462
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
MAKON HAQIDAGI QARASHLAR: MODEL VA SIMVOLIKA
Nizomova Nargiza Aliyevna
Farg‘ona davlat universiteti
Ingliz tili amaliy kursi.
Tel: +99890-562-19-44
E-mail:
nizomovanargizaxon@mail
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661249
Odamlar makonni simvolik jihatdan ikki qismga bo‘lishgan: o‘z (ichki) makoni va
begona (tashqi) makoni. O‘z makoni doimo inson hayoti, qadriyatlari va dunyoqarashi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. U himoyalangan, tartibli, iliq, yorug‘, xavfsiz bo‘lgan. Bunday
makon sifatida ko‘pincha uy, yurt, qishloq, shahar yoki muqaddas joylar (masalan,
ibodatxonalar, ziyoratgohlar) tasavvur etilgan. Begona makon esa noma’lum, xavfli, tartibsiz va
qorong‘i deb qaralgan. Bu makonga o‘rmon, sahro, tog‘lar yoki boshqa xalqlarning yurtlari
kirgan. Shu tarzda, qadimgi odam uchun makon faqat geografik joylashuv emas, balki ma’naviy
va madaniy anglash doirasi bo‘lgan.
Makonga bunday yondashuv juda barqaror bo‘lib, u madaniyatda, til va mifologiyada o‘z
aksini topgan. Masalan, o‘ng va chap tomonlar ham turli ma’nolarni ifodalagan: o‘ng tomon —
ijobiy, yorug‘, ilohiy; chap tomon esa —
salbiy, qorong‘i, yovuzlik bilan bog‘langan.
Inson ongida makon g‘oyasi ikki asosiy tamoyil —
markaz va chegara, markaz va chekka
orqali ifodalangan. Markaz
—
bu tartib, ma’naviyat, hayot va xavfsizlik timsoli. U yerda inson
o‘zini erkin va osoyishta his qiladi. Markaz odatda ibodat joylari, oilaviy uy, muqaddas joylar
yoki qadimiy shaharning markaziy nuqtasi sifatida tushunilgan. Chekka esa noma’lum, xavfli,
tartibsiz joy sifatida qaralgan. Chekkada jinlar, yovuz kuchlar, begona xalqlar yashaydi degan
tasavvur mavjud bo‘lgan.
Shuning uchun qadimgi odamlar yangi joyni o‘zlashtirishdan avval uni «tartibga solish»,
ya’ni uni xavfsiz va ma’naviy jihatdan «o‘zlashtirish» zarur deb hisoblashgan. Masalan, yangi uy
qurilayotganda diniy marosimlar o‘tkazilgan, zamin muqaddas deb e’tirof etilgan, ibodatlar,
qurbonliklar amalga oshirilgan. Bu orqali begona makon asta-
sekin o‘z makoniga aylantirilgan.
Shunday tarzda, odamlar makonni “tartibga solib”, uni xavfsiz va ma’naviy jihatdan
qulay joyga aylantirishgan. Ular uchun haqiqiy makon
—
bu muqaddas markazga yaqin bo‘lgan
joy bo‘lib, o‘sha joy inson hayotining markazi sifatida qabul qilingan. U yerda inson o‘zini
“uyda”dek his qilgan.
Biroq, makonning tashqi chegarasi
—
noma’lum, tartibsiz, xavfli hudud sifatida tasavvur
qilingan. U yer
—
boshqa dunyoga, ya’ni xaosga olib boradigan joy bo‘lgan. Shu sababli, har
qanday safar, har qanday joydan chiqib ketish xavf bilan bog‘liq bo‘lgan. Inson u yerdan faqat
muqaddas marosimlar, alohida himoya ostida o‘tgan holatlarda chiqib ketgan.
Shu bois har qanday yangi makonni o‘zlashtirishdan oldin, u joy "muqaddaslashtirilgan",
ya’ni u yerda muayyan marosimlar orqali tartib o‘rnatilgan. Bu marosimlar makonni xavfsiz,
yashashga yaroqli joyga aylantirish vazifasini bajargan. Ular orqali yangi makon mavjud
dunyoning bir qismi sifatida qabul qilingan.
Shuningdek, qadimiy odamlar uchun markaz
—
bu nafaqat geografik, balki diniy-ruhiy
markaz ham bo‘lgan. Ular markazni ilohiy kuchlar bilan bog‘laganlar, uni osmon bilan yer
orasidagi bog‘lovchi nuqta sifatida tasavvur qilishgan. Har bir shahar, har bir ibodatxona, har bir
uyning markazi muqaddas hisoblangan, u yerda dunyo bilan aloqa uzviy tarzda mavjud bo‘lgan.
