ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
858
GERARD CLAUSON LUG‘ATIDAGI CHIGʻATOYCHA OTLAR ETIMOLOGIK
TAHLILI
Abdiyeva Kumushxon Qurbonboy qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15687860
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Gerard Clauson tuzgan “An Etymological Dictionary of
Pre-Thirteenth-Century Turkish” asari asosida Chigʻatoy tilidagi otlar grammatik tahlil
qilinadi. Tadqiqot 821 ta otga asoslanib, ularning grammatik ko‘rinishlari, semantik yo‘nalishi
va til tafakkuridagi o‘rni statistik jihatdan ko‘rsatib beriladi.
Chigʻatoy tili – turkiy tillar tarixida muhim oʻrin tutgan yozma adabiy til boʻlib, uning
lugʻaviy boyligi, grammatik strukturasi va semantik imkoniyatlari bugungi tilshunoslik uchun
muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Gerard Clauson tomonidan tuzilgan lugʻat esa bu tilning
qadimgi bosqichdagi leksik birikmalarini tizimli tahlil qilish imkonini beradi. Mazkur maqolada
aynan ot so‘z turkumiga mansub birliklar ustida to‘xtalib, ularning grammatik tasnifi statistik
tahlil orqali yoritiladi.
Tadqiqotda Gerard Clauson lug‘atidan ajratilgan 821 ta chigʻatoycha ot asosida ularning
tematik tasnifi, grammatik shakli, semantik yo‘nalishi va sintaktik potensiali tahlil qilinadi.
Quyidagi jadval Gerard Clauson lugʻatidagi 821 ta otning grammatik ko‘rinishlarini son va
foizlar bo‘yicha ifodalaydi.
Statistik tahlil asosida aniqlanishicha, Chigʻatoy tilida narsa otlari (89.77%) mutlaq
ustunlikka ega bo‘lib, bu tilning real voqelik – buyum, narsa, ob’yekt - bilan bevosita
aloqadorligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, sodda otlarning yuqori ulushi (98.05%) bu tilning ildiz
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
859
asosidagi nomlashga tayanishini bildiradi
1
. Gerard Clauson lugʻatidagi otlarning grammatik
guruhlar bo‘yicha ajratilishi - ularning faqat tasnifi emas, balki tarixiy til tafakkurini yorituvchi
semantik indikator sifatida ham ko‘riladi.
Turk tilshunosligidagi yana bir klassik manba – “Qutadg‘u bilig”da esa bu singulyarlik
semantik funksionallik bilan boyitiladi. Masalan, “beg” (rahbar), “el” (xalq), “kuch” (quvvat),
“dunyo”, “baxt” kabi otlar real mavjudlik bilan birga mavhumlik semantik chizig‘iga ham ega.
Clauson lug‘atida bu kabi otlar 115 ta (14.01%) ni tashkil etadi
2
.
Jumladan, 821 ta ot orasida sodda, yakka va narsa otlari mutlaq ustunlikda boʻlib, bu
holat Chigʻatoy tilining nomlash tamoyillarida konkretlik va birlikka asoslangan til tafakkurini
ko‘rsatadi. Masalan, 805 ta sodda ot (98.05%) va 795 ta yakka ot (96.83%) mavjud boʻlishi, bu
tilning fonetik jihatdan soddalik va singulyarlikka yo‘naltirilganligidan dalolat beradi. Qiyosiy
jihatdan, “Devonu lug‘otit-turk”da ham shunga o‘xshash tendensiyalar kuzatiladi — unda ham
ko‘plab otlar ildiz shaklida berilgan bo‘lib, masalan, “ot” (miniladigan hayvon), “yol” (yo‘l),
“tog‘”, “oy”, “qush” kabi atamalar konkret birlik sifatida ifodalanadi
3
.
