May, 2025-Yil
948
NODAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARI ICHKI AUDITINI HUQUQIY VA
ME’YORIY MEXANIZMLARI
Meliboyev Asqar Eshmuratovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV huzuridagi JIED Uchinchi mintaqaviy muvofiqlashtirish
markazi mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15651112
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekistondagi nodavlat oliy ta’lim muassasalarida ichki
audit tizimini huquqiy va me’yoriy jihatdan tartibga solishning dolzarbligi tahlil qilinadi. Amaldagi
normativ hujjatlarning cheklangan qamrovi, NOTMlar uchun ichki auditni belgilovchi aniq
standart va talablarning mavjud emasligi asosiy muammolar sifatida ko‘rsatilgan. Xalqaro tajriba
(AQSh,
Buyuk
Britaniya,
Janubiy
Koreya
va
Germaniya)
asosida
ichki
auditni
qonuniylashtirishning afzalliklari ochib berilgan. Muallif NOTMlarda ichki auditni joriy etish
uchun zarur bo‘lgan milliy standartlar, normativ hujjatlar va regulyator tuzilmani yaratish
bo‘yicha amaliy takliflar beradi.
Kalit so‘zlar:
ichki audit, nodavlat oliy ta’lim, huquqiy mexanizm, me’yoriy hujjat, xalqaro
tajriba, audit standarti, regulyator
Аннотация.
В статье рассматривается актуальность правового и нормативного
регулирования системы внутреннего аудита в негосударственных высших учебных
заведениях Узбекистана. Отмечается отсутствие специализированных нормативных
документов и национальных стандартов для НОТУ. На примере международного опыта
(США,
Великобритания,
Южная
Корея,
Германия)
показаны
преимущества
институционализации внутреннего аудита. Автор предлагает конкретные меры по
разработке нормативной базы, внедрению стандартов и созданию регулирующего органа в
Узбекистане.
Ключевые слова:
внутренний аудит, негосударственное высшее образование,
правовые механизмы, нормативные документы, международный опыт, стандарты
аудита, регулирующий орган
Abstract.
This article explores the necessity of legal and regulatory frameworks for internal
audit systems in non-governmental higher education institutions (NGHEIs) in Uzbekistan. It
highlights the absence of national standards and specific normative acts applicable to NGHEIs.
Drawing on international practices from the USA, UK, South Korea, and Germany, the paper
emphasizes the benefits of institutionalizing internal audits. The author provides practical
recommendations for developing national standards, creating specialized regulations, and
establishing a regulatory authority to oversee audit functions in the private higher education sector.
Keywords:
internal audit, non-governmental higher education, legal mechanisms,
regulatory framework, international experience, audit standards, oversight authority.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim sohasida olib borilayotgan keng
ko‘lamli islohotlar natijasida nodavlat oliy ta’lim muassasalari (NOTM) faoliyatining kengayishi
kuzatilmoqda. 2024-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 76 dan ortiq NOTM ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lib,
ularning aksariyati xalqaro sheriklik asosida tashkil etilgan va ta’lim xizmatlari bozorida faol
May, 2025-Yil
949
raqobat muhitini shakllantirmoqda. Bu muassasalar zamonaviy o‘quv dasturlari, xorijiy professor-
o‘qituvchilar ishtiroki va mustaqil moliyaviy boshqaruv tizimlari orqali ta’lim sifatini oshirishga
xizmat qilmoqda. Biroq bu jarayonda NOTMlar faoliyatini huquqiy jihatdan tartibga solish, ayniqsa
ularning moliyaviy faoliyati ustidan samarali nazoratni ta’minlovchi ichki audit tizimining mavjud
emasligi yoki zaifligi muammoli holat bo‘lib qolmoqda.
Ichki audit tizimi oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy shaffofligi, resurslardan oqilona
foydalanishi, xatarlarga nisbatan tayyorgarligi va boshqaruv qarorlarini asosliligi nuqtai nazaridan
muhim hisoblanadi. Aksariyat rivojlangan davlatlarda, jumladan AQSh, Buyuk Britaniya, Janubiy
Koreya va Germaniyada NOTMlarda ichki audit qonunchilik bilan belgilangan talab sifatida
qaraladi. Audit faoliyati turli huquqiy asoslar – davlat qarorlari, ta’lim agentliklari nizomlari yoki
nodavlat akkreditatsiya tashkilotlari standartlari orqali tartibga solinadi.
