345
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
KIBER JINOYATLARNI TERGOV QILISHDA ELEKTRON DALILLARNI
PROTSESSUAL MUHOFAZA QILISH IMKONIYATLARI
Tulanboyeva Adiba Alijon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Magistratura va sirtqi ta’lim fakuteti Sport huquqi yo‘nalishi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15630696
Annotatsiya.
Ushbu maqolada elektron dalillarning jinoyat-protsessual jarayonidagi
ahamiyati, ularni qonuniy asosda yig‘ish, saqlash, muhofaza qilish va sudda ishonchli isbot
sifatida taqdim etish masalalari yoritilgan. Elektron dalillarni protsessual muhofaza qilishdagi
muammolar aniqlanib, ularni hal qilish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Maqolada xalqaro
tajriba va amaliyot asosida muhofaza qilish imkoniyatlari keng muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar:
Elektron dalil, raqamli isbot, protsessual muhofaza, hash-kod, texnik
xavfsizlik, huquqiy asos, tergov, sud, kiberjinoyat, saqlash tizimi.
Abstract.
This article discusses the importance of electronic evidence in criminal
proceedings, the issues of their legal collection, storage, protection and presentation as reliable
evidence in court. The problems of procedural protection of electronic evidence are identified
and proposals are put forward to solve them. The article extensively discusses the possibilities of
protection based on international experience and practice.
Keywords:
Electronic evidence, digital evidence, procedural protection, hash code,
technical security, legal basis, investigation, court, cybercrime, storage system.
Аннотация.
В статье рассматривается значение электронных доказательств в
уголовном судопроизводстве, вопросы их законного сбора, хранения, защиты и
представления в качестве достоверных доказательств в суде. Выявлены проблемы
процессуальной защиты электронных доказательств и выдвинуты предложения по их
решению. В статье подробно рассматриваются возможности защиты на основе
международного опыта и практики.
Ключевые слова:
Электронные доказательства, цифровые доказательства,
процессуальная защита, хэш-код, техническая безопасность, правовая основа,
расследование, суд, киберпреступность, система хранения.
KIRISH
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyatning barcha
sohalarida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, jinoyatchilikning raqamli ko‘rinishga
o‘tishi va kiberjinoyatlar sonining ortib borishi zamonaviy tergov va sud amaliyotida yangi
yondashuvlarni talab qilmoqda. Bugungi kunda moliyaviy firibgarlik, axborot o‘g‘riligi,
noqonuniy kirishlar, shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz egallash kabi jinoyatlar tobora ko‘payib
bormoqda. Ushbu holatlarda an’anaviy dalillar bilan bir qatorda elektron dalillar asosiy isbot
manbai sifatida alohida o‘rin tutmoqda.
Elektron dalillar sud-huquq amaliyotida faktlarning ishonchli va aniq aks ettirilishini
ta’minlab, jinoyat ishi tafsilotlarini to‘g‘ri baholash imkonini beradi. Biroq, raqamli dalillarning
oson o‘zgartirilishi, yo‘qolishi yoki qalbakilashtirilishi ehtimoli ularni protsessual muhofaza
qilish zaruratini keltirib chiqaradi. Shuningdek, elektron dalillarni qonuniy tarzda yig‘ish,
saqlash, ekspertizadan o‘tkazish va sudda taqdim etish tartiblarining normativ-huquqiy jihatdan
to‘liq belgilanmaganligi muayyan muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Ayni paytda O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksida elektron
346
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
dalillar tushunchasi aniq belgilab berilmagan bo‘lib, bu ularning huquqiy maqomi, isbot kuchi va
protsessual maqbulligini baholashda turlicha talqinlar yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Shu
bilan birga, tergov organlari va sud tizimlarida elektron dalillar bilan ishlash bo‘yicha zamonaviy
texnologik vositalar, xavfsiz saqlash tizimlari va raqamli ekspertiza infratuzilmasi yetarli
darajada shakllanmagan.