Bu mavhum otlar ichida ko‘pincha abstrakt tushunchalar – “baxt”, “izzat”, “shon-sharaf”,
“aql”, “ruh”, “qismat” kabi leksik birliklar mavjud boʻlib, ular ko‘proq didaktik, axloqiy-ma’rifiy
matnlarda qo‘llanilgan. Ayni choqda, joy nomlari (faqat 5 ta, 0.61%) va shaxs otlari (2 ta,
0.24%) deyarli uchramaydi. Bu esa lug‘atning to‘liq antroponimik yoki toponimik manba
emasligini, balki umumlashgan semantik birliklarga urg‘u berganini anglatadi. Turdosh otlar (72
ta, 8.77%) esa sinonimik guruhlar shaklida namoyon bo‘ladi. Masalan, “qilich”, “nayza”,
“shamsher” kabi turli turkiy yozma yodgorliklarda sinonimik qatorda keluvchi leksik birliklar
Clauson lugʻatida ham uchraydi.
Lug‘atda mavjud o‘zbek (chigʻatoycha) leksemalar 10 turdagi tematik guruhlarga ajratilib
o‘rganildi. Quyida ayrimlari keltiriladi:
1.
Ijtimoiy-siyosiy terminlar
:
تلا el – “xalq, yurtdoshlar” – bu leksema qadimiy turkiy tillarda umumiy jamiyat, xalq, elatni
anglatadi. Til tarixida bu so‘z turkiy xalqlarning siyosiy birlik va madaniy hamjihatligini
ifodalovchi asosiy ijtimoiy birlik bo‘lgan. (Clauson, I:140)
گب beg – “hokim, boshliq” – turkiy ijtimoiy-siyosiy tizimda yuqori martabali rahbar, harbiy va
ma’muriy lavozim. “Beg” unvoni ko‘plab tarixiy shaxslar va hukmdorlar nomiga ulanib kelgan.
(Clauson, I:302)
تقوط tog‘ri – “adolatli” – boshqaruv va odil hukm mezonini bildiruvchi qadriyat. Bu leksema
qadimiy nasihatnoma va falsafiy matnlarda ijtimoiy ideal sifatida talqin qilingan.
2. Harbiy istilohlar
:
بلا alp – “qahramon” – qadimgi epik dostonlarda uchraydigan, jasoratli, mardona
fazilatli jangchi. “Alp” turkiy madaniyatda milliy ideal obrazlardan biridir.
ودروا ordu – “lashkar” – ko‘chmanchi jamiyatlardagi harbiy tashkilot, turkiy davlatlar harbiy
tizimining asosi. Bu atama zamonaviy turkiy tillarda ham saqlanib qolgan.
1
Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
2
Yusuf Xos Hojib. Qutadgʻu bilig. – T.: Fan, 1971.
3
Mahmud al-Koshgʻariy. Dīwān Lughāt at-Turk. – T.: Fan, 1960–1965.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
860
3.
Tabiat hodisalari
:
لشي yel – “shamol” – atmosfera harakati, ko‘chmanchi turkiy xalqlarning kundalik hayotida va
folklorida tez-tez tilga olinadigan tabiiy hodisa. Shamol ko‘pincha kuch va harakat ramzi sifatida
ishlatilgan.
رب bir – “bir, vaqt bildiruvchi” – miqdor bildiruvchi birlik, sanash sistemasining asosi,
zamon va fazoni o‘lchashda qo‘llanilgan.
4.
Urugʻ, qavm, qabila nomlari
:
كرت turk – “etnonim” – turkiy xalqlarning eng qadimgi va umumiy nomi, qadimiy bitiklar
va manbalarda o‘zini anglash vositasi sifatida ishlatilgan.
قاچپق qipchoq – “qabila nomi” – tarixda ulkan ta’sirga ega bo‘lgan turkiy qabila. Ular
O‘rta Osiyo va Sharqiy Yevropa hududlarida tarqalgan.
5.
Qon-qarindoshlik terminlari
:
اتآ ata – “ota” – patriarxal jamiyatlarda asosiy oilaviy figura, nasl-nasab davomchisi. Bu leksema
shuningdek,
hurmat
bildiruvchi
murojaat
shakli
sifatida
ham
ishlatilgan.
