ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
893
SAMARQAND VILOYATI MADANIY JARAYONLAR TARIXI
(1868
–
1917 YILLAR MISOLIDA)
Nosirov Jamoliddin
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yoʻnalishi 2
-bosqich magistranti.
+998 93 003 32 23
https://doi.org/10.5281/zenodo.15693516
Annotatsiya.
Mazkur maqolada 1868
–
1917 yillar orali
g‘ida Samarqand viloyatida yuz
bergan madaniy jarayonlar tahlil qilinadi. Rus imperiyasi tarkibiga qo‘shilishdan so‘ng
hududda yuzaga kelgan ijtimoiy-
madaniy o‘zgarishlar, yangi ta’lim tizimi, matbuot, teatr va
boshqa madaniy institutlarning shakllanishi va ularning mahalliy jamiyat hayotiga ta’siri
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Samarqand, madaniyat, jadidchilik, Rossiya imperiyasi, ta’lim, matbuot,
modernizatsiya.
Kirish
Oʻzbek xalqi tarixida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi davr muhim
burilish davri hisoblanadi. Ayniqsa, 1868 yilda Samarqandning Rossiya imperiyasi tomonidan
bosib olinishi bilan ushbu hududda siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotda sezilarli oʻzgarishlar
roʻy berdi. Rus mustamlakachiligi bilan kirib kelgan yangi boshqaruv tizimi, harbiy
-siyosiy
tuzum va ijtimoiy-
iqtisodiy islohotlar Samarqand viloyatining taraqqiyot yoʻnalishiga jiddiy
ta’sir koʻrsatdi. Bu o‘zgarishlar, bir tomondan, mahalliy an’anaviy ijtimoiy tizimga bosim
oʻtkazgan boʻlsa, boshqa tomondan esa, madaniy taraqqiyot, ma’rifat va yangilanishga yo‘l
ochdi.
Shu davrda Samarqand viloyati faqatgina siyosiy va ma’muriy markaz sifatida emas,
balki madaniy va ilmiy hayot markaziga ham aylana boshladi. Mustamlaka tuzumining ilk
yillarida rus ma’muriyati tomonidan joriy etilgan islohotlar doirasida rus
-tuzem maktablari,
bosmaxonalar, kutubxonalar va madaniy muassasalar tashkil etildi. Bu esa mahalliy aholining
dunyoqarashini oʻzgartirish, yangi bilim va gʻoyalar bilan tanishtirishga xizmat qildi.
Biroq madaniy o‘zgarishlar faqat tashqi ta’sirlar bilan cheklanib qolmadi. XX asr
boshlariga kelib, mahalliy ziyolilar, ya’ni jadidlar harakati vakillari tomonidan boshlangan
yangilanish jarayoni madaniyat va ta’lim sohasini tubdan oʻzgartirdi. Jadidchilik harakati
vakillari
—
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat kabi
ziyolilar xalq orasida savodxonlikni oshirish, diniy ta’lim bilan birga dunyoviy fanlarni oʻrgatish,
matbuot, teatr va boshqa madaniy vositalar orqali jamiyat tafakkurini uyg‘otishga harakat
qildilar.
Ushbu maqolada 1868
–1917 yillar oraligʻida Samarqand viloyatida roʻy bergan madaniy
jarayonlar: ta’lim sohasidagi islohotlar, jadidchilik harakatining rivoji, matbuot va teatr faoliyati,
shuningdek, bu jarayonlarning mahalliy jamiyat ongiga koʻrsatgan ta’siri tarixiy manbalar
asosida tahlil qilinadi. Maqsad
–
bu davr madaniy hayotining asosiy yo‘nalishlarini ochib berish
hamda o‘zbek milliy uyg‘onish harakati
ning tarkibiy qismi sifatida baholashdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
894
Asosiy qism.
1868 yilda Samarqand shahri Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingach, viloyat yangi
siyosiy-huquqiy makonga aylana boshladi. 1887 yilda esa u rasmiy ravishda Turkiston general-
gubernatorligining tarkibida alohida ma’muriy
-hududiy birlik
—
Samarqand viloyati
sifatida
shakllantirildi. Mustamlaka tuzumi bilan birga hududda ijtimoiy, iqtisodiy va ayniqsa madaniy
hayotda muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Bu o‘zgarishlar avvalambor, rus boshqaruv tizimi
tomonidan olib borilgan “modernizatsion siyosat” doirasida amalga oshirildi.