Mazkur maqolada elektron dalillarning huquqiy mohiyati, ularni ishonchli saqlashning
texnik va tashkiliy mexanizmlari, xalqaro tajriba asosida ularni protsessual muhofaza qilish
imkoniyatlari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud huquqiy
bo‘shliqlar, texnologik cheklovlar va kadrlar salohiyatidagi muammolar aniqlanib, ularni bartaraf
etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
ASOSIY QISM
Elektron dalil deganda qurilmalarda saqlanayotgan, ish bo‘yicha faktlarni isbotlashda
foydalanilishi mumkin bo‘lgan elektron ma’lumot shaklidagi materiallar tushuniladi. Bular
kompyuter, mobil telefon, planshet, tarmoq qurilmalari yoki raqamli media vositalarida mavjud
bo‘lgan axborotlardir. Elektron pochta yozishmalari, video va audio yozuvlar, internet sahifalari
skrinshotlari, log fayllar, ma’lumotlar bazasi yozuvlari misol bo‘la oladi. Elektron dalillar oson
o‘zgartirilishi yoki yo‘qolishi mumkin bo‘lgan raqamli formatda bo‘lib, ularning ishonchliligini
tasdiqlash uchun hash-kodlar, log fayllar, metama’lumotlar (metadata) kabi texnik vositalar
qo‘llaniladi.
Elektron dalillar sudga qabul qilish uchun aniq talablarga javob berishi kerak. Advokatlar
dalillarning haqiqiy, dolzarb va ishonchli ekanligiga ishonch hosil qilishlari kerak. Bundan tashqari,
ular sudda e’tiroz bildirilmasligi yoki rad etilmasligi uchun elektron dalillarning yaxlitligini
saqlashga e'tibor berishlari kerak.
1
Elektron dalillarni saqlash uchun zarur bo‘lgan texnik vositalar – maxsus serverlar,
ma’lumotlar bazasi, zahira (backup) tizimlari – yetarli darajada ta’minlanmagan. Ko‘plab
tashkilotlarda zamonaviy dasturiy ta’minot yo‘qligi, dalillarni o‘z vaqtida nusxalash va
himoyalashning amalga oshirilmasligi ularning yo‘qolishiga olib kelmoqda. SSD kabi saqlov
qurilmalarning uzoq muddatli saqlash uchun yaroqsizligi, tarmoqlar orqali dalilga ruxsatsiz
kirish xavfi mavjud.
Elektron dalillar bilan ishlashga oid aniq va qat’iy normativ-huquqiy asoslar yetarli emas.
Elektron dalillarni aniqlash, musodara qilish, ekspertizadan o‘tkazish va sudda taqdim etish
tartiblari aniq belgilanmagan. Bu esa dalillarni noqonuniy yo‘l bilan olish, ularning sudda
ishonchliligi shubha ostiga tushishiga olib keladi. Elektron dalilning huquqiy maqomi haqida
yagona
yondashuv
yo‘qligi
amaliy
muammolarni
keltirib
chiqarmoqda.
Sud va tergov organlarida raqamli texnologiyalar bilan ishlay oladigan malakali kadrlar
yetishmaydi. IT-mutaxassislarning yetishmasligi, xodimlarning bilim darajasi pastligi, dalillarni
saqlashning yagona tartib va reglamentlar bilan belgilanmaganligi, har bir holatga turlicha
yondashishga sabab bo‘lmoqda.
AQSh NIST IR 8387 hisobotida ko‘rsatilganidek, elektron dalillarni saqlashda SSD
qurilmalari qisqa muddatli, optik disklar (CD/DVD) esa 20–30 yillik saqlash uchun yaroqli
hisoblanadi. Hash-kodlar bilan taqqoslash, bulutli xavfsiz arxivlar va radio signal izolatsiyasi
(Wi-Fi, Bluetooth bloklash) kabi choralar keng qo‘llaniladi. Yevropa Ittifoqi va Buyuk
Britaniyada esa elektron dalilni qonuniylashtirishda texnik protokollar va ekspert guvohnomalari
1
https://medium.com/@jaiswalamulya3/electronic-evidence-cd349aed85ba
347
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
talab etiladi.
