ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODER
N SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
632
15
–
16 YOSHLI VOLEYBOLCHILARNI TEXNIK-TAKTIK HARAKATLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
Mansurov Bobur Mansurovich
Oriental universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15676364
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 15
–
16 yoshli voleybolchilar uchun texnik va taktik
harakatlarni rivojlantirishning usullari, mashg‘ulot jarayonida qo‘llaniladigan samarali
metodlar, yosh xususiyatlariga mos yondashuvlar yoritilgan. Voleybolchilarni tayyorlashda
individual yondashuv va o‘yin faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
voleybol, texnik-
taktik harakatlar, o‘smir sportchilar, mashg‘ulot
metodikasi, jismoniy tayyorgarlik.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida sport sohasining jadal rivojlanishi har bir sport turida
yuqori darajadagi raqobatni yuzaga keltirmoqda. Bu esa sportchilardan nafaqat jismoniy
tayyorgarlik, balki texnik va taktik ko‘nikmalarning puxta egallanishini, shuningdek, aqliy va
emotsional barqarorlikni ham talab qiladi.
Ayniqsa, jamoaviy sport turlari
—
voleybol, futbol, basketbol kabi o‘yinlarda o‘zaro
muvofiqlik va jamoaviy hamkorlik asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, voleybol sport turini o‘rganayotgan o‘smir yoshdagi
sportchilarning texnik-taktik tayyorgarligini shakllantirish va uni muntazam takomillashtirib
borish dolzarb masala hisoblanadi. 15
–
16 yosh davri sportchi shaxsining jismoniy va psixologik
jihatdan yetuklashish bosqichi bo‘lib, bu davrda o‘zlashtirilgan texnik va taktik ko‘nikmalar
sportchining keyingi faoliyatida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Shu sababli bu yoshdagi voleybolchilarning harakat koordinatsiyasi, tezligi, muvozanati,
qaror qabul qilish tezligi, jamoaviy o‘yin madaniyati kabi jihatlar ustida ilmiy asoslangan
yondashuvlar asosida ishlash muhim ahamiyatga ega.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, samarali mashg‘ulotlar tizimi, bosqichma
-
bosqich o‘rgatish
metodlari va yoshga moslashtirilgan individual yondashuvlar voleybolchilarning texnik-taktik
ko‘nikmalarini rivojlantirishda ijobiy natija beradi.
Voleybol o‘yinida to‘g‘ri joylashish, xizmat ko‘rsatish, zarba berish, blok qo‘yish va
himoyalanish kabi elementlar o‘zaro uyg‘unlashgandagina jamoa yuksak darajada o‘ynay oladi.
Ushbu maqolada 15
–
16 yoshli voleybolchilarni texnik-taktik tayyorgarlik jihatidan
samarali tayyorlash usullari, mashg‘ulot strukturasining ilmiy asoslari, yoshga mos
psixofiziologik yondashuvlar hamda mashg‘ulot jarayonini baholash mezonlari atroflicha tahlil
qilinadi.
Maqsad
—
o‘quvchi
-
sportchilarni yuqori darajadagi o‘yin faoliyatiga tayyorlashga
qaratilgan nazariy va amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishdir.
Adabiyotlar sharhi
Voleybol o‘yinining texnik va taktik jihatlarini chuqur o‘rganish bo‘yicha bir qator
olimlar tomonidan muhim ilmiy izlanishlar olib borilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODER
N SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
633
Jumladan, I. Xasanovning “Voleybol asoslari” (2022) nomli qo‘llanmasida o‘yinchilarni
texnik jihatdan tayyorlash bosqichlari, harakat koordinatsiyasi, pozitsion joylashuv va servislar
ustida ishlash metodikasi keng yoritilgan. Muallif texnik mashqlarning bosqichma-bosqich
murakkablashtirilishi orqali o‘rgatish samaradorligini oshirish mumkinligini ta’kidlaydi.
Raufov A. tomonidan yozilgan “Yosh sportchilar bilan ishlashning nazariyasi va
amaliyoti” (2020) asarida o‘smir sportchilarning jismoniy va psixologik rivojlanish xususiyatlari,
ularga individual yondashuv zarurati, yoshga xos motivatsiya mexanizmlari ilmiy asosda
ko‘rsatib berilgan.
Ushbu manba aynan 15
–16 yoshli sportchilarning intensiv mashg‘ulotlarga bo‘lgan
munosabati va moslashuv darajasini hisobga olish zarurligini urg‘ulaydi.