Rossiya imperiyasi o‘z mustamlaka siyosatida harbiy
-siyosiy boshqaruv bilan birga,
madaniy-
ma’rifiy sohada ham o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qildi. Bu borada birinchi
bosqichda rus-
tuzem maktablari tashkil etilishi muhim qadam bo‘ldi. Ushbu maktablarda
mahalliy bolalarga rus tili, arifmetika, geografiya kabi dunyoviy fanlar bilan bir qatorda Qur’on
saboqlari ham o‘rgatildi. Ta’lim tizimi orqali imperiya maqsadlariga sodiq kadrlar tayyorlash,
mahalliy elita vakillarini o‘z mafkurasiga mos shakllantirish ko‘zda tutilgan edi.
Bundan tashqari, Rossiya imperiyasi hududda o‘z mafkuraviy ustunligini ta’minlash
uchun bir qator madaniy infratuzilmalarni yo‘lga qo‘ydi.
Jumladan:
➢
Kutubxonalar
tashkil etildi, ular orqali rus va g‘arb adabiyoti namunalari tarqatila
boshlandi;
➢
Bosmaxonalar
faoliyat ko‘rsata boshladi, bu esa bosma adabiyot va matbuot rivojiga
zamin yaratdi;
➢
Muzey va san’at maktablari
kabi madaniy muassasalar ochildi, ular rus madaniy
qadriyatlarini targ‘ib qilishga xizmat qildi;
➢
Samarqanddagi yangi shahar (noviy gorod)
loyihasi asosida zamonaviy rus
arxitekturasi joriy qilindi.
Samarqand shahrining eski va yangi qismlariga bo‘linishi, shuningdek, ma’muriy
markazlar va rus aholisining alohida yashash joylari tashkil etilishi madaniy aloqalarni bir
muddat cheklab qo‘ydi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu hududlarda madaniyatlararo muloqot
kuchayib, yangi madaniy ko‘rinishlar vujudga kela boshladi.
Rossiya imperiyasi tomonidan joriy etilgan madaniy siyosat ikki yo‘nalishda olib
borilgan: bir tomondan, rus madaniyatini joriy qilish orqali sotsiokulturni standartlashtirish;
boshqa tomondan esa, mahalliy an’anaviy madaniyatni cheklash yoki uni rus mafkurasi bilan
muvofiqlashtirish. Bu siyosatning natijasida mahalliy aholining bir qismi rus tilini o‘rganishga,
davlat xizmatlariga kirishga harakat qilgan, biroq ko‘pchilik islomiy ta’lim va qadriyatlarni
saqlab qolishga intilgan.
Mazkur davrda islom dini va an’anaviy madaniyat o‘z mavqeini saqlab qolgan bo‘lsa
-da,
asta-
sekin yangilanish, islohot va madaniy uyg‘onish g‘oyalari ham shakllana boshladi. Aynan
mana shu tarixiy sharoitda keyinchalik jadidchilik harakati vujudga keladi va mustamlaka
siyosatining madaniy bosimiga qarshi ichki ma’naviy va intellektual qarshilik shakllanadi.
Shunday qilib, Rossiya imperiyasi davrida Samarqand viloyatining madaniy hayoti
qarama-
qarshi yo‘nalishlarda rivojlangan: bir tomondan, tashqi madaniy ta’sir va ruslashtirish
siyosati, boshqa tomondan esa, ichki madaniy himoya, mahalliy ziyolilarning uyg‘onish
harakatlari va yangi milliy madaniyatning shakllanishi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
895
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida butun Turkiston mintaqasida bo‘lgani kabi,
Samarqand viloyatida ham yangi ma’rifiy harakat –
jadidchilik
kuchli sur’atda rivojlana
boshladi. Bu harakatning asosiy mohiyati
–
musulmon jamiyatini diniy dogmatizm, johillik va
ijtimoiy sustkashlikdan xalos qilish, xalqni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish orqali
taraqqiyot yo‘liga boshlash edi. Jadidlar tomonidan ilgari surilgan asosiy g‘oya —
“milliy
uyg‘onish”
bo‘lib, u madaniy o‘zlikni saqlagan holda yangilanishni nazarda tutardi.
Samarqand jadidchiligining eng muhim ko‘rinishi ta’lim sohasidagi islohotlarda aks etdi.
Yangi usul maktablari
(usuli jadid) ochilishi bu yo‘nalishning amaliy jihatini ko‘rsatdi.
Bu maktablarda o‘qitish arab alifbosining turkiy tilda soddalashtirilgan variantida olib
borilib, Qur’on o‘rgatish bilan bir qatorda arifmetika, geografiya, tarix, tabiiyot, rus tili kabi
dunyoviy fanlarga ham e’tibor qaratildi.