O‘zbekistonda esa hozircha NOTMlarda ichki audit xizmatini tashkil etish bo‘yicha aniq
normativ hujjatlar mavjud emas. Bu holat natijasida ushbu muassasalarda moliyaviy resurslardan
foydalanishning nazoratsizligi, ichki nazorat mexanizmlarining sustligi va xalqaro moliyaviy
yordamlarga nisbatan ishonchsizlik vujudga kelmoqda. Shu bois, NOTMlarda ichki auditni samarali
joriy etish uchun huquqiy va me’yoriy mexanizmlarni ishlab chiqish, xalqaro tajribalarni mahalliy
sharoitga moslashtirish zarurati tug‘ilmoqda. Ushbu maqolada ichki auditni tartibga soluvchi
huquqiy asoslar, mavjud bo‘shliqlar va ular uchun amaliy yechimlar tizimli tahlil qilinadi.
1-jadval.
O‘zbekistonda ichki auditni tartibga soluvchi amaldagi normativ hujjatlar
№
Normativ hujjat nomi
Qamrovi
1
O‘zbekiston Respublikasi
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni
(2020)
NOTMlar faoliyatini umumiy
tartibga soladi, lekin ichki auditga oid aniq
qoidalar mavjud emas.
2
“Ichki audit xizmatini tashkil
etish to‘g‘risida”gi nizom (2021)
Faqat davlat OTMlariga nisbatan
amal qiladi, NOTMlar uchun majburiy
huquqiy kuchga ega emas.
3
Moliya vazirligining
moliyaviy nazorat bo‘yicha
tavsiyalari (2020)
Tavsiya xarakteriga ega bo‘lib,
NOTMlar ularni ixtiyoriy asosda
qo‘llashadi.
4
“Davlat OTMlarida
buxgalteriya hisobi va ichki nazorat
reglamenti”
Davlat sektoriga qaratilgan bo‘lib,
NOTMlar uchun bevosita me’yoriy asos
yaratmaydi.
5
Xalqaro IIA (Internal Audit
Association) standartlari
Xalqaro etalon sifatida tan olingan,
biroq O‘zbekiston uchun huquqiy majburiyat
kasb etmaydi.
May, 2025-Yil
950
Ichki auditni tartibga soluvchi amaldagi normativ baza
Hozirgi vaqtda O‘zbekiston Respublikasida nodavlat oliy ta’lim muassasalarida (NOTM)
ichki audit tizimini huquqiy jihatdan tartibga soluvchi to‘liq va mustaqil normativ baza mavjud
emas. Bu borada amal qilayotgan bir nechta hujjatlar mavjud bo‘lsa-da, ularning aksariyati faqat
davlat oliy ta’lim muassasalariga (DOTM) qaratilgan yoki umumiy tavsiya xarakteriga ega.
Avvalo, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020) NOTMlarning tashkil etilishi, akkreditatsiyasi
va faoliyat yuritish asoslarini belgilab beradi, ammo ichki auditni tashkil etish yoki uni huquqiy
asosda majburiylashtirishga oid bandlar mavjud emas.
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan 2021-yilda tasdiqlangan “Ichki audit
xizmatini tashkil etish to‘g‘risida nizom” esa faqat davlat oliy ta’lim muassasalarida qo‘llaniladi.
NOTMlar bu nizomga bo‘ysunmaydi, natijada ushbu sektor ichki auditni tashkil etishda yagona
me’yoriy yondashuvga ega emas.
Bundan tashqari, Moliya vazirligining 2020-yildagi moliyaviy nazoratga oid tavsiyalari
mavjud bo‘lib, ular NOTMlar uchun majburiy emas. Bu tavsiyalar ichki nazorat va moliyaviy
boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, ularning normativ kuchi yo‘q. Davlat
OTMlarida amalda bo‘lgan buxgalteriya hisobi va ichki nazorat reglamenti esa faqat davlat sektori
uchun mo‘ljallangan bo‘lib, NOTMlar ularni faqat amaliy jihatdan foydalanishlari mumkin.
Ichki audit bo‘yicha xalqaro tajriba – xususan IIA (Internal Audit Association) standartlari
– ko‘plab mamlakatlar tomonidan qabul qilingan. Bu standartlar audit rejalashtirish, risk tahlili,
hujjatlashtirish, xulosa va hisobot berish kabi bosqichlarni qamrab oladi. O‘zbekistonda esa bu
standartlar asosida ichki auditni huquqiylashtirish hali yo‘lga qo‘yilmagan.
