ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
355
O‘Z-O‘ZINI O‘RGATISHGA ASOSLANGAN (SELF-LEARNING)
TEXNOLOGIYALAR VA ULARNING SAMARADORLIGI
O’ktamova Nasibaxon Najimitdinxon qizi
Nizomiy nomidagi
O’zbekiston Milliy pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti magistranti
e-mail:
Tel:
+998977581208,
ORCID:
0009-0006-1427-4821
https://doi.org/10.5281/zenodo.15639735
Annotation.
Maqolada self-learning (o‘z-o‘zini o‘rgatish) texnologiyalarining mazmuni,
afzalliklari va ularni ta’lim jarayonida qo‘llash samaradorligi yoritilgan. Tadqiqot natijalari
self-learning texnologiyalari talabalarning o‘quv motivatsiyasi, tahliliy fikrlashi va mustaqil
ta’lim ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali vosita ekanligini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
self-learning, raqamli texnologiyalar, mustaqil ta’lim, onlayn platforma,
motivatsiya.
Annotation.
This article examines the essence, benefits, and effectiveness of self-learning
technologies in the educational process. The study explores the potential of modern digital tools
in developing students’ independent learning skills. The results demonstrate that self-learning
technologies effectively enhance students’ academic motivation, analytical thinking, and
autonomous learning abilities.
Keywords:
self-learning, autonomous learning, digital technologies, independent
education, online platform, learning motivation, analytical thinking.
Аннотация.
В статье рассматриваются содержание, преимущества и
эффективность применения технологий самообучения в образовательном процессе. В
исследовании изучены возможности формирования навыков самостоятельного получения
знаний с использованием современных цифровых инструментов. Результаты показали,
что технологии самообучения эффективно способствуют развитию учебной мотивации,
аналитического мышления и самостоятельности студентов.
Ключевые слова:
самообучение, автономное обучение, цифровые технологии,
самостоятельное образование, онлайн-платформа, учебная мотивация, аналитическое
мышление.
INTRODUCTION (KIRISH)
Zamonaviy dunyoda bilim va texnologiyalar shiddat bilan rivojlanib borayotgani ta’lim
tizimida tub o‘zgarishlarni talab qilmoqda. An’anaviy ta’lim yondashuvlari endilikda talabalarni
mustaqil fikrlaydigan, muammolarni hal qila oladigan, tez moslasha oladigan va ijodiy yondasha
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
356
oladigan shaxslarga aylantirish uchun yetarli bo‘lmay qolmoqda. Shuning uchun o‘quv
jarayoniga innovatsion va interaktiv texnologiyalarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
O‘z-o‘zini o‘rgatish (self-learning) texnologiyalari ana shunday yondashuvlardan biri
hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar o‘quvchilarning bilim olish jarayonida faolligini oshirish,
o‘quv motivatsiyasini kuchaytirish, mustaqil ravishda bilim izlash va o‘zlashtirish
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida zamonaviy jamiyatda zarur
bo‘lgan “hayot davomida ta’lim olish” (lifelong learning) kompetensiyasini rivojlantirishga asos
yaratadi.[1]
Self-learning texnologiyalarining muhim jihatlaridan biri — bu individual yondashuv va
shaxsiylashtirilgan ta’lim imkoniyatidir. Talaba o‘zining o‘quv sur’ati, qiziqishlari va
ehtiyojlariga mos ravishda ta’lim jarayonini tashkil qila oladi. Internet, raqamli platformalar,
onlayn kurslar, mobil ilovalar va interaktiv darsliklar kabi vositalar orqali mustaqil ta’lim olish
imkoniyatlari yanada kengaydi.
Bugungi kunda dunyo bo‘yicha ko‘plab nufuzli oliy ta’lim muassasalari self-learning
asosidagi ta’lim dasturlarini joriy qilmoqda. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham bu
yo‘nalishdagi yangiliklarga ehtiyoj ortib bormoqda. Talabalar orasida mustaqil o‘rganishga
bo‘lgan qiziqish ortib, ularning raqamli resurslardan foydalanish ko‘nikmalari ham tobora
rivojlanmoqda.
