ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
352
QARAQALPAQ ALAMOYNAQ DUWTARÍ HÁMDE BAQSÍSHÍLÍQ MEKTEPLERI
Arzimov Aman Úrgenishbaevich
Nókis qánigelestirilgen мádeniyat mektebi “Milliy muzıka” bólimi
1-kategoriyalı oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15639699
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaqtıń milliy saz áspabı bolǵan “Alamoynaq duwtar”
haqqında, jánede qaraqalpaq baqsıshılıq óneri hám mektepleri haqqında qısqasha aytılıp
ótilgen.
Gilt sózi:
Alamoynaq duwtar, baqsı, mektep, dástan,
milliy muzıka, saz áspab.
КАРАКАЛПАКСКАЯ АЛАМАЙНАКСКАЯ ДУВТАРСКАЯ И БАХШИНСКАЯ
ШКОЛ
Аннотация.
В данной статье кратко рассказывается о каракалпакском
национальном музыкальном инструменте "Аламуйнак дутар," а также о каракалпакском
искусстве и школах бахши.
Ключевое слово:
Оламойнок дутар, бахши, школа, дастан, национальная музыка,
музыкальный инструмент.
KARAKALPAK ALAMAYNAK DUVTAR AND BAKHSHINSK SCHOOLS
Abstract:
This article briefly discusses the Karakalpak national musical instrument
"Alamunaq dutar," as well as the Karakalpak art and bakhshi schools.
Key word:
Olamoynoq dutor, bakhshi, school, dastan, national music, musical
instrument.
Alamoynaq Duwtar-Qaraqalpaq xalqınıń arasında keń taralıp, masalıq tús alıp ketken
kútá kórkem, sulıw dawıslı muzıkalıq áspablardıń biri-Duwtar. Ol shıǵıp keliwi jaǵınan tariyxıy
dereklerge hám kóp ǵana ilimpazlardıń eskertiwlerine qaraǵanda, qararqalpaqlar arasına Xorezm
Oazisine kelgenen keyin payda bolǵan degen túsnikti eskertedi. Biraqta bunday etip qısqa
juwmaq shıǵarıw haqqıyqatlıqqa tuwra kelmeydi, óytkeni ázelden-aq arfa, sıbızǵı, sırnay, qobız,
shınqobız sıyaqlı áspablar keń taralıp, sonıń menen qanalas (semeystva) áspab bolǵan duwtardıń,
qońsılas basqa xalıqlarda bolıp, qaraqalpaqlar arasında burın ushraspay sońǵı Xorezm dáwirinde
ǵana qosıldı dew-tariyxıy shınlıqqa tuwra kelmeydi. Soń qosılǵan áspablar duwtarday bolıp tez
waqıtta bekkem sińisip ketiwi qıyın, keyin qosılıp xalıqtıń muzıkalıq turmısına tolıq sińise
almay júrgen áspablarǵa dáp, naǵara, h.t.b. kórsetiwge bolar edi.
Duwtar qaraqalpaq xalqınıń milliy muzıkalıq saz áspabı bolıp ǵana qoymastan, ol
qaraqalpaq muzıkasın rawajlandırıwda tiykarǵı rol oynaǵan áspab. Duwtar dıń xalıq turmısına
sińisip ketkenligi sonshelli, onı hár bir úyden tabıwǵa boladı derlik. Sebebi joqarda aytılıp
ótilgendey-aq duwtar sazları tiykarınan alǵanda eki dawıslı bolıwı jaǵınanda, duwtar sazlarınıń
joqarı dárejede rawajlanıp kelgenligin kóriwge boladı. Ázelden uslayınsha xalıqtıń arasına
sińisip kelmegende, birden bunday dárejege tez pát penen rawajlanıwǵa erisiwi múmkin emes
edi.
Duwtar sóziniń ózi parıssha duw-eki, tar-tar, yaǵnıy eki tarlı áspab degen mánini
ańlatadı. Duwtar eki túrli usılda soǵılıp, birinshisi qazba-oyma duwtar, ekinshisi qurama–tilme
duwtar dep júrtiledi. Qazba duwtar bolsa ádette tut, jiyde, erik aǵashınan islenedi. Qurama
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
353
duwtar bolsa tut qaraman, juwan sheńgel aǵashlarınan islengen bir qansha (tilme, qabırǵalar)
dan, bóleklerden quralıp, olar óz ara belgili tártipte baylanıstırladı hám biriktirledi. Duwtardıń
moynına qoydıń isheginen tayarlanǵan 12-perde oartılıp, xrommatikalıq qurlısta dúziledi.
Retinde aytıp ótiletuǵın nárse duwtardaǵı perdeniń on eki bolıwı shártli bolmay, hárbir baqsınıń
Erkine qaray kóbeytilipte, kemeytilipte ketetuǵın jaǵdaylarıda bolǵan. Máselen Orınbay baqsı
duwtarına barqulla 14-15 perde baylap júrgen, onı hár namanıń uzın, qısqa keliwine baylanıslı
qollanǵan.
Atqarıwshılar ulıwma qaraqalpaq ádebyat, iskusstvosında yadıkeshlik hám
improvizatorlıq dárejesi jaǵınan oǵada kúshli ónerpazlar bolıp esaplanadı. Olar nebir qıyın
namalar, mıńlaǵan dástan qatarların yadlap alıp, uzaq-uzaq tańlarǵa sozılǵan keshelerde
xalqımızǵa ruwxıy lázzet baǵıshladı. Olar aktyor joqta –aktyor, saxna joqta-saxna, solist jokta-
solist wazıypasın atqarıp, muzıka kɵrkem óner mádeniyatın xalıqqa taratıwshı sheberleri boldı.
