkovkin va S.I.Ozhegov kabi olimlarning ishlari muhim
ahamiyat kasb etadi. Ularning fikriga ko'ra, texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayonida
quyidagi mezonlarga amal qilish zarur: terminning keng qo'llanish darajasi, uning til tizimiga
moslashganlik darajasi va umumiy til qonuniyatlariga mos kelishi [4].
Xorijiy tadqiqotchilar orasida H.E.Wiegand va R.R.K.Hartmann kabi olimlarning
terminologik leksikografiya sohasidagi ishlari alohida e'tiborga sazovor. Ularning ta'kidlashicha,
texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayonida kognitiv va pragmatik omillarni hisobga olish
muhim [5]. Terminlarning qabul qiluvchi tomonidan tushunarlilik darajasi va ulardan
foydalanish konteksti katta rol o'ynaydi.
Leksikografik nazariyada terminlarni berish uslublari masalasi turli yondashuvlar asosida
hal qilinadi. Deskriptiv yondashuv tilning haqiqiy holatini aks ettirishga qaratilgan bo'lsa,
normativ yondashuv til normalarini belgilash va mustahkamlashga yo'naltirilgan [6]. Texnik
terminlar uchun ikki yondashuv ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Terminlarning lug'atlarda berish tartibini belgilashda ham turli printsiplar qo'llaniladi.
Alfabetik tartib eng keng tarqalgan usul bo'lsa-da, tematik guruhlash va sistematik tartib
ham qo'llaniladi [7]. Texnik terminlar uchun sistematik yondashuv ko'proq maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijasida texnik terminlarni izohli lug'atlarda berish jarayonining
murakkab va ko'p qirrali ekanligini ko'rsatdi. Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy mezonlar va
uslublarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayoni nafaqat
lingvistik, balki ijtimoiy-madaniy va pragmatik omillarni ham hisobga olishni talab qiladi.
Birinchi navbatda, terminning qo'llanish chastotasi mezoni alohida ahamiyat kasb etadi.
Rus leksikografi V.V.Morkovkinning ta'kidlashicha, lug'atga kiritilishi lozim bo'lgan terminlar
jamiyat hayotida faol qo'llanilishi va keng jamoatchilik tomonidan ma'lum darajada egallangan
bo'lishi kerak [4]. Bu mezon ayniqsa umumiy maqsadli izohli lug'atlar uchun muhim
hisoblanadi, chunki bunday lug'atlar keng kitobxonlar ommasi uchun mo'ljallangan. Biroq,
chastota mezonini qo'llashda ba'zi qiyinchiliklar mavjud. Yangi paydo bo'lgan texnik terminlar
hali keng tarqalmagan bo'lsa ham, istiqboldagi ahamiyati tufayli lug'atga kiritilishi zarur bo'lishi
450
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
mumkin. Shuning uchun chastota mezonini boshqa mezonlar bilan birgalikda qo'llash maqsadga
muvofiqdir.
Terminning til tizimiga moslashganlik darajasi mezoni ham muhim omil hisoblanadi. Bu
mezon terminning morfologik, fonetik va semantik jihatdan o'zbek til tizimiga qanchalik
moslashganligini baholashga qaratilgan. A.Madvalievning tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, til
tizimiga to'liq moslashmagan terminlar lug'atlarda berish jarayonida qiyinchiliklar tug'diradi [3].
Bunday terminlar uchun ko'pincha izohli tarjima yoki deskriptiv izoh usuli qo'llaniladi.
Til tizimiga moslashganlik darajasini baholashda terminning grammatik xususiyatlari,
so'z yasash qoidalariga mosligi va boshqa til birliklari bilan sintaktik bog'lanish imkoniyatlari
hisobga olinadi. Shu bilan birga, ba'zi texnik terminlar o'z asl shaklidagi qolish va til tizimiga
to'liq moslashmaslik bilan birga ham keng qo'llanilishi mumkin. Bunday hollarda leksikografik
tavsifda terminning etimologik ma'lumotlari va qo'llanish sohasi aniq ko'rsatilishi zarur.
Terminning izohlash imkoniyati mezoni texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayonidagi
eng murakkab jihatlardandiridir. Xorijiy tadqiqotchi H.E.Wiegandning ta'kidlashicha, ba'zi
texnik terminlar shunchalik ixtisoslashgan tushunchalarni ifodalaydi ki, ularni umumiy til
vositalari orqali izohlab berish deyarli imkonsiz [5]. Bunday hollarda leksikograflar bir nechta
strategiyalarni qo'llashi mumkin: terminni eng yaqin sinonimlar orqali izohlab berish, terminning
funksional xususiyatlarini tasvirlash, yoki terminning qo'llanish sohasini kengaytirib berish.
Izohlash imkoniyati mezoni bilan bog'liq holda, terminlarning kognitiv murakkablik darajasini
ham hisobga olish zarur. Ba'zi terminlar kognitiv jihatdan oddiy tushunchalarni ifodalasa,
boshqalari murakkab ilmiy konseptlarni o'z ichiga oladi. Kognitiv murakkablik darajasi
terminning lug'atdagi izohi uzunligi va detallashtirish darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Terminning standartlashganlik darajasi mezoni rasmiy terminologiya siyosati bilan
bog'liq muhim omildir. Sh.Shukurovning ta'kidlashicha, standartlashgan terminlar lug'atlarda
berish uchun ustuvor hisoblanadi, chunki ular rasmiy hujjatlar va o'quv adabiyotlarida
qo'llaniladi [3]. Standartlashganlik darajasini baholashda terminologik qo'mitalarning qarorlari,
davlat standartlari va mutaxassis tashkilotlarning tavsiyalari asosiy mezon bo'lib xizmat qiladi.
