ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1028
TASHKILOTNING MOLIYAVIY FAOLIYATI VA UNI BAHOLASH METODLARI
Xaydarov Kamoliddin Axmadali o
‘
g
‘
li
70411302
–
Biznesni Boshkarish
(Maѕter οf Buѕineѕѕ Aⅾminѕtratiο
n-
MBA, Finance & Fintech)” magistranti
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15707728
Annotatsiya.
Ushbu maqolada investitsiya muhitining mohiyati, uni investitsiyalarni jalb
qilishdagi ahamiyati, unga ta’sir etuvchi omillar yoritilgan. Mamlakatda investitsiya muhiti
yaxshilash boʻyicha amaliy taklif va tafsiyalar islab chiqilgan.
Kalit so'zlar:
investitsiya, investitsion muhit, investitsiya jozibadorligi.
Abstract.
This article describes the essence of the investment environment, its importance
in attracting investments, and the factors affecting it. Practical proposals and explanations for
improving the investment environment in the country have been developed.
Key words
: investment, investment environment, investment attractiveness.
Tahlil natijalar
Bozor iqtisodiyoti sharoiti ishlab chiqarish jarayonini turli mulkchilik shakllariga
asoslangan erkin raqobat asosida, talab va taklif qonuni talablariga rioya qilgan holda barqaror
va samarali rivojlantirishni ta’minlashni birdan bir yo‘li ishlab chiqarish sub’ektlari bo‘lgan
kichik korxona va mikrofirmalarni innovatsion-investitsiyalashtirish asosida ularni
modernizatsiyalash va diversifikatsiyalashni amalga oshirmay, erishib bo‘lmasligini
ko‘rsatmoqda.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish O‘zbekiston Respublikasi davlat investitsiya
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Ko‘plab davlatlar uchun mahalliy tabiiy xom ashyo
va mehnat resurslari bilan uyg‘unlashgan chet el investitsiyalari makro va mikro darajada
investitsiyalar rolini o‘ynab, davlatning tezkor iqtisodiy o‘sishi uchun katalizator bo‘lib xizmat
qiladi.
Chet ellik sarmoyadorlar o‘zlarining investitsiyalariga qo‘shimcha ravishda mamlakatga
sivilizatsiyalashgan bozor elementlarini olib kelmoqdalar: yuqori sifatli menejment, boshqaruv
tajribasi, marketing, innovatsion resurslar, axborot texnologiyalari, xalqaro hamkorlik va
hamkorlik standartlari, ular o‘rnatgan aloqalar va savdo yo‘nalishlari orqali jahon bozoriga
kirish.
O‘zbekiston Respublikasining “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida” gi
O‘RQ
-598-
son 25.12.2019 qonuni qabul qilingan bo‘lib ushbu qonun «Chet el investitsiyalari
to‘g‘risida»gi, «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi va «Chet ellik investorlar huquqlarining
kafolatlari va ularni himoya qilish choralari to‘g‘risida»gi qonunlarning asosiy qoidalarini o‘zida
birlashtiradigan yagona konsolidatsiyalashgan hujjat hisoblanadi va xalqaro shartnomalarga
muvofiq xorijiy investorlarning huquqlarini himoya qilish va kafolatlarini ta’minlash bo‘yicha
kompleks chora-tadbirlarni yaratibberilgan.