Xalqaro darajadagi muhim manbalardan biri
—
FIVB Coaching Manual (2021)
bo‘lib,
unda voleybolchilarning texnik-
taktik tayyorgarligi uchun tavsiya etilgan ilg‘or mashg‘ulot
uslublari, nazorat va baholash mezonlari, jamoaviy o‘yinlar strategiyasi haqida aniq va aniq
ko‘rsatmalar berilgan.
Ayniqsa, xizmat turlarining (float serve, jump serve) o‘rgatilishi va himoyaviy
pozitsiyalarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar tizimi alohida e’tiborga molikdir.
Shuningdek, B. Karimovning “Sportchilarning psixologik tayyorgarligi” (2023) nomli
tadqiqotida mashg‘ulot jarayonida sportchilarning psixologik holatini nazorat qilish, stressni
boshqarish va ijobiy muhit yaratish uslublari yoritilgan. Ushbu yondashuv 15
–
16 yoshdagi
o‘smirlarning emotsional barqarorligi va jamoada o‘zini erkin tutishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mahalliy mualliflardan Murtazaliev Sh. tomonidan yozilgan “Sport metodikasi asoslari”
(2019) kitobida mashg‘ulot rejalashtirish, davriy yuklama berish, mashg‘ulot mazmunining
yoshga moslashtirilgan strukturasini tuzish kabi masalalar yoritilgan. Muallif voleybolchilarda
o‘yin ko‘nikmalarini shakllantirishda didaktik tamoyillarni hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi.
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar voleybolchilarni tayyorlash jarayonida kompleks
yondashuv zarurligini, bunda texnik, taktik, jismoniy va psixologik jihatlarning uyg‘unligi
muhimligini ko‘rsatmoqda.
Biroq aynan 15
–
16 yoshli voleybolchilarning texnik-taktik harakatlarini chuqur va tizimli
o‘rganishga doir ilmiy ishlar soni nisbatan kam. Shu sababli, mazkur maqola ushbu bo‘shliqni
to‘ldirishga xizmat qilishi mumkin.
ASOSIY QISM
1. 15
–
16 yoshli sportchilarning rivojlanish xususiyatlari
Yosh sportchilar bilan mashg‘ulot olib borishda ularning fiziologik va psixologik
rivojlanish bosqichlari inobatga olinishi zarur. 15
–16 yosh oralig‘i —
bu o‘smirlikning o‘rtacha
bosqichi bo‘lib, organizmda muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ladi: mushak massasining ortishi,
yurak-qon tomir tizimi va nafas olish funksiyalarining kuchayishi, nerv tizimi faoliyatining
barqarorlashuvi, emotsional o‘zgaruvchanlik kamayishi kuzatiladi.
Bu yoshdagi voleybolchilar murabbiy ko‘rsatmalarini tez va sifatli o‘zlashtirishga moyil
bo‘lishadi. Ular bilan individual yondashuv asosida ishlash, motivatsiya va ijobiy
rag‘batlantirishdan samarali foydalanish natijadorlikni oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODER
N SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
634
Ayniqsa, har bir sportchining texnik va taktik ko‘nikmalari rivojlanish sur’ati turlicha
bo‘lganligi sababli, mashg‘ulot jarayoni differensial yondashuv asosida tashkil qilinishi
maqsadga muvofiqdir.
2. Texnik harakatlarni shakllantirish bosqichlari
Voleybol o‘yinining asosiy texnik elementlari quyidagilardan iborat:
•
to‘pni yuqoridan va pastdan uzatish (uzatmalar),
•
qabul qilish,
•
servislar (oddiy va murakkab xizmatlar),
•
blok qo‘yish,
•
zarba berish (hujumchi zarbasi).
Har bir texnik harakat quyidagi bosqichlarda o‘rgatiladi:
•
Tanishuv bosqichi
–
harakat mexanikasi tushuntiriladi va sekin suratda takrorlanadi.
•
Takrorlash bosqichi
–
harakatlar mashqlar orqali takroran mustahkamlanadi.
•
Automatizatsiya bosqichi
–
real o‘yin sharoitida bajarilishi mashq qilinadi.
•
O‘yinli holatda qo‘llash
–
harakat to‘liq o‘yin jarayonida takomillashtiriladi.
Masalan, 15 yoshli o‘yinchiga to‘pni yuqoridan qabul qilish harakati o‘rgatilayotganda
avval statik holatda mashq qilinadi, keyin esa xizmat va hujum harakatlari paytida qo‘llash
mustahkamlanadi.
Mashqlar bosqichma-bosqich murakkablashtiriladi.
3. Taktik ko‘nikmalarni shakllantirish
Taktika
—
bu o‘yin davomida to‘g‘ri qaror qabul qilish, jamoa bilan muvofiqlikda
harakat qilish va holatga mos joylashuvni anglatadi.
