ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
729
O‘RTA MASOFAGA YUGURUVCHI O‘SMIRLARNING SPORT MASHG‘ULOTLARI
JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI
Raxmatova Dilnoza Nigbayevna
Pedagogika fanlari doktori (DSc), professor,
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti.
Chirchiq, O‘zbekiston.
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15677821
Annotatsiya.
Mazkur maqolada oʻsmir yengil atletikachilarning sport mashg‘ulotlarini
jismoniy imkoniyatlari boʻyicha tuzish va takomillashtirish haqida so‘z bor
gan.
Kalit so‘zlar:
sport mashg‘uloti, jismoniy imkoniyatlar, jismoniy tayyorgarlik, oʻrta
masofa, takomillashtirish.
Аннотация
.
В
статье
рассматриваются
вопросы
организации
и
совершенствования спортивной подготовки спортсменов
-
подростков с учетом их
физических возможностей.
Ключевые слова
:
спортивная подготовка, физические возможности, физическая
подготовка, средняя дистанция, совершенствование.
Abstract.
This article discusses the organization and improvement of sports training for
teenage athletes based on their physical capabilities.
Key words:
sports training, physical capabilities, physical training, middle distance,
improvement.
Dolzarbligi.
O‘smirlik davri
- bu jismoniy va fiziologik rivojlanishning eng faol
bosqichidir. Shu davrda sport mashg‘ulotlarining to‘g‘ri tashkil etilishi, ayniqsa o‘rta masofaga
yugurish bo‘yicha, o‘smir sportchilarning sog‘lom o‘sishi, yurak
-qon tomir, nafas olish va
mushak tizimining mustahkamlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Yengil atletika -
“sportning
malikasi” deb ataladi, va o‘rta masofa yugurish (800m
- 1500m) texnika, chidamlilik va tezlikni
birlashtiruvchi murakkab yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishda sportchilarning to‘g‘ri
tayyorlanishi ularning natijalariga bevosita ta’sir qiladi.
O‘smirlik davrida aniqlangan iste’dodli
sportchilarni zamonaviy usullar asosida tayyorlash, keyinchalik ularni yuqori darajadagi
musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishlariga zamin yaratadi. Shuning uchun sport
mashg‘ulotlarining ilmiy asoslangan tizimini yaratish dolzarb vazifalardan biridir. Bugungi
kunda ba'zi sport maktablarida ishlatilayotgan uslubiyotlar eskirib qolgan yoki yetarli darajada
zamonaviy ilmiy-
tibbiy yondashuvlarga mos emas. Bu holat o‘smir sportchilarda charchoq,
jarohatlar, motivatsiya yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli yangilangan, individual
yondashuvga asoslangan mashg‘ulotlar tizimi zarur. O‘zbekistonda sport sohasida olib
borilayotgan islohotlar jarayonida, yosh sportchilar bazasini kengaytirish va ularni professional
sportga tayyorlash dolzarb masalaga aylangan. O‘rta masofa yugurish bo‘yicha salohiyatli
o‘smirlarni aniqlash va samarali tayyorlash milliy sport yutuqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu mavzu o‘smirlarning sport salohiyatini ro‘yobga chiqarish, yengil atletikani
rivojlantirish, zamonaviy mashg‘ulot texnologiyalarini joriy etish va xalqaro musobaqalarda
raqobatbardosh sportchilarni tayyorlash nuqtai nazaridan dolzarb hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
730
Tadqiqot maqsadi:
o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari
jarayonini takomillashtirish yoʻllarini oʻrganish va tahlil qilish.
Tadqiqot vazifalari:
o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari
jarayonini oʻrganish;
o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari jarayonini takomillashtirish
yoʻllarini aniqlash.
Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi.