3.1-jadval
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikga moliyalashtirish manbaalari bo‘yicha asosiy
kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar tarkibi (korxona va aholining o‘z vositalari), jami
foizda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1029
Hududlar
2010
2015
2016
2017 2018
2019
2020
2021
O‘zbekiston
Respublikasi
81,6
83,8
81,5
74,7
34,7
48,6
48,6
45,1
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
76,3
70,0
76,9
77,2
34,8
53,1
53,1
65,4
Andijon
87,8
91,0
88,3
82,5
36,4
51,2
51,2
47,7
Buxoro
78,6
88,4
89,4
81,8
33,2
47,5
47,5
43,8
Jizzax
87,4
78,2
80,7
67,2
17,9
20,1
20,1
38,4
Qashqadaryo
83,0
86,4
84,1
87,6
24,7
56,7
56,7
60,9
Navoiy
83,2
89,2
86,0
65,8
49,8
60,6
60,6
40,7
Namangan
93,9
87,5
70,6
79,3
40,2
45,6
45,6
39,5
Samarqand
92,6
89,9
92,1
80,2
50,5
60,1
60,1
52,6
Surxondaryo
93,2
82,9
82,9
81,1
13,7
40,0
40,0
34,9
Sirdaryo
71,5
76,8
65,3
52,5
18,8
27,2
27,2
23,3
Toshkent
75,4
85,9
80,8
66,9
42,4
46,6
46,6
37,4
Farg‘ona
85,8
82,1
85,6
83,6
35,2
50,2
50,2
47,3
Xorazm
89,5
88,6
87,1
89,6
38,7
42,7
42,7
48,9
Toshkent.sh
67,0
78,1
74,9
66,7
42,5
58,6
58,6
51,6
Manba:
sayti ma`lumotlari asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev va mamlakatimiz tomonidan qabul qilinayotgan
farmon va qarorlar respublika mintaqalari bo‘yicha kichik biznes tashkil etish va milliy
iqtisodiyotimizni iqtisodiy jihatdan samarali rivojlanishini ta’minlash asosida aholining ijtimoiy
turmush sharoitlarini yaxshilab borishida bozor iqtisodiyoti sharoitida asosiy zarur bo‘lgan
moddiy va ijtimoiy sharoitlarni yaratishda amalga oshirib, iqtisodiy yutuqlarini kichik biznesni
keyingi yillar ichida rivojlanishini tahlili asosida ko‘rish mumkin.
Respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyoevning 2020-yil 21-avgustdan PQ-4812-sonli
“Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab
-
quvvatlashga doir qo‘shimcha chora
-tadbirlar
to‘g‘risida”gi qarorida 2017
-2019-
yillarda iqtisodiyotda o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi 2,1
barobariga, shu jumladan markazlashtirilgan investitsiyalar hisobiga 2,8 barobar ortgan. Yalpi
ichki mahsulot tarkibidagi investitsiya ulushi 2016 yildagi 21 foizdan 2019-
yil yakuniga ko‘ra 38
foizdan ko‘proqqa o‘sganligi, davlat tashqi investitsiya va tashqi savdoda yuqori faollik
natijasida sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmlarining 1,24 barobarga, qurilishning 1,44
barobariga o‘sishiga rag‘batlantiruvchi ta’sir ko‘rsatishi yalpi ichki mahsulot tarkibida ulushi
24,1 foizdan 33,2 foizga o‘sishiga olib kelgan.
Bu qarorga asosan korxonalarning kuzatuv kengashlaridagi yig‘ilishlarda davlat
boshqaruvi organlari majlislarida umumiy qiymati miqdori 50 ming barobardan yuqori bo‘lgan
import tovarlar (ishlar, xizmatlar) haridlarining asoslanganligiga oid masalalarning ko‘rilishini
ta’minlaydi va ishlab chiqarish zahiralarini, ya’ni to‘planib qolgan import tovarlarini ishlab
chiqarishga jalb qilish chora-
tadbirlarini ishlab chiqarishni ta’minlashi belgilab berilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1030
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikga moliyalashtirish manbaalari bo‘yicha asosiy
kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar tarkibi dinamik xarakterda ekanligi ushbu sohada zanuz
yechimini topilmagan ayrim muammolar borligini ko‘rsatadi.