Biroq, standartlashtirilmagan terminlar ham keng qo'llanilishi va til qo'llanuvchilari
orasida ma'lum bo'lishi sababli lug'atlarda o'z o'rni topishi mumkin. Bunday hollarda terminning
norasmiy statusi haqida tegishli izoh berilishi zarur. Standartlashtirish jarayoni dinamik
xususiyatga ega bo'lib, vaqt o'tishi bilan terminlarning maqomi o'zgarishi mumkin.
Terminlarni berish uslublari masalasida tadqiqot turli yondashuvlarning mavjudligini
ko'rsatdi. Bevosita izohlash uslubi eng keng qo'llaniladigan usul bo'lib, terminning ma'nosini
qisqa va aniq tarzda berish imkonini yaratadi. Bu uslub oddiy va o'rta murakkablikdagi terminlar
uchun samarali hisoblanadi. Biroq, murakkab texnik terminlar uchun bevosita izohlash uslubi
yetarli bo'lmasligi mumkin. Bunday hollarda kengaytirilgan izoh berish zarurati paydo bo'ladi.
Kengaytirilgan izoh berish jarayonida terminning turli jihatlari - etimologik, semantik,
funksional va pragmatik xususiyatlari yoritiladi. S.I.Landauning ta'kidlashicha, kengaytirilgan
izoh berish uslubi foydalanuvchilarga terminni chuqurroq tushunish imkonini beradi [9].
Terminlarni boshqa terminlar orqali izohlash uslubi ham keng qo'llaniladi, ayniqsa bir soha
doirasidagi terminlar uchun. Bu uslub terminologik tizimning ichki bog'lanishlarini ko'rsatish
imkonini beradi, biroq sirkulyar izohlash xavfini ham tug'diradi. Shuning uchun bu uslubni
qo'llashda terminlar orasidagi ierarxik munosabatlarni hisobga olish zarur.
Misollar orqali tusuntirish uslubi amaliy ahamiyatga ega terminlar uchun juda samarali
hisoblanadi. R.R.K.Hartmannning fikriga ko'ra, misollar terminning qo'llanish kontekstini
451
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ko'rsatish va foydalanuvchilarga amaliy yo'l-yo'riq berish imkonini yaratadi [6]. Bu uslub
ayniqsa texnik jarayonlar, qurilmalar va usullarni ifodalovchi terminlar uchun foydali. Misollar
orqali tusuntirish jarayonida real hayotdan olingan situatsiyalardan foydalanish terminning
pragmatik xususiyatlarini ochib beradi. Biroq, misollar tanlashda ehtiyotkorlik zarur, chunki
noto'g'ri tanlangan misollar terminning ma'nosini buzib ko'rsatishi mumkin. Shuningdek,
misollar zamonaviy va tushunarli bo'lishi, terminning barcha asosiy qo'llanish holatlarini qamrab
olishi kerak.
XULOSA
Tadqiqot natijalarini umumlashtirish shuni ko'rsatadiki, texnik terminlarni lug'atlarda
berish jarayoni yagona formulaga sig'dirilmaydigan murakkab faoliyat hisoblanadi. Har bir
terminning o'ziga xos xususiyatlari mavjud bo'lib, ular uchun individual yondashuv zarur.
Terminlarning lug'atlarda berish sifati nafaqat leksikograflarning professional
mahoratiga, balki soha mutaxassislari bilan o'rnatilgan hamkorlik darajasiga ham bog'liq.
Zamonaviy leksikografiyada interdissiplinar yondashuv tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayonida lingvistik ekspertiza bilan birga soha
ekspertizasi ham zarur. Bu esa terminlarning to'g'ri va aniq izohlashini, shuningdek, ularning
jamiyatdagi o'rni va ahamiyatini to'g'ri baholashni ta'minlaydi.
Texnik terminlar bo'yicha ixtisoslashgan lug'atlar bilan izohli lug'atlar o'rtasida uzviyl
bog'liqlik o'rnatish zarur. Bu esa terminologik tizimning yaxlitligini ta'minlashga yordam beradi.
Texnik terminlarni lug'atlarda berish jarayonida soha mutaxassislari bilan leksikograflar
o'rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa terminlarning to'g'ri va aniq izohlashini
ta'minlaydi.
REFERENCES
1.
Апресян, Ю. Д. (2020). Лексикографические портреты. Москва: Школа языков
славянской культуры.
2.
Мадвалиев, А. (2019). Ўзбек тилшунослигида лексикография масалалари. Тошкент:
Фан.
3.
Шукуров, Ш. (2021). Терминологик лексикография назарияси. Тошкент:
Университет.
4.
Морковкин, В. В. (2018). Основы теории учебной лексикографии. Москва: Русский
язык.
5.
Wiegand, H. E. (2019). Dictionary of Lexicography. Berlin: De Gruyter.
6.
Hartmann, R. R. K. (2020). Principles of Lexicography. London: Routledge.
7.
Zgusta, L. (2018). Manual of Lexicography. Prague: Academia.
8.
Каримов, Ғ. (2022). Ўзбек тилида терминологик тизим. Самарқанд
:
СамДУ
нашри
.
9.
Landau, S. I. (2019). Dictionaries: The Art and Craft of Lexicography. Cambridge:
Cambridge University Press.
10.
Jackson, H. (2021). Lexicography: An Introduction. London: Routledge.