O‘rta masofaga yuguruvchi
o‘smirlarning sport mashg‘uloti jarayonini takomillashtirish yo‘llari quyidagilar:
1. Ilmiy asoslangan mashg‘ulot dasturini ishlab chiqish.
H
ar bir o‘smirning yosh xususiyati, jismoniy holati va salomatlik darajasiga mos
mashg‘ulot rejasini tuzish;
Biologik yosh va psixologik tayyorgarlik darajasiga qarab yuklamalarni belgilash;
Yuklama va dam olish rejimini muvozanatlashtirish (superkompensatsiya printsipi
asosida).
Bu yo‘l o‘quvchi
-yoshlarning jismoniy va fiziologik imkoniyatlarini inobatga olgan holda
shaxsiylashtirilgan yondashuvni ta’minlaydi. O‘smirlar orasida individual farqlar katta
bo‘lganligi sababli, yagona reja samarali bo‘lmasligi mumkin. Ilmiy asosda tuzilgan
mashg‘ulotlar yuklama va tiklanish orasidagi muvozanatni saqlaydi, bu esa jarohatlarning oldini
olishda muhimdir.
2. Bosqichma-bosqich tayyorlov tizimini joriy etish.
Boshlang‘ich bosqich (12
-14 yosh): umumiy jismoniy tayyorgarlik, yugurish texnikasi
asoslari, o‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar;
O‘rta bosqich (15
-16 yosh): maxsus jismoniy tayyorgarlik, chidamlilik, tezlik-mazmunli
mashqlar, yugurish rejasini o‘rgatish;
Yakuniy bosqich (17-18 yosh): musobaqaviy tayyorgarlik, psixologik barqarorlikni
shakllantirish, intensiv mashg‘ulotlar.
Ushbu tizimda o‘smir sportchilar yoshi va tayyorgarlik darajasiga mos mashqlarni
bajaradi. Bu usul ularni haddan tashqari yuklamasdan, asta-sekin yuqori natijalarga olib keladi.
Chidamlilik, kuch va texnika bosqichma-bosqich shakllanadi, bu esa uzoq muddatli sport
faoliyatiga zamin yaratadi.
3. Texnikani mukammallashtirish.
Qadam uzunligi, qadam chastotasi, tananing holati, nafas olish usullarini to‘g‘rilash;
Videoanaliz yordamida yugurish texnikasini tahlil qilish;
Start, masofa davomida harakatlanish va finish texnikasini alohida o‘rganish.
Texnika - yugurishda energiyani tejash va maksimal samaraga erishishning kalitidir.
Ayniqsa, o‘rta masofa yugurishda nafas olish, tana og‘irligini to‘g‘ri taqsimlash va
qadamlarning ritmiga rioya qilish katta ahamiyatga ega. Videoanaliz kabi zamonaviy
texnologiyalar yordamida texnik xatolar aniqlanadi va tuzatiladi.
4. Zamonaviy mashg‘ulot vositalaridan foydalanish.
Pulsni o‘lchovchi qurilmalar, GPS trekerlar, yengil atletika trassalari;
Quruqlikda va suvda bajariladigan chidamlilik mashqlari;
Iqlim sharoitlariga mos jihozlar (yugurish poyabzali, kiyim-kechak).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
731
Texnologik vositalar sportchining yuklamaga qanday javob berishini kuzatish, yurak
urish chastotasi, tiklanish darajasi va tezlik dinamikasini baholashda muhimdir. Bu esa
mashg‘ulot samaradorligini oshiradi va sportchining imkoniyatlarini maksimal darajada ochib
beradi.
5. Psixologik tayyorgarlik.
Stressga qarshi kurashish usullari (meditatsiya, vizualizatsiya);
Musobaqa oldidan o‘ziga ishonchni oshirish bo‘yicha mashg‘ulotlar;
Motivatsion suhbatlar, maqsad qo‘yish texnikalari.
Sportda ruhiy barqarorlik jismoniy tayyorgarlik bilan birga rivojlanishi kerak. Ayniqsa
o‘smir yoshida psixologik o‘zgarishlar kuchli bo‘ladi, ularni e'tiborsiz qoldirish sport faoliyatiga
salbiy ta’sir qiladi. Motivatsiya, stressni boshqarish va o‘ziga ishonchni oshirish
-
natijaga ta’sir
qiluvchi omillardandir.