2-jadval
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikga moliyalashtirish manbaalari bo‘yicha asosiy
kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar tarkibi (chet el investitsiyalari va kreditlari), jami
foizda
Xududlar
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
O‘zbekiston
Respublikasi
6,8
6,9
8,0
2,8
4,0
2,6
5,0
5,0
51,6 39,9 39,9 43,4
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
8,1
4,4
35,0
7,9
0,6
6,3
3,2
3,9
46,7 33,4 33,4 20,7
Andijon
5,5
2,5
4,2
0,4
0,1
0,8
3,4
7,2
55,0 41,4 41,4 42,3
Buxoro
14,1
6,8
1,8
1,6
1,8
1,9
1,2
0,2
53,9 39,1 39,1 46,8
Jizzax
0,4
1,6
0,8
0,0
1,1
3,1
6,7
14,0 63,8 69,9 69,9 51,4
Qashqadaryo
13,1
1,1
2,7
1,3
0,1
0,1
10,0
0,3
70,3 34,5 34,5 30,0
Navoiy
2,1
1,7
5,7
0,7
2,3
1,6
3,5
5,5
39,5 34,5 34,5 49,9
Namangan
1,0
1,1
0,8
0,1
0,5
2,2
6,8
6,1
37,1 35,6 35,6 28,3
Samarqand
0,7
1,3
1,8
0,7
1,1
3,1
0,6
0,6
32,9 24,4 24,4 38,9
Surxondaryo
0,2
0,7
0,3
0,3
0,2
0,6
5,0
0,4
78,3 46,4 46,4 54,1
Sirdaryo
4,9
6,1
1,8
2,4
0,1
3,8
8,2
2,6
62,3 56,7 56,7 65,3
Toshkent
8,7
21,4
5,0
5,1
9,7
2,3
5,3
1,5
37,0 40,8 40,8 49,8
Farg‘ona
1,7
11,4
4,0
0,1
0,2
2,0
1,7
1,5
53,8 42,2 42,2 45,8
Xorazm
1,5
0,3
0,1
0,0
12,8
1,3
5,3
0,3
48,9 39,2 39,2 42,3
Toshkent.sh
13,8 13,9 16,9
7,2
7,8
4,4
6,8
10,9 44,5 32,7 32,7 39,8
Manba:
sayti ma`lumotlari asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikga moliyalashtirish
manbaalari bo‘yicha asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar tarkibi, ya’ni aynan chet el
investitsiyalari va kreditlari 2021-
yilda mamlakat bo‘yicha qariyib 6,4 marotabaga oshgan.
O‘zbekiston Respublikasida 2021
-
yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalarni tahlil qilinganda, asosiy katta salmog‘ Toshkent shaxri, Buxoro va Navoi
viloyatlariga to‘g‘ri kelishi aniqlandi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1031
1-
rasm. O‘zbekiston Respublikasida 2021
-yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga
o‘zlashtirilgan investitsiyalarning hududiy xaritasi
O‘zbekiston Respublikasida 2021
-
yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalarning hududiy xaritasi yuqorida 3.1.1-rasmda keltirilgan.
O‘zbekiston Respublikasida 2021
-
yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalar qo‘yidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin.
3.3-jadval
O‘zbekiston Respublikasida 2021
-
yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalar, ming so‘m
№
O‘zbekiston Respublikasi
6861,0
14
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
4189,2
2
Andijon
3470,1
3
Buxoro
10462,9
5
Jizzax
6470,7
8
Qashqadaryo
5148,2
7
Navoiy
14672,4
6
Namangan
4477,8
9
Samarqand
3920,7
11
Surxondaryo
4438,7
10
Sirdaryo
9257,1
12
Toshkent
9644,5
4
Farg‘ona
3272,3
13
Xorazm
4344,3
1
Toshkent.sh
20619,8
O‘zbekiston Respublikasi
6861,0
1
Muallif ishlanmasi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1032
Manba:
sayti ma`lumotlari asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Hududlarda 2021-
yilda aholi jon boshiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar
hajmi Toshkent shaxri, Buxoro va Navoi viloyatlaridan keyingi o‘rinda Jizzax hamda
Qashqadaryo viloyatlari turadi.
Asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalarning o‘sish sur’atlari dinkamikasi asosan
o‘sish tendensiyasiga ega ekanligi qo‘yidagi 3.4
-
jadvaldan ko‘rinib turibdi.