Shu sababli, NOTMlar uchun ichki auditni tashkil etish va yuritishda huquqiy bo‘shliq
mavjud. Bu esa moliyaviy nazorat va shaffoflikning sustlashuviga olib kelmoqda. Mavjud holat
NOTMlarda ichki audit xizmatini yo‘lga qo‘yish, auditorlarni malakali tayyorlash, audit faoliyatini
baholash va hisobotlarni rasmiylashtirish kabi yo‘nalishlarda aniq va yagona me’yoriy tartibot
zarurligini ko‘rsatadi.
Xalqaro tajriba: huquqiy yondashuvlar
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, nodavlat oliy ta’lim muassasalarida ichki auditni tashkil
etish nafaqat moliyaviy shaffoflikni ta’minlash, balki ularning davlat va jamiyat oldidagi
hisobdorligini mustahkamlashda ham muhim vosita sifatida e’tirof etilgan. Turli mamlakatlar bu
borada o‘ziga xos huquqiy mexanizmlar asosida ichki auditni tartibga solgan.
AQShda nodavlat universitetlar faoliyatining moliyaviy jihatlari AQSh Ichki daromadlar
xizmati (IRS), AQSh Ta’lim departamenti va nodavlat akkreditatsiya agentliklari tomonidan
tartibga solinadi. Universitetlar grantlar, subsidiyalar va talabalar to‘lovlari asosida faoliyat
yuritgani sababli, ichki audit bo‘limi mavjudligi ularning akkreditatsiya jarayonida muhim
talablardan biri hisoblanadi. Audit natijalari Vasiylar kengashiga taqdim etiladi va yillik moliyaviy
hisobotlar bilan birga ochiqlanadi.
Buyuk Britaniyada nodavlat universitetlar faoliyatini nazorat qiluvchi asosiy regulyator bu
OfS (Office for Students) hisoblanadi. OfS oliy ta’lim muassasalaridan ichki audit bo‘limiga ega
bo‘lishni, har yili moliyaviy audit hisobotlarini e’lon qilishni va moliyaviy xatarlar to‘g‘risidagi
bayonotlarni ochiqlashni talab qiladi. Universitetlar auditni ichki bo‘lim orqali yoki mustaqil audit
May, 2025-Yil
951
tashkilotlari yordamida amalga oshirishi mumkin. Ichki audit reglamenti har bir universitet Vasiylar
kengashi tomonidan tasdiqlanadi va qat’iy tartibda yuritiladi.
Janubiy Koreyada esa Ta’lim vazirligi tomonidan moliyaviy yordam oluvchi nodavlat
universitetlar uchun ichki audit bo‘limi tashkil etilishi qonuniy talab sifatida belgilangan.
Shuningdek, moliyaviy tekshiruv natijalari yillik davlat auditida ko‘rib chiqiladi. Universitet ichki
audit xizmati faoliyatini rejalashtiradi, muntazam hisobot beradi va Ta’lim vazirligi nazorati ostida
ishlaydi.
Germaniyada esa federal darajadagi yagona qonunchilik mavjud emas. Har bir universitet
federal yer qonunlari asosida harakat qiladi. Ammo ko‘pchilik universitetlarda Vasiylar kengashi
ichki audit faoliyatini boshqaradi. Universitetlar moliyaviy faoliyati uchun ichki nazorat va audit
siyosatini o‘z ichki reglamentlari asosida shakllantiradi. Ichki audit natijalari universitet
rahbariyatiga va kengashga taqdim etiladi, ba’zida audit xulosalari e’lon qilinadi. Xalqaro
amaliyotda ichki auditni qonuniylashtirish, unga regulyator nazoratini o‘rnatish, akkreditatsiya
mezonlariga kiritish va moliyaviy hisobotlar bilan birga e’lon qilish amaliyoti keng tarqalgan. Bu
holat O‘zbekistonda NOTMlar faoliyatini huquqiy asosda takomillashtirish uchun samarali model
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
O‘zbekistonda nodavlat oliy ta’lim muassasalarida ichki auditni joriy etish va samarali
faoliyatini tashkil etish yo‘lida bir qator huquqiy va institutsional bo‘shliqlar mavjud. Eng avvalo,
NOTMlar uchun ichki auditni belgilovchi maxsus normativ hujjatlarning yo‘qligi ushbu xizmatning
izchil va yagona tartibda faoliyat yuritishini imkonsiz holga keltirmoqda. Auditorlar faoliyati
litsenziyalash, standartlashtirish yoki akkreditatsiyadan o‘tish tizimi bilan qamrab olinmagan.