2
Elektron dalillarni protsessual muhofaza qilish masalasi xalqaro va mahalliy ilmiy
adabiyotlarda turli darajada yoritilgan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, aksar yondashuvlar
texnik xavfsizlik, huquqiy maqom va saqlash mexanizmlariga alohida e’tibor qaratadi. Jumladan,
Gorelov M.V. elektron dalillarni protsessual hujjatlar, elektron bayonnomalar va axborot
texnologiyalari yordamida tuzilgan ma’lumotlar sifatida tavsiflab, ularning suddagi isbotiy
ahamiyatini belgilaydi. Bu yondashuv raqamli ma’lumotlarning protsessual muhofazasini
alohida qonuniy tartibda belgilash zarurligini ko‘rsatadi.
3
AQSh Milliy Standartlar va Texnologiyalar Instituti (NIST) tomonidan e’lon qilingan IR
8387 hisobotida esa elektron dalillarni saqlash, shifrlash, hash-kodlar bilan muhofaza qilish,
radio chastota izolyatsiyasi, zaxira nusxalash kabi usullar aniq texnik ko‘rsatmalar bilan
yoritilgan. Bu hujjatda media uzoqligi (longevity), ya’ni turli saqlov qurilmalarning saqlash
muddati va ishonchliligi tahlil qilingan. NIST yondashuvi texnik muhofazani ustuvor yo‘nalish
sifatida ko‘rsatadi.
4
SWGDE (Scientific Working Group on Digital Evidence) tomonidan ishlab chiqilgan
metodik ko‘rsatmalarda esa mobil qurilmalar va bulutli tizimlardagi dalillarni olish va saqlashda
ehtiyot choralar, protsessual hujjatlashtirish va hash algoritmlarining qo‘llanilishi tavsiya etiladi.
SHA-2, SHA-3 algoritmlarining ustunligi va MD5/SHA-1 algoritmlarining zaifliklari haqida
ogohlantirishlar keltiriladi.
5
Mavjud saqlov tizimlari elektron dalillarni uzoq muddat ishonchli saqlash talablariga
javob bermaydi. NIST IR 8387 ma’lumotlariga ko‘ra, SSD qurilmalar ma’lumotni saqlashda
yaroqsiz bo‘lib, ular ma’lum vaqtda elektr uzilishi bo‘lsa, dalillarni butunlay yo‘qotishi mumkin.
Shu bois, offlayn (optik) saqlov qurilmalari yoki xavfsiz bulutli arxivlar bilan zaxira nusxalar
yaratish mexanizmi yo‘lga qo‘yilishi zarur. Shuningdek, radio to‘lqinlar orqali dalilga
masofadan ruxsatsiz kirish xavfi mavjudligi aniqlanib, radio-chastota izolyatsiyasi (RF-isolation)
usulini qo‘llash zaruriyati asoslangan.
Elektron dalillarni aniqlash, musodara qilish, ekspertizadan o‘tkazish va sudda taqdim
etish bo‘yicha mustahkam huquqiy normalar mavjud emas. Bu esa dalillarning maqbullik va
ishonchlilik talablariga javob bermasligiga olib kelmoqda. Xalqaro tajriba (AQSh, Yevropa
Ittifoqi, BAA)da esa elektron dalillarni sudda isbot sifatida qabul qilishda texnik talablarga mos
ravishda rasmiylashtirish, hash-kod bilan tekshirish va metama’lumotlar asosida dalil yaxlitligini
tasdiqlash talab qilinadi.
Sud va tergov organlarida raqamli dalillar bilan ishlay oladigan malakali mutaxassislar
yetishmasligi asosiy muammo hisoblanadi. Bu holat dalillarning noto‘g‘ri yig‘ilishi,
rasmiylashtirilmasligi va isbot kuchini yo‘qotish xavfini oshiradi. Ayniqsa, viloyat darajasidagi
sud-tergov organlarida zamonaviy texnik vositalar (shifrlangan serverlar, xavfsiz arxivlar,
blokirovka tizimlari) bilan ta’minot yetarli emasligi aniqlandi.