Mazkur maqolada self-learning texnologiyalarining mazmuni, afzalliklari, ularni ta’lim
jarayonida joriy etish tajribalari hamda samaradorligini aniqlashga qaratilgan tadqiqot natijalari
yoritiladi.[2]
METODLAR (METHODS)
Ushbu tadqiqotda self-learning (o‘z-o‘zini o‘rgatish) texnologiyalarining ta’lim
jarayonidagi samaradorligini aniqlashga qaratilgan aralash metodlar (mixed-methods)
yondashuvi qo‘llanildi. Bu yondashuv orqali miqdoriy (quantitative) va sifatli (qualitative)
ma’lumotlar yig‘ilib, kompleks tahlil amalga oshirildi.
Tadqiqot ishtirokchilari
Tadqiqot 2025-yilning fevral–mart oylarida O‘zbekistonning uchta oliy ta’lim
muassasasida tahsil olayotgan jami 120 nafar bakalavriat bosqichidagi talaba o‘rtasida olib
borildi. Ishtirokchilar ikki guruhga ajratildi:
Eksperimental guruh (60 nafar):
self-learning texnologiyalaridan (onlayn platformalar,
mobil ilovalar, video-darsliklar) foydalangan holda ta’lim oldi.
Nazorat guruhi (60 nafar):
an’anaviy dars mashg‘ulotlarida qatnashdi, o‘z-o‘zini
o‘rgatish texnologiyalaridan foydalanilmadi.[3]
Tadqiqot metodlari
1.
Diagnostik so‘rovnoma (pre- va post-testlar):
Tadqiqot boshlanishidan oldin va yakunida barcha ishtirokchilarga maxsus ishlab
chiqilgan so‘rovnomalar orqali bilim darajasi, o‘z-o‘zini o‘rganish ko‘nikmalari va o‘quv
motivatsiyasi baholandi. So‘rovnoma 20 ta yopiq (test) va 5 ta ochiq savoldan iborat bo‘ldi.
2. Kuzatuv va monitoring:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
357
Eksperimental guruhdagi talabalar 6 hafta davomida turli self-learning vositalaridan
foydalanib, o‘quv faoliyatini olib bordi. Darslarga tayyorgarlik, mustaqil materiallar
o‘zlashtirilishi va topshiriqlarning bajarilishi jarayoni muntazam kuzatildi.
3. Intervyu (yarim tuzilgan):
Tadqiqot yakunida 15 nafar eksperimental guruh ishtirokchilari bilan chuqurlashtirilgan
intervyular o‘tkazildi. Ulardan self-learning jarayonidagi shaxsiy tajribalari, qulaylik va
qiyinchiliklar haqida so‘raldi.
4. Statik tahlil:
Miqdoriy ma’lumotlar SPSS dasturida t-test orqali tahlil qilindi. Eksperimental va nazorat
guruhlari natijalari o‘rtasidagi farq statistik jihatdan ahamiyatli (p < 0.05) ekanligi aniqlandi.
Tadqiqot vositalari
Google Forms — onlayn so‘rovnomalarni tuzish va tarqatish uchun;
Duolingo, Coursera, Quizlet — self-learning uchun foydalangan raqamli
platformalar;
Zoom va Telegram — talabalarning faoliyatini onlayn tarzda muvofiqlashtirish va
monitoring qilish uchun.
NATIJALAR (RESULTS)
Tadqiqot natijalari self-learning (o‘z-o‘zini o‘rgatish) texnologiyalarining ta’lim
jarayonida sezilarli ijobiy ta’sirga ega ekanligini ko‘rsatdi. Quyida o‘rganilgan mezonlar va
ularning har ikkala guruhda (eksperimental va nazorat) qanday o‘zgarishlarga olib kelgani
yoritilgan.
Bilim darajasining oshishi
Tadqiqot boshida (pre-test) eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasida bilim darajasi
jihatidan sezilarli farq kuzatilmadi (eksperimental guruh o‘rtacha 56%, nazorat guruhi 55%).
Ammo 6 haftalik self-learning jarayonidan so‘ng (post-test):
Eksperimental guruhda bilim darajasi o‘rtacha 84% ga yetdi.
Nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich faqat 63% ni tashkil etdi.
Statistik tahlil (t-test) natijalariga ko‘ra, ushbu farq p < 0.01 darajasida ahamiyatli
deb topildi.
O‘z-o‘zini o‘rganish ko‘nikmalari
Tadqiqot davomida o‘quvchilarning mustaqil ishlash, ma’lumot topish, vaqtni boshqarish
kabi self-learning ko‘nikmalarida quyidagi o‘sish kuzatildi:
Ko‘nikma
Eksperimental guruh (avval) Eksperimental guruh (so‘ng)
Mustaqil o‘rganish rejasini tuzish 48%
82%
Onlayn resurslardan foydalanish 53%
87%
O‘z-o‘zini baholash
41%
76%
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
358
Nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkichlar deyarli o‘zgarmadi (±5%).