لوغوا oğul – “farzand” – biologik va ijtimoiy ma’noda avlod, yigit kishining o‘g‘li. Bu so‘z
ko‘pincha otalik tuyg‘usining timsoli sifatida ishlatiladi
4
.
6.
Antroponimlar
:
نسح ḥasan – “chiroyli, Xasan” – turkiy ismlar orasida ko‘p uchraydigan arabcha kelib
chiqishdagi shakl, “eng go‘zal” ma’nosini bildiradi. Ism sifatida inson fazilatlari bilan bog‘liq.
شماتخوت Toxtamish – “shaxs nomi” – XIV asrda faoliyat yuritgan mashhur siyosiy arbob, Oltin
O‘rda xoni. Ism qadim turkiy “toxta” (tinch) otidan yasalgan.
7.
Toponimlar
:
دنقرماس Samarqand – “shahar” – qadim zamonlardan buyon O‘rta Osiyoning madaniy, ilmiy va
iqtisodiy
markazi
bo‘lib
kelgan.
“Shahriston”
tipidagi
yirik
markaz.
نوغاسلااب Balasagun – “shahar” – Yettisuv viloyatidagi qadimiy shahar, Yusuf Xos Hojib
tug‘ilgan joy sifatida mashhur.
8.
Gidronimlar
:
نوهياج Jayhun – “daryo” – Amudaryoning qadimgi islomiy nomi, geosiyosiy va madaniy manba
sifatida qadrlangan. Qadimiy geografik matnlarda ko‘p uchraydi.
9.
Somatizmlar
:
كاروي yurak – “qalb” – hayotiy aʼzo, shuningdek, ko‘ngil, tuyg‘u va ruhiy olam timsoli. Ko‘p
hollarda metaforik tarzda qo‘llanadi.
زوك ko‘z – “ko‘rish a’zosi” – inson sezgi tizimining markaziy qismi, shuningdek, idrok
va nazar ramzi.
Chigʻatoy tilida otlardagi omonimlik o‘ziga xos ko‘p qatlamli semantik maydonni
tashkil qiladi. Gerard Clauson lugʻatida qayd etilgan ko‘plab so‘zlar bir nechta maʼnoda
qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Quyida omonimlik xususiyatiga ega bo‘lgan muhim otlar tahlil
qilinadi. Xususan, mashhur turkolog va etimologlaridan biri, Gerard Clauson oʻzining
fundamental asarida
burya
soʻzini ikki asosiy semantik qatlamda tasniflaydi:
“Qalin kiyim,
4
Navoiy, A. Mahbub ul-qulub. – T.: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1992.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
861
toʻn, sovuq ob-havoda kiyiladigan kiyim turi”
– bu holatda u odamni sovuqdan himoya
qiluvchi ko‘rkiyu iliqlik vositasi sifatida ta’riflanadi
“Don mahsulotidan (asosan arpadan)
tayyorlangan taom turi”
– bu ma’no esa iste’mol madaniyati, ovqatlanish an’analari bilan
bog‘liq leksik maydonda joylashadi.
Clauson tomonidan qayd etilgan bu ikki maʼno o‘zaro tubdan farqli bo‘lib ko‘rinsa-da,
ularni umumiy “himoya va iliqlik” semantik bazasi birlashtiradi. Ya’ni, har ikki holda ham
burya
inson hayotidagi zarur issiqlik manbasi – birida jismoniy (kiyim), ikkinchisida esa oziq-ovqat
(taom) sifatida namoyon bo‘ladi.
Chigʻatoy tilida yozilgan tarixiy-badiiy manbalarda ham ushbu soʻzning “taom”
ma’nosidagi qoʻllanishi aniq tasdiqlanadi. Jumladan, “Xamsat ul-mutahaqqirin” asarida quyidagi
kontekstda uchraydi:
Bir kun G‘azhar Sādeqgāmin madrasasi tālibi-i ilmlar bir bāda shuxta tutib, burya
pishirdilar erdim
5
.