XULOSA
Yuqorida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy jinoyat-protsessual
2
Guttman, B., White, D. R., Williams, S., & Walraven, T. (2022). Digital Evidence Preservation: Considerations for
Evidence Handlers.
3
Шкурова Полина Дмитриевна (2017). Электронный документ как самостоятельное средство доказывания в
гражданском и административном судопроизводстве. Юридические исследования, (8), 59-69.
4
Guttman B, White DR, Walraven T (2022) Digital Evidence Preservation: Considerations for Evidence Handlers.
5
Lyle, J. R., Guttman, B., Butler, J., Sauerwein, K., Reed, C., & Lloyd, C. (2022). Digital investigation techniques:
a NIST scientific foundation review.
348
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
amaliyotda elektron dalillar nafaqat muhim isbot vositasi, balki tergovning markaziy elementi
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu esa nafaqat jinoyat ishining hal qilinishiga, balki sud
jarayonining adolatli va ishonchli kechishiga ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi.
Texnik jihatdan qaralganda, mavjud saqlash tizimlarining ishonchliligi pastligi, raqamli
dalillarni oson yo‘qotish yoki o‘zgartirish xavfi yuqoriligi, ma’lumotlarni tiklash va
autentifikatsiya qilish mexanizmlarining cheklanganligi muhim muammo sifatida e’tirof etildi.
Huquqiy jihatdan elektron dalillarning mustaqil isbot manbai sifatidagi maqomi aniq
belgilanmagan. Bu esa sudlarda ularning maqbulligi, ruxsat etilganligi va ishonchliligi borasida
turli talqinlar va qarama-qarshiliklarga sabab bo‘lmoqda. Rrivojlangan davlatlarda elektron
dalillarning protsessual maqomi, ularni yig‘ish va taqdim etish tartibi aniq normativ-huquqiy
hujjatlar bilan tartibga solingan. Bu esa sud isbot tizimini raqamli muhitga muvaffaqiyatli
moslashtirish imkonini bergan.
Tergovchilar va sud xodimlarining raqamli texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalari
pastligi, elektron dalillar bilan ishlash bo‘yicha maxsus tayyorgarlik kurslarining mavjud
emasligi bu sohada salmoqli bo‘shliq mavjudligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, yurtimizda
elektron dalillarni markazlashgan tarzda saqlash, ularni monitoring qilish va zarur hollarda sudda
taqdim etish uchun yagona raqamli platforma yoki tizim mavjud emas.
Zamonaviy jinoyatlar va raqamli huquqbuzarliklarni samarali tergov qilish uchun
elektron dalillar muhim o‘rin tutadi. Ularning qonuniy va ishonchli saqlanishini ta’minlash
uchun kompleks protsessual, texnik va tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Elektron
dalillarni protsessual muhofaza qilish imkoniyatlarini kengaytirish orqali jinoyat protsessining
adolatli va samarali amalga oshirilishi ta’minlanadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshken: O‘zbekiston,
01.04.1995. Qonun hujjatlari milliy bazasi.
https://www.lex.uz/docs/-111460
2.
Electronic
Evidence
https://medium.com/@jaiswalamulya3/electronic-evidence-
3.
Guttman, B., White, D. R., Williams, S., & Walraven, T. (2022). Digital Evidence
Preservation: Considerations for Evidence Handlers.
4.
Шкурова Полина Дмитриевна (2017). Электронный документ как самостоятельное
средство доказывания в гражданском и административном судопроизводстве.
Юридические исследования, (8), 59-69.
5.
Lyle, J. R., Guttman, B., Butler, J., Sauerwein, K., Reed, C., & Lloyd, C. (2022). Digital
investigation techniques: a NIST scientific foundation review.