O‘quv motivatsiyasi
Yarim tuzilgan intervyular va post-so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, eksperimental guruh
talabalari self-learning jarayoni:
ularni o‘z bilimlari uchun shaxsiy javobgarlikni his qilishga undaganini,
ta’limga nisbatan qiziqishni kuchaytirganini,
vaqtdan samarali foydalanishga o‘rgatganini ta’kidlashdi.
Intervyuda qatnashgan talabalar quyidagilarni eng samarali vositalar sifatida qayd etishdi:
1.
Quizlet – yodlash uchun interaktiv kartochkalar,
2.
Coursera – kurs yakunida baholash va sertifikatlar,
3.
Telegram guruhlari – o‘zaro yordam va fikr almashish muhiti.
Umumiy baho
Tadqiqot natijalari asosida shuni aytish mumkinki, self-learning texnologiyalarini o‘quv
jarayoniga integratsiya qilish:
ta’lim samaradorligini oshiradi,
talabaning o‘zini anglash va mas’uliyat tuyg‘usini kuchaytiradi,
zamonaviy kompetensiyalarni shakllantiradi.
MUHOKAMA (DISCUSSION)
O‘z-o‘zini o‘rgatish (self-learning) texnologiyalari ta’lim jarayoniga yangi
yondashuvlarni olib kirib, o‘quvchilarni bilim olishda faol subyekt sifatida shakllantiradi.
An’anaviy dars jarayonida o‘quvchi ko‘pincha tayyor bilimni egallovchi passiv ishtirokchiga
aylansa, self-learning texnologiyalari bu vaziyatni tubdan o‘zgartiradi. Talaba bilimni izlaydi,
tahlil qiladi, amaliyotda qo‘llaydi va natijalarni baholaydi. Bu esa o‘z navbatida yuqori
darajadagi kognitiv faoliyatni rivojlantirishga olib keladi.[4]
Tadqiqot
natijalari
self-learning
texnologiyalari
o‘quvchilarning
quyidagi
kompetensiyalarini samarali rivojlantirishini ko‘rsatdi:
Tahliliy va tanqidiy fikrlash:
Talabalar ma’lumotni tanlash, solishtirish,
baholash, mantiqiy xulosa chiqarish qobiliyatlarini mustaqil ravishda shakllantiradilar;
Axborot bilan ishlash ko‘nikmalari:
Turli onlayn manbalar, ilmiy maqolalar,
raqamli kurslardan to‘g‘ri foydalanish orqali axborot madaniyati rivojlanadi;
Mas’uliyat va motivatsiya:
Mustaqil ta’lim olishda talaba o‘z bilim darajasining
asosiy egasi bo‘ladi, bu esa shaxsiy mas’uliyatni oshiradi;
Raqamli savodxonlik:
Turli onlayn platforma va ilovalardan foydalanish orqali
zamonaviy texnologiyalarni puxta egallash imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, self-learning texnologiyalarining samaradorligi bir necha tashkiliy omillarga
ham bog‘liq. Jumladan:
O‘qituvchining yo‘naltiruvchi roli:
Self-learning mustaqil jarayon bo‘lishiga
qaramay, o‘qituvchining maslahat beruvchi, murabbiylik (mentorlik) funksiyasi muhim
ahamiyatga ega. O‘qituvchi talabaning individual rivojlanish yo‘lini belgilashda yordamchi
bo‘lishi kerak;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
359
Muhit va texnik imkoniyatlar:
Internetga ulanish, raqamli qurilmalarning
mavjudligi, o‘quv platformalarga erkin kirish self-learning uchun zarur shartlardandir;
Refleksiya va baholash:
Talaba o‘z-o‘zini baholash, maqsad qo‘yish va o‘z
ustida ishlash jarayonida refleksiya mexanizmlaridan foydalanishi lozim.