3.4-jadval
Asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalarning o‘sish sur’atlari, %
Yillar
2000
2005
2010
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
O‘zbekiston
Respublikasi
101,0
105,7 104,2 109,4 104,1 119,4 129,9 138,1
95,6
102,9
Qoraqalpo-
g‘iston
Respublikasi
83,0
76,2
63,9
133,5
56,2
60,4
169,9 100,3
69,9
105,1
Andijon
101,0 129,2
94,6
105,1 102,4 114,3 113,7
129
110,6 106,0
Buxoro
108,0 120,7
73,6
98,7
120,8 154,7
60,6
95,9
104,7 147,4
Jizzax
111,0 111,5
118
96,9
102,7 108,2 158,1 194,9 147,4
72,4
Qashqadaryo
93,0
116,2
67,4
112,4 108,9 129,7 112,4 131,2
76,5
77,8
Navoiy
116,0 141,9 248,6
90,7
144,1 107,4
188
144,3
77,1
86,0
Namangan
103,0
97,1
90,3
108,5 108,2 110,2 178,1 131,1
88
100,5
Samarqand
104,0 110,6 127,4 115,8 103,4 105,7 131,4 134,5 128,8
98,7
Surxondaryo
102,0 136,4
95,8
110,3 107,6 148,4 164,2
144
77,4
109,7
Sirdaryo
100,2
89,6
153,9
97,9
107,9 115,4
131
186
111,2 107,7
Toshkent
106,0 112,7
104
99,3
87
118,4 139,9 158,5
92,2
120,3
Farg‘ona
107,0 119,2 107,3
98,7
97,1
98,6
145,9
132
113,5 105,7
Xorazm
102,0
44,1
133,8
87,2
97,8
128,5 111,7 150,7
92,7
139,3
Toshkent sh.
92,0
88,4
147,6 102,3 119,5 121,4 138,2 145,8 108,6 105,0
Manba:
sayti ma`lumotlari asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalarning o‘sish sur’atlarini tahlil qilar ekanmiz,
2021-
yilda o‘tgan yilga nisbatan Qoraqalpog‘iston Respublikasida 105,1 foizni, Andijonda 106,0
foizni, Buxoroda 147,4 foizni, Namangan 100,5 foizni, Surxondaryo 109,7 foizni, Sirdaryo 107,7
foizni, Toshkent 120,3 foizni, Farg‘ona 105,7 foizni, Xorazm 139,3 foizni, Toshkent sh. 105,0
foizni tashkil etib, o‘sishga erishilgan. Biroq, 2021
-
yilda o‘tgan yilga nisbatan Jizzaxda 72,4
foizni, Qashqadaryoda 77,8 foizni, Navoiyda 86,0 foizni hamda Samarqandda 98,7 foizni tashkil
etib, o‘tgan yilga nisbatan pasayganligini ko‘rishimiz mumkin.
Moliyalashtirish manbalari bo‘yicha asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar tarkibi
o‘rganilganda, 2000
-2021-
yildagi ko‘rsatkichlar variativ ekanligi aniqlandi. Bu esa investitsion
faoliyatni yanada takomillashtirish bo‘yicha chora
-
tadbirlar olib borish lozimligini ko‘rsatadi.
Ikkinchi tomonidan jalb etilgan investitsiya qo‘shimcha ishchi o‘rinlarni yaratishga xizmat
qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1033
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Bringham E.F., Ehrhardt M.C. Financial management theory and practice. Thomson
South-Western, 2008. 1107 p.
2.
Hillier D., Grinblatt M., Titman Sh. Financial Markets and Corporate Strategy. London:
McGraw-Hill Higher Education, 2012. 877 p.
3.
Korso E. Inclusive growth analysis and HRV: A methodological note. 2011. Elektron
manba: http://siteresources.worldbank.org
4.
Landesmann, Michael Alroy (2000): Structural Change in the Transition Economies,
1989 to 1999. The Vienna Institute for International Economic Studies.
5.
Modigliani F., Miller M. The Cost of Capital, Corporate Finance, and the Theory of
Investment // American Economic Review, v. 48. (1958).
6.
Modigliani F., Miller M. (1963) “Corporate Income Taxes and the Cost of Capital: A
Correction” American Economic Review, Vol. 53, No. 3, pp. 147 –
175.
7.
Peter Brusov, Tatiana Filatova, Natali Orehova, Nastia Brusova. Weighted average cost
of capital in the theory of Modigliani-Miller, modified for a finite lifetime company //
Applied Financial Economics, v. 21, № 4.