Bu parcha ushbu leksemaning ovqat pishirish kontekstida qo‘llanilganini ko‘rsatadi va
semantik izohga dalil bo‘la oladi. Bu yerda
burya
“madrasadagi talabalar tomonidan
tayyorlangan oddiy, ehtimol arpadan pishirilgan yorma taomi”ni anglatadi. Boshqa tomondan,
burya
soʻzining “qalin kiyim” maʼnosida qoʻllanilishi, ayniqsa, Xorazm adabiy muhitiga oid
manbalarda ko‘zga tashlanadi. Bu kontekstda u “ikki qavatli toʻn” yoki “ikki qatlamli yorganing
ustki qismi” tarzida tushuniladi. Bunday qo‘llanish holatlari Xorazmiy yozma adabiyotining
sovuq iqlim sharoitida shakllanganligini ham hisobga olganda mantiqiy semantik asosga ega
bo‘ladi. Shuningdek, bu semema ko‘proq “qoplama, o‘rash” singari qadimgi turkiy ildizlar bilan
ham bog‘lanadi.
Morfologik-etimologik nuqtai nazardan, ba’zi tadqiqotchilar
burya
formasini qadimgi
turkiy
bur-
(qoplamoq, o‘rash, o‘rab qo‘yish) fe’li bilan bog‘laydi. Bu fe’l zamirida “himoya
qilish”, “qoplash” ma’nosi yotgan bo‘lib, mazkur semantik yondashuv orqali
burya
so‘zining har
ikki sememasini izohlash mumkin:
–
kiyim
– odamni sovuqdan o‘raydi, qoplaydi;
–
taom
– donni issiqda pishirib, qalin massa hosil qilinadi, bu esa ichki iliqlikni
ta’minlaydi.
Tarixiy manbalar va leksikografik asarlar tahlili asosida
burya
so‘zi turkiy tillar leksikasi,
xususan o‘zbek tili tarixiy qatlamlarida ko‘pma’noli, funksional jihatdan keng qo‘llanilgan birlik
sifatida e’tirof etilishi mumkin. So‘zning semantik dinamikasi, diaxronik ishlatilishi va metaforik
kengayishi, uni nafaqat maishiy madaniyat, balki ijtimoiy-psixologik ehtiyojlar bilan ham
bog‘liq hodisa sifatida o‘rganishga asos bo‘ladi.
Gerard Clauson lugʻatidagi otlarning grammatik guruhlar bo‘yicha ajratilish- ularning
faqat tasnifi emas, balki tarixiy til tafakkurini yorituvchi semantik indikator sifatida ham
ko‘riladi. Jumladan, 821 ta ot orasida sodda, yakka va narsa otlarimutlaq ustunlikda boʻlib, bu
holat Chigʻatoy tilining nomlash tamoyillarida konkretlik va birlikka asoslangan til tafakkurini
ko‘rsatadi.
5
Xamsat ul-mutahaqqirin. (XIV–XV asrlar qo‘lyozma manbasi).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
862
Xulosa
Gerard Clauson lugʻatida keltirilgan 821 ta ot tahlili Chigʻatoy tilining leksik tizimi
haqida muhim xulosalar chiqarishga imkon beradi. Ushbu tilda otlar orqali nomlashda soddalik,
birlik, real obyektlarga bogʻliqlik asosiy mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Ma’naviy
tushunchalar esa ko‘proq axloqiy-ma’rifiy qatlamlarda ifoda topadi. Shunday qilib, bu lugʻat
faqat tarixiy tilshunoslik emas, balki umumiy til tafakkuri uchun ham muhim semantik manba
hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. –Oxford:
Clarendon Press, 1972.
2.
Mahmud al-Koshgʻariy. ,,Dīwān Lughāt at-Turk”. T.: Fan, 1960–1965.
3.
Navoiy, A. Mahbub ul-qulub. – T.: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1992.
4.
Yusuf Xos Hojib. Qutadgʻu bilig. – T.: Fan, 1971.