Shaharlar yoki ibodatxonalarni barpo etish jarayoni qadimiy dunyo yaratilishining ramzi
sifatida ko‘rilgan.
463
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Masalan, ibodatxona qurilishi ko‘pincha dunyoning yaratilishini takrorlash marosimi
sifatida o‘tkazilgan. Bu marosimlar orqali odamlar ilohiy tartibni dunyoga olib kirganlariga
ishonishgan.
Shu bois, har bir muqaddas makon
—
bu ilohiy tartib namoyon bo‘lgan joydir. Ular
uchun faqatgina geografik joy emas, balki bu markaz orqali ular butun koinot bilan bog‘langan
deb hisoblashgan. Shunday qilib, qadimiy insonlar har safar yangi joyni egallaganda, uni avval
"muqaddaslashtirgan", ya’ni uni koinotning bir bo‘lagi sifatida qabul qilishgan.
Bunday yondashuv faqatgina ibodatxonalar yoki shaharlar bilan cheklanib qolmagan.
Hatto oddiy turar joylar, hatto uylar ham ma’lum bir marosimlar orqali
muqaddaslashtirilgan. Masalan, yangi uy qurilganda yoki unga ko‘chib o‘tilganda, ko‘pincha
diniy marosimlar bajarilgan. Bu orqali uy egalari uyning xavfsiz va barakali bo‘lishini
ta’minlashga uringanlar.
Bularning barchasi shuni ko‘rsatadiki, qadimiy insonlar uchun makon shunchaki joy
emas, balki u ruhiy va ilohiy tartib bilan bog‘liq bo‘lgan. Muqaddas makonlar orqali ular o‘z
hayotlariga ma’no va tartib olib kirganlar, muqaddas markaz esa bu tartibning eng muhim belgisi
bo‘lgan.
Shu bilan birga, qadimiy slavyanlar uchun makonning ichki va tashqi chegaralari
o‘rtasidagi aloqalar muhim rol o‘ynagan. Ichki makon, ya’ni odamning yashash joyi, dunyoning
tartibli va muqaddas qismi sifatida ko‘rilgan, tashqi makon esa xaos, xavf va noma’lum dunyo
bilan bog‘langan. Shu tarzda, slavyanlarning kosmogonik tasavvurlari, ular uchun makonning
qanday tashkil etilishi va muqaddas joylarning ahamiyati to‘g‘risida aniq bir tushuncha hosil
qilgan.
Kosmogoniya, ya’ni dunyoning yaratilishiga oid qadimiy tushunchalar, odatda tabiat va
uning elementlari bilan bog‘langan. Suv, yer, havo va o‘t —
bu elementlar slavyanlar uchun
ko‘pincha hayot va baraka manbai sifatida qabul qilingan. Shu bilan birga, ular bu elementlarni
bir-biriga qarama-qarshi kuchlar sifatida ham tasavvur qilishgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Попова З.Д., Стернин И.А. Очерки по когнитивной лингвистике/ З.Д. Попова, И.А.
Стернин.
-
Воронеж: Истоки, 2001.
-
191с. 2002
- 142
2.
Chaves, A (2011)Ta’lim psixologiyasiningturli xil paradigmalari doirasida o’rganilishini
baholash
3.
Lambalgen M., Hamm F. The proper treatment of events. Blackwell Publishing Ltd.,
2005.
–
р.112.
4.
Lambalgen M., Hamm F. The proper treatment of events. Blackwell Publishing Ltd
Падучева Е.В. Метафора и ее родственники // Сокровенные смыслы. Слово, текст,
культура: сб. ст. в честь., 2005. –
р.112.
5.
Алефиренко Н. Ф. Когнитивно
-
семиотические аспекты лингвокультурологии //
Вопросы когнитивной лингвистики. –
2006.
–
№ 1. –
С. 36–
44.
6.
Асколдов С.А. Концепт и слово [Текст] / С.А.Асколдов // Русская словесност. От
теории словесности к структуре текста. Антология. –
М., 1997.
7.
Воркачев С.Г. Наполнение концептосферы // Лингвокультурный концепт: типология
и области бытования: монография.
-
Волгоград: Изд
-
во ВолГУ, 2007.
-
С. 34.
8.
Воркачев, С. Г. Концепт счастья в русском языковом сознании: опыт
лингвокультурологического анализа / С.Г.Воркачев.
-
Краснодар,
464
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
9.
Фрагменты русской языковой картины мира (модели пространства, Телия, В.Н.
Метафоризация и ее роль в создании языковой картины мира В.Н. Телия // Роль
человеческого фактора в языке. Язык и картина мира.
-
М.: Наука, 1988.
-
С. 173
-
203.