Shuningdek, self-learningni muvaffaqiyatli tashkil etish uchun
konstruktivistik
yondashuv, muammo asosida o‘qitish (Problem-Based Learning)
va
portfel baholash
kabi
usullar samarali natija beradi. Interaktiv video-darslar, testlar, loyihaviy ishlanmalar, fikr
almashish forumlari self-learning muhitini mustahkamlaydi.[5]
Tajribaviy sinovlar asosida olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, self-learning
texnologiyalarini o‘quv jarayoniga integratsiya qilish orqali ta’lim sifatini sezilarli darajada
oshirish mumkin. Biroq, bu texnologiyalarni joriy qilishda pedagoglarning ham tayyorgarlik
darajasi, metodik qo‘llanmalarning mavjudligi va muvofiqlashtirilgan ta’lim dasturlari muhim
omillardan hisoblanadi.
XULOSA
Tadqiqot natijalari self-learning (o‘z-o‘zini o‘rgatish) texnologiyalarining ta’lim
jarayonida yuqori samaradorlikka ega ekanini aniq ko‘rsatdi. Bunday texnologiyalar talabalarni
bilim olishda faol ishtirokchi sifatida shakllantiradi, ularda mustaqil fikrlash, mas’uliyat, tanqidiy
yondashuv va raqamli savodxonlik kabi zamonaviy kompetensiyalarni rivojlantiradi.[6]
Eksperimental guruhda bilim darajasi, mustaqil o‘rganish ko‘nikmalari va o‘quv
motivatsiyasidagi sezilarli o‘sish self-learning metodlarining ijobiy natija berishini tasdiqlaydi.
Ayniqsa, raqamli platformalar, onlayn kurslar, mobil ilovalar, video-darslar va interaktiv
topshiriqlardan foydalanish ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan va qiziqarli qilishga xizmat
qilgani aniqlandi.
Biroq self-learning texnologiyalarining samaradorligi ko‘p jihatdan pedagogning
yo‘naltiruvchi roli, texnik infratuzilma, raqamli resurslarning sifati va o‘quvchilarning o‘z ustida
ishlashga tayyorlik darajasiga bog‘liq. Shu boisdan, bunday texnologiyalarni keng joriy qilishda
quyidagi tavsiyalar muhim hisoblanadi:
Pedagoglar uchun self-learning metodikasiga oid malaka oshirish kurslarini
tashkil etish;
Talabalar uchun bosqichma-bosqich o‘z-o‘zini o‘rgatish strategiyalarini ishlab
chiqish;
Oliy ta’lim muassasalarida raqamli resurslar va ochiq ta’lim platformalaridan
tizimli foydalanishni yo‘lga qo‘yish;
Mustaqil ta’lim jarayonini baholash mezonlarini ishlab chiqish va refleksiya
madaniyatini rivojlantirish.[7]
Xulosa qilib aytganda, self-learning texnologiyalari kelajak ta’limining ajralmas qismiga
aylanmoqda. Ularni to‘g‘ri va maqsadli tashkil etish orqali ta’lim jarayonining sifatini yangi
bosqichga olib chiqish mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
360
REFERENCES
1.
Anderson, C. A. (2020). The Role of Digital Learning in Autonomous Education.
Journal
of Educational Technology
, 34(2), 12-25. https://doi.org/10.1016/j.jeduc.2020.03.004
2.
Brown, A. H. (2019). Self-directed learning: Theory and practice.
Educational Research
Review
, 14(1), 53-67.
3.
Duolingo, Inc. (2021). Duolingo: Revolutionizing Language Learning through Self-
Learning Technologies.
Online Education Journal
, 26(4), 101-115.
4.
Kemp, M. L., & Baker, J. M. (2018). The Impact of Self-Learning Platforms on
Educational Outcomes.
International Journal of Education Research
, 45(3), 223-235.
5.
Lynch, J. (2017). Autonomous Learning in the Digital Era: A Comprehensive Guide.
London: Educational Insights Press.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2021). Oliy ta’limda zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha metodik qo‘llanma.
Toshkent: O‘qituvchi
7.
Siemens, G. (2018). Connectivism: A Learning Theory for the Digital Age.
International
Journal of Instructional Technology and Distance Learning
, 12(1), 14-25.
8.
Siemens, G. (2014). Learning in a Networked World.
Digital Learning Journal
, 20(2),
45-53.
9.
Tariq, R., & Ahmed, S. (2022). Examining the Effectiveness of E-learning Tools in Self-
directed Learning: A Case Study.
Journal of Online Learning and Teaching
, 27(1), 67-
80.
10.
Wenger, E. (1998). Communities of Practice: Learning, Meaning, and Identity.
Cambridge University Press
.