Taktik yondashuvlar quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
•
O‘yin joylashuvi va rotatsiya
(6x6 tizimda pozitsiyalash),
•
Jamoaviy himoya strategiyalari
(bloklash, zona bo‘yicha harakatlanish),
•
Hujum kombinatsiyalari
(tezkor uzatma va zarba uyg‘unligi),
•
Taktik fikrlashni rivojlantirish
(qarshi jamoaning harakatlarini tahlil qilish va unga
mos javob strategiyalarini ishlab chiqish).
Bunda mashg‘ulotlarda video tahlil, simulyatsion holatlar, rolli o‘yinlar qo‘llanishi
foydalidir.
15
–16 yoshli sportchilarning tafakkur darajasi ularni o‘z harakatlarini tahlil qilish va
xatolar ustida ishlash imkonini beradi.
4. Mashg‘ulotlar tuzilmasi va yuklama me’yori
Mashg‘ulotlar strukturasi aniq va bosqichma
-bosqich rejalashtiriladi. Quyidagi diagramma
bunga asosiy yo‘nalishni beradi:
•
Isinish
–
15% (harakat koordinatsiyasi, elastiklik)
•
Texnik-taktik topshiriqlar
–
40% (asosiy mashg‘ulot)
•
O‘yinli mashg‘ulotlar
–
35% (strategik vazifalarni bajarish)
•
Sovuq tushirish
–
10% (tiklanish, muhokama)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODER
N SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
635
Yuqoridagi diagrammada
15
–16 yoshli voleybolchilarning mashg‘ulot jarayoni
strukturasi
ko‘rsatilgan.
Yuklama haftada 4-5 marta, 1,5
–2 soatlik mashg‘ulotlardan iborat bo‘lib, har bir
bosqichda yuklama intensivligi nazorat qilinadi. Har oyning oxirida sportchilarning rivojlanish
holati (fizik, texnik, psixologik) bo‘yicha test sinovlari o‘tkazilishi tavsiya etiladi.
5. Baholash va monitoring tizimi
Texnik-taktik harakatlarning takomillashuvini aniqlashda quyidagi mezonlardan
foydalaniladi:
•
texnik harakatlar aniqligi va chastotasi (videoanaliz orqali),
•
pozitsion joylashuvning to‘g‘riligi (murabbiy bahosi),
•
qaror qabul qilish tezligi (reaksiya testlari),
•
jamoa bilan muvofiqligi (o‘yin tahlili),
•
turnir natijalari va individual statistikalar.
Mashg‘ulotlar jarayonida sportchilarga doimiy ravishda oraliq baholar qo‘yilishi, ijobiy
rag‘batlantirish va shaxsiy o‘sish yo‘nalishlari ishlab chiqilishi kerak.
Xulosa
Yuqorida olib borilgan ilmiy tahlillar asosida 15
–
16 yoshli voleybolchilarning texnik-
taktik tayyorgarligini takomillashtirish sportchilarning o‘yin malakasini oshirishda muhim omil
ekani isbotlandi. Bu yoshdagi o‘smir sportchilarda texnik harakatlar, taktik fikrlash, jamoaviy
hamkorlik va psixologik barqarorlikni rivojlantirish uchun bosqichma-bosqich yondashuv,
muntazam monitoring va individual mashg‘ulot tizimlari muhim ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODER
N SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
636
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, texnik harakatlar avvalo oddiy shaklda, so‘ng esa
murakkab o‘yin holatlarida mustahkamlanishi kerak. Taktik yondashuvlar orqali esa
voleybolchilarning qaror qabul qilish tezligi, jamoaviy koordinatsiyasi va o‘yin holatlarida
moslashuvi yaxshilanadi.
Shuningdek, mashg‘ulotlarning tuzilmasi va yuklama me’yorlari yoshga moslashtirilgan
bo‘lishi, baholash tizimi esa aniq va natijaviy bo‘lishi lozim. Bu esa sportchilarning o‘z
rivojlanish darajasini anglab, xatolar ustida ishlashi hamda kelajakdagi yutuqlari uchun
mustahkam poydevor yaratadi.
Ushbu maqolada berilgan nazariy va amaliy tavsiyalar sport maktablari, akademiyalar va
sport klublarida faoliyat yuritayotgan murabbiylar uchun foydali metodik qo‘llanma sifatida
xizmat qilishi mumkin.
REFERENCES
1.
Xasanov I. “Voleybol asoslari”, Toshkent, 2022.
2.
Karimov B. “Sportchilar bilan metodik ishlar”, Samarqand, 2021.
3.
International Volleyball Federation (FIVB) rasmiy metodikasi.
4.
Raufov A. “Yosh sportchilar bilan ishlashning nazariyasi va amaliyoti”, 2020.