Samarqandda ilk jadid maktabi 1900-
yillarda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan
ochildi. U faqat o‘qituvchi va yozuvchi emas, balki xalqni uyg‘otishga bel bog‘lagan milliy
mafkura arbobi edi. Behbudiy o‘z maqolalarida shunday deydi: “Insonning ongi, tafakkuri faqat
ilm bilan yuksaladi.” Boshqa mashhur jadidlar –
Munavvarqori Abdurashidxonov, Nosirxon
To‘ra, Abdulla Avloniy va boshqalar ham bu islohotlarda faol qatnashdilar.
Jadid maktablari nafaqat ta’lim sifati, balki metodikasi, sinf tizimi, darsliklar tili va
mazmuni jihatidan eski maktablardan tubdan farq qilardi. Ular o‘qituvchining ma’ruzasi emas,
o‘quvchi faol ishtirokiga asoslangan metodikani joriy etdilar. Bu esa zamonaviy pedagogika
tamoyillariga yaqin edi.
Ta’kidlash joizki, yangi usul maktablari dastlab ko‘plab qarshiliklarga uchradi. An’anaviy
ulamolar ularni “bid’at” deb baholab, dindan chekinish sifatida ko‘rishga urindilar. Biroq xalq
orasida ularning obro‘si oshib borib, qisqa fursatda minglab o‘quvchilar va tarafdorlar yetishib
chiqdi. Bu esa viloyatda ilm-
fan, tafakkur va o‘zlik anglanishining yangi bosqichini boshlab
berdi.
XX asr boshlarida Samarqand viloyatida ijtimoiy-
siyosiy uyg‘onishning muhim belgisi
sifatida
matbuot va adabiyot
faoliyati keskin jonlandi. Bu jarayon bevosita jadidchilik harakati
bilan bog‘liq bo‘lib, uning mafkuraviy asoslarini ommaga yetkazish vositasiga aylandi. Matbuot
orqali xalqni savodli qilish, islohot zaruriyatini tushuntirish, milliy o‘zlikni anglash va adabiy
-
estetik tarbiya berish kabi masalalar ko‘tarildi.
1906 yilda Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan nashr etilgan
“Taraqqiy”
gazetasi Turkiston o‘lkasidagi ilk mahalliy bosma nashrlardan biri sifatida tarixda muhim o‘rin
tutadi. Bu nashr orqali diniy taassub, ayollarning savodsizligi, zamonaviy fanlarning inkori kabi
muammolar tanqid ostiga olinib, yangicha dunyoqarash targ‘ib etildi.
Keyinchalik “
Sadoi Turkiston
”, “
Hurriyat
”, “
Shuhrat
” kabi gazeta va jurnallar ham
faoliyat yuritdi. Ularning asosiy mualliflari
—
jadid ziyolilari, islohotchi din arboblari va
pedagoglar edi. Matbuot sahifalarida:
✓
ta’lim islohotlari;
✓
ijtimoiy tenglik va adolat masalalari;
✓
milliy mustaqillik g‘oyalari;
✓
o‘zbek tilining adabiy rivoji;
✓
ayollarning jamiyatdagi o‘rni kabi mavzular yoritildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
896
Bu nashrlar, shuningdek, yosh shoir va yozuvchilar uchun adabiy tribuna bo‘lib xizmat
qildi. Behbudiy, Avloniy, Fitrat, Cho‘lpon kabi adiblar asarlari orqali xalqni ogohlikka
chaqirdilar. Ularda realizm, ijtimoiy tanqid, milliy g‘urur va madaniy uyg‘onish ruhida yozilgan
asarlar o‘quvchilar ongiga ta’sir ko‘rsatdi.
Matbuot va adabiyot, o‘z navbatida, Turkiston o‘lkasining madaniy integratsiyasiga ham
hissa qo‘shdi. Viloyatlar o‘rtasida fikrlar almashinuvi, umumturkistonchilik mafkurasi
shakllanishi aynan matbuot orqali amalga oshdi.
Madaniy uyg‘onishning yana bir muhim ifodasi —
Samarqandda
teatr san’ati
va
madaniy-
ma’rifiy jamiyatlar
faoliyatining shakllanishidir. Teatr san’ati jadidlar uchun keng
xalq qatlamlariga ta’sir etishning qulay vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
XX asrning boshlarida Samarqandda havaskorlik asosida tashkil topgan ilk teatr guruhlari
faoliyat ko‘rsata boshladi. Ularda Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush”, “Zamonamiz”,
Fitratning “Munozara”, Avloniyning “Turkiston” kabi asarlari sahnalashtirildi.