Sonlıqtan xalıq óz atqarıwshıların tereń húrmetlep, olardıń atqarıwshılıq talantına tań qalıp
ilahiyda káramatlı kúsh dep túsindi.
Qaraqalpaq muzıka iskusstvosında ózleriniń tvorchestvosınıń baylıǵı menen ayrıqsha
xalıq húrmetine iye bolǵan taraw baqsıshılıq óneri. Baqsı súyiwshilik dástanların atqarıw menen
Orta Aziya hám Zavkaziya ellerinde keń taralǵan.
Qaraqalpaq muzıka iskusstvosı tarawında baqsıshılıq óneri ózleriniń atqarıwshılıq
jollarına qaray birqansha mekteplerge bólinedi. Filologiya ilimleriniń doktorları N.Dawqaraev,
Q.Ayımbetovlar baqsıshılıq mektebin Muwsa hám Súyew mektebi dep ekige bóledi. Ilimpazlar
usılayınsha atqarıwshılıqtı tiykarınan eki gruppaǵa bólip durıs islegen. Biraqta sońǵı ekspediciya
dáwirindegi baqlawlarǵa qaraǵanda, baqsıshılıq keńirek etip tórt toparǵa bóliwge tuwra keledi.
Bular, Aqımbet, Ǵáripniyaz, Arzı, hám Qutım mektepleri bolıp, hárqaysısı ózleriniń
ayrıqsha aytıw jolına, mektebine iye. Olar ózleri dúzgen usı mekteplerinen shákirtler tayarlaǵan,
soǵan ılayıq namalar dóretken. Biraq sonıda aytıp ótiw kerek, bular baslaǵan mektep tekte
usılardan baslanıp, olardan burın bul joldan heshkim júrmegen degen pikir tuwılmaslıǵı kerek.
Olardan burında birneshe baqsılar bul jolǵa aytıp kelgen, biraq olardıń atı házirshe tolıq málim
emes.
Qaraqalpaq muzıkasında ásirler boyı dawam etip kiyatırǵan atqarıwshılıq iskusstvosı
dástan menen namanıń arasındaǵı baylanıstı bekkemlep keldi. Baqsılar dástanlardıń tekte qúrı
mazmunın bayan etip ǵana qoymay, olar óz bayanlamasın saz benen namaǵa salıp atqaradı.
Qaraqalpaq muzıkasında dástanǵa salıp aytılatuǵın namalar úlken orın iyeleydi. Sonlıqtan
baqsılardıń atqarǵan “Ǵárip ashıq, Sayatxan-Hamra, Húrlıxa-Hámira, Ashıq-Nájep, Yusup-
Axmet”, t.b. lirikalıq dástanları menen Nawyı, Maxtumqulı, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar,
A.Dabılov, I.Yusupov hám t.b. klassiklerdiń qosıqlarına aytılǵan namaları óziniń kórkemliginiń
baylıǵı jaǵınan qaraqalpaq xalqınıń ruxıy mádeniyatı haqqında keń túsinik beredi.
Lirikalıq dástanlarda qosık penen nama bir-biri menen tıǵız baylanısta bolıp, olar hadal
muxabbattı, xalıqlar doslıǵın, hayal-qızlar áwladınıń hújdanına berikligin, aqıllılıq penen
tapqırlıqtı jır etedi. Olar bastan ayaǵına shekem qosıq muzıka menen tolı. Sonlıqtan da
qaraqalpaq xalqınıń lirikalıq harakterdegi namalardıń rawajlanıwında onıń ádebiy folklorında
lirikalıq dástanlardıń payda bolıwı menen baylanıslı hám tásiriniń oǵada ullı bolǵanın aytıw
kerek. Dástan namalarında deklamaciyalı rıchitativlik usılında dúzilgen qosıqlar kóplep
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
354
ushrasadı. Dástan namalarındaǵı bunday deklamaciyalıq xarakter muzıka qurılısın ulıwma
súwretlewi menen baylanısta hám soǵan baǵınıshlı túrde keledi.
Juwmaqlastırıp aytqanda bul baqsıshılıq ɵneriniń mektepleri haqqında alımlarımız biraz
miynetler etkip, qaraqalpaqlarda baqsıshılıq ónerdiń ósip rawajlanıwınıń jolı, sabaǵı tórtew dep
tɵmendegishe keltirip ɵtedi. Bular: Aqımbet baqsı, Edenbay baqsı, túkmenlerden Súyew baqsı,
qaraqalpaqlar menen kópten berli ómir súrip kiyatırǵan Arallı ózbek baqsıları boladı. Bul ataqlı
aytqıshlardıń óz-ara repertuar almasıwı nátiyjesinde baqsılardıń repertuarları bayıǵan, ósip-
óngen.
REFERENCES
1.
Адамбаева Т. «Дореволюционная Каракалпакская музыка» Издательство
Каракалпакстан. Нукус-1976 год стр.-46.
1.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
2.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
3.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
4.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL
AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION
BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING
ENVIORNMENT.
5.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ:
Моянов
Ыкласбай
Жийенбаевич
Ўзбекистон Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали,«халқ ижодиёти»
кафедраси в. в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
//Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал. – 2021. – №. 5.
6.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