Natijada ichki auditorlar sifati, ularning professionallik darajasi va javobgarlik mezonlari turlicha
bo‘lib qolmoqda. Bundan tashqari, NOTMlar tarkibida ichki audit bo‘limining vazifalari, huquqlari,
hisobot berish tartibi va mustaqilligi haqida aniq normativ aniqlik yo‘q. Eng e’tiborga molik
muammo – bu NOTMlar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi, audit faoliyatini tartibga soluvchi
mustaqil regulyator organning mavjud emasligidir.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun bir qator takliflar ishlab chiqilishi zarur. Eng
avvalo, “Nodavlat oliy ta’lim muassasalarida ichki auditni tashkil etish tartibi to‘g‘risida nizom”
ishlab chiqilishi va Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanishi lozim. Shu
bilan birga, xalqaro tajribaga tayangan holda, IIA va ISO 19011 kabi standartlarga moslashtirilgan
“Ichki audit bo‘yicha milliy standart” qabul qilinishi kerak. Akkreditatsiya jarayonlarida ichki audit
mavjudligi va samaradorligi alohida mezon sifatida ko‘rib chiqilishi zarur. Auditorlar malakasini
oshirish maqsadida doimiy o‘quv kurslari, treninglar va malaka oshirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish
lozim. Nihoyat, NOTMlar faoliyatini nazorat qilish va ularning audit faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi yagona regulyator (masalan, OTFIV qoshida) tashkil etilishi ushbu sohada
tizimli yondashuvni ta’minlaydi. Bu takliflar orqali O‘zbekistonda NOTMlar ichki auditi huquqiy,
institutsional va amaliy jihatdan mustahkamlanadi.
Xulosa
O‘zbekistonda nodavlat oliy ta’lim muassasalarida ichki audit tizimini huquqiy jihatdan
mustahkamlash zamonaviy boshqaruv talablari nuqtai nazaridan nihoyatda muhim masala
hisoblanadi. Hozirgi kunda mavjud normativ-huquqiy baza asosan davlat OTMlariga qaratilgan
bo‘lib, NOTMlar uchun maxsus tartib va mezonlar mavjud emas. Bu holat moliyaviy shaffoflikning
May, 2025-Yil
952
yetarli darajada ta’minlanmasligiga, ichki nazorat mexanizmlarining sust ishlashiga sabab
bo‘lmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ichki auditni qonuniylashtirish va uni nazorat
qiluvchi mustaqil mexanizmlarni joriy etish NOTMlar ishonchliligi va barqarorligini oshiradi. Shu
bois, milliy audit standartlarini ishlab chiqish, malakali auditorlar tayyorlash, ichki auditni
akkreditatsiya mezoniga kiritish va NOTMlar faoliyatini nazorat qiluvchi regulyator tuzilmani
tashkil etish O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi barqarorligining kafolati bo‘la oladi. Bu esa xalqaro
e’tirof va ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy
mustaqilligini bosqichma-bosqich ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4958-son
Qarori. 12.01.2021 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi.
Nodavlat oliy ta’lim
muassasalarining reyting ko‘rsatkichlari haqida ma’lumot
, Toshkent, 2024.
3.
Internal Audit Standards Board.
International Standards for the Professional Practice of
Internal Auditing
. Institute of Internal Auditors (IIA), 2021.
4.
Office for Students.
Regulatory framework for higher education in England
. London: OfS
Publications, 2022.
5.
DIIR – Deutsches Institut für Interne Revision e.V.
Standards für die Interne Revision
.
Frankfurt am Main, 2020.
6.
Ministry of Education, Republic of Korea.
Audit results of private universities receiving
national subsidies
, Seoul, 2022.
7.
National Audit Office (UK).
Audit and risk assurance in higher education institutions
.
London: NAO Reports, 2021.
8.
ACUA – Association of College and University Auditors.
Best Practices for Internal Audit
in Higher Education
. Washington DC, 2020.
9.
한국교육부
[Korea Ministry of Education].
사립대학
재정
지원
실태
및
감사
결과
보고서
, 2023.
10.
U.S. Department of Education.
Financial Responsibility Standards for Title IV Participants
.
Washington DC, 2022.
11.
OECD.
Strengthening Integrity and Transparency in Higher Education Institutions
. Paris:
OECD Publishing, 2019.