Ushbu spektakllar
orqali:
•
ota-
onaning bolasiga nisbatan mas’uliyati;
•
ayollar erkinligi va ta’limi;
•
jamiyatdagi johillik va poraxo‘rlik;
•
milliy birlik zaruriyati yoritildi.
Bu spektakllar ko‘pincha maktablarda, masjid hovlilarida yoki oddiy ochiq maydonlarda
sahnalashtirilgan bo‘lsa
-da, ularning tarbiyaviy ahamiyati beqiyos edi.
Shu bilan birga,
“Tarbiya”, “Maorifparvarlar jamiyati”, “Tashviqot jamiyati”
kabi
nodavlat tashkilotlar tashkil etilib, ular:
❖
maktablar ochish;
❖
kutubxonalar tashkil qilish;
❖
teatr va ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish;
❖
xayriya ishlari bilan shug‘ullanganlar.
Bu jamiyatlar faoliyatida ayollar, yoshlarga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, xotin
-
qizlar uchun alohida o‘quv kurslari, tikuvchilik, savodxonlik saboqlari yo‘lga qo‘yilgan edi.
1868
–
1917 yillarda Samarqand viloyatida yuz bergan madaniy jarayonlar nafaqat
ma’naviy hayotda, balki keng ijtimoiy va siyosiy muhitda ham jiddiy siljishlarga sabab bo‘ldi.
Ta’lim tizimining takomillashuvi, jadid maktablarining ko‘payishi va dunyoviy
bilimlarga bo‘lgan qiziqish natijasida savodli aholi qatlamining shakllanishi tezlashdi. Bu esa
jamiyatning boshqa sohalarida, jumladan, iqtisod, siyosat, adabiyot, san’at va jurnalistika
rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Matbuotning ommaviylashuvi, teatr san’ati va kitob nashrining rivoji orqali aholi orasida
ma’rifatli, yangicha fikrlaydigan shaxslar vujudga keldi. Ayniqsa, ayollar orasida o‘qimishli,
ijtimoiy faollikka da’vat etilgan avlod paydo bo‘ldi.
Milliy o‘zlik, tarixiy xotira, Vatan g‘oyasi, mustaqillik, tenglik, ijtimoiy adolat kabi
tushunchalar keng xalq ommasi ongiga kirib bordi. Bu jarayonlar keyinchalik 1917 yildagi
Turkiston Muxtoriyati
harakatining ijtimoiy-ideologik asosini tashkil etdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
897
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, 1868
–1917 yillar oralig‘ida Samarqand viloyatida ro‘y bergan
madaniy jarayonlar mustamlakachilik siyosatining murakkab sharoitida shakllangan bo‘lsa
-da,
mahalliy ziyolilarning intellektual qarshiligi va jadidchilik harakati tufayli ijobiy natijalar berdi.
Rossiya imperiyasi tomonidan joriy etilgan infratuzilmaviy o‘zgarishlar va yangi
madaniy muassasalar mahalliy aholining dunyoqarashiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Ammo aynan
mahalliy ziyolilarning tashabbusi, milliy uyg‘onish g‘oyalari asosida shakllangan harakatlar
ta’lim, matbuot, teatr, adabiyot va boshqa sohalarda mustaqil rivojlanish yo‘nalishini belgiladi.
Ushbu davrda shakllangan madaniy meros, bugungi O‘zbekiston madaniy taraqqiyoti,
ma’rifatparvarlik g‘oyalari va milliy o‘zlikning tiklanishida asosiy poydevor bo‘lib xizmat qildi.
Shu bois, mazkur tarixiy bosqichni chuqur o‘rganish, unga tarixiy adolat bilan yondashish
muhim ilmiy va ma’naviy vazifadir.
REFERENCES
1.
Shoniyozov K. “Jadidchilik harakati tarixi”.
Toshkent, 2000.
2.
Ziyo H. “Behbudiy –
ma’rifatparvar va jadid mutafakkir”.
Samarqand, 2010.
3.
Abdullayev A. “Turkiston jadidlari: hayoti va faoliyati”.
Toshkent, 2015.
4.
Xudoyberganov Q. “Samarqand viloyatining ijtimoiy
-siyosiy hayoti (1868
–1917)”.
Toshkent, 1998.
5.
Matbuot arxivi (1906
–1917 yillar): “Taraqqiy”, “Sadoi Turkiston”, “Hurriyat” gazetalari.