6. Ovqatlanish va tiklanish jarayonini tashkil etish.
Mashg‘ulotlar davrida balansli ovqatlanish (oqsil, uglevod, vitaminlar);
Mashg‘ulotdan keyingi tiklanish: uyqu, massaj, saunalar, suzish;
Suyuqlik iste’molini to‘g‘ri nazorat qilish.
Mashg‘ulotdan keyingi tiklanish jarayoni sportchilarning umumiy sog‘lig‘iga va keyingi
mashg‘ulotdagi faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi. To‘g‘ri ovqatlanish va suyuqlik iste’moli
sportchining chidamliligini oshiradi, tiklanish vaqtini qisqartiradi.
7. Individual yondashuv.
Har bir o‘smirning genetik va psixologik xususiyatlarini inobatga olish;
Shaxsiy rivojlanish dinamikasiga qarab mashg‘ulot rejalarini o‘zgartirib borish;
O‘qituvchi va sportchi o‘rtasida ishonchli aloqani yo‘lga qo‘yish.
Har bir sportchining shaxsiy xususiyatlari (genetika, temperament, sog‘lig‘i) asosida
yondashilsa, bu natijaga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Individual yondashuv orqali sportchining
kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi va unga mos mashqlar tanlanadi.
8. Musobaqa tajribasini oshirish.
Muntazam mashq musobaqalarida ishtirok etish;
Yugurish taktikasini sinovdan o‘tkazish;
Mahalliy va mintaqaviy musobaqalarda qatnashib, bosqichma-bosqich milliy darajaga
chiqish.
Musobaqalar nafaqat sport formasini sinovdan o‘tkazish, balki psixologik tayyorgarlikni
oshirish vositasidir. Ular orqali yugurish taktikasini sinab ko‘rish, raqibni baholash va vaqtni
to‘g‘ri taqsimlash o‘rganiladi.
9. Ota-onalar va murabbiylar bilan samarali hamkorlik.
Ota-
onalarga sportchilarning rejasi va ehtiyojlari haqida ma’lumot berish;
Murabbiylar uchun muntazam malaka oshirish kurslarini tashkil etish;
Sportchi atrofida sog‘lom psixologik muhitni yaratish.
Sportchining muvaffaqiyatida uning atrofidagi muhit (oila va murabbiylar) muhim rol
o‘ynaydi. Ota
-
onaning yordami va murabbiyning sog‘lom rahbarligi sportchining motivatsiyasi
va ishonchiga ta’sir qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
732
Xulosa.
O‘rta
masofaga
yuguruvchi
o‘smirlarning
mashg‘ulot
jarayonini
takomillashtirish -
bu ko‘p yo‘nalishli va tizimli yondashuvni talab
qiluvchi jarayondir. Har bir
yo‘nalish sportchining jismoniy, ruhiy, texnik va strategik tayyorgarligini mukammallashtirishga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, mavjud infratuzilma, malakali mutaxassislar, va zamonaviy
yondashuvlar joriy etilishi -
bu yo‘lning asosiy kafolatidir.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi “O‘zbekiston
Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va ommalashtirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida” gi PF
-5924-sonli farmoni.
2.
Верхошанский Ю.В. Физиологические основы и методические принципы в беге на
выносливост М.:2014.
-
80 с.
3.
Рахматова Д. Н. Развитие общей выносливости у детей 10
-
12 лет //Молодой
ученый. –
2010.
–
№. 6. –
С. 374
-375.
4.
Рахматова
Д.
Н.
10
-
16
ёшли
ўсмир
спортчиларда
чидамлиликни
шакллантиришнинг илмий
-
методологик асослари //Fan
-Sportga.
–
2022.
–
№. 4. –
С.
19-22.
