Authors

  • Нилуфар Намазова
  • Бахтиёр Қаюмов

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-research.108680

Keywords:

янги психоактив моддалар синтетик катионлар синтетик каннабиноидлар зираворлар.

Abstract

Спайслар (ёки синтетик каннабиноидлар) гуруҳига мансуб психоактив моддалар бўлиб, уларнинг кимёвий таркиби тез-тез ўзгариб туради. Ушбу моддалар токсикологик экспертизалар учун муҳим ҳисобланади, чунки уларнинг истеъмоли кўплаб заҳарланиш ҳолатлари ва ҳатто ўлим билан боғлиқ бўлиши мумкин. Шу сабабли, биологик обектлардан спайсларни ажратиб олиш ва идентификация қилиш усуллари токсикологик кимё учун долзарб масала ҳисобланади. Ушбу мақолада спайсларни организмдан ажратиб олиш усуллари, уларнинг аналитик технологиялари ҳамда токсикологик таҳлил қилишнинг долзарб методлари мухокама қилинади.

background image

402

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

СПАЙС (СИНТЕТИК КАННАБИНОИД) ЛАРНИ СУД КИМЁСИДА БИОЛОГИК

ОБЪЕКТЛАРДАН АЖРАТИБ ОЛИШ ВА УЛАРНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ

Намазова Нилуфар Алимардоновна

Ўзбекистон Респубдикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент тиббиёт академияси

Термиз филиали фармакалогия ва клиник фармакалогия кафедраси асиссенти ва

Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази Сурхондарё филиали кимё

бўлими эксперти, Ўзбекистон, Термиз шахри, E-mail:

nilufarnomozova140@gmail.com

Тел.:+99890-266-64-77

Қаюмов Бахтиёр Алламуродович

Ўзбекистон Респубдикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Республика суд-тиббий экспертиза

илмий-амалий маркази Сурхондарё филиали кимё бўлими эксперти, иккинчи тоифали

давлат суд-тиббий эксперти, Ўзбекистон, Термиз шахри, E-mail:

qayumovbaxtiyor12163@gmail.com

Тел.:+99891-580-32-50

https://doi.org/10.5281/zenodo.15638044

Аннотация.

Спайслар (ёки синтетик каннабиноидлар) гуруҳига мансуб

психоактив моддалар бўлиб, уларнинг кимёвий таркиби тез-тез ўзгариб туради. Ушбу
моддалар токсикологик экспертизалар учун муҳим ҳисобланади, чунки уларнинг
истеъмоли кўплаб заҳарланиш ҳолатлари ва ҳатто ўлим билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Шу сабабли, биологик обектлардан спайсларни ажратиб олиш ва идентификация қилиш
усуллари токсикологик кимё учун долзарб масала ҳисобланади. Ушбу мақолада спайсларни
организмдан ажратиб олиш усуллари, уларнинг аналитик технологиялари ҳамда
токсикологик таҳлил қилишнинг долзарб методлари мухокама қилинади.

Калит сўзлар:

янги психоактив моддалар, синтетик катионлар , синтетик

каннабиноидлар, зираворлар.

Долзарблиги.

Сўнгги йилларда синтетик гиёҳванд моддалар, айниқса спайслар

(синтетик каннабиноидлар) кенг тарқалиб, жиддий ижтимоий ва соғлиқ муаммоларини
келтириб чиқармоқда. Улар организмига кучли таъсир қилиб, оғир психотик ҳолатлар,
юрак-қон томир касалликлари ва ҳатто ўлимга олиб келиши мумкин. Шу сабабли, бу
моддаларнинг инсон биологик намуналари (қон, сийдик, соч,тупурик) орқали аниқлаш
усулларини ривожлантириш долзарб масалалардан бири ҳисобланади.

Спайсларнинг кимёвий тузилиши ва биологик обектлардаги метоболизми.

Спайслар турли хил кимёвий гуруҳларга мансуб бўлиб, улар табиий каннабиноидлар
(масалан ТНС) таъсирини тақлид қилади.

Спайслар инсон организмига тушгач, асосан

жигарда метаболизмга учрайди. Метаболизм натижасида спайсларнинг асосий
бирикмалари сийдик, қон, соч ва жигар каби биологик обектларда тўпланиши мумкин. Шу
сабабли, токсикологик таҳлил қилишда ушбу биологик материаллар асосий манба
сифатида ишлатилади.

Биологик обектлардан ажратиб олиш усуллари.
Қон ва плазмадан ажратиб олиш.

Қон –қисқа муддат давомида модданинг

мавжудлигини кқрсатади, одатда фақат истеъмолдан кейинги 24 соат ичида аниқланади.
Одатдақон вена ичидан 5-10 мл қон олинади. Қон ва плазмадан спайсларни ажратиб олиш
учун асосан суюқлик-суюқлик экстракцияси ва қаттиқ фазали экстракция усуллари
қўлланилади.

Суюқлик-суюқлик экстракция усули сувли ва органик фазаларга асосланган бўлиб,


background image

403

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

спайсларнинг органик эритувчиларда яхши эриши хусусиятидан фойдаланилади.

Усулнинг асосий босқичлари:
1.

Плазма ёки қон намунаси рН 9-10 гача ишқорий муҳитга келтирилади.

2.

Метанол ёки этил-ацетат каби органик эритувчилар қўшилади.

3.

Сентрафугаланади ва органик фаза ажратилади.

4.

Органик эритувчи буғлатиб юборилади ва қуруқ қолдиқ анализ қилинади.

Қаттиқ фазали экстракция усули намуналардаги ортиқча оқсиллар ва бошқа

аралашмаларни йўқотиш учун ишлатилади.

Қаттиқ фазали экстракция усулининг асосий босқичлари:
1.

Плазма ёки қон намунаси картуж филтрларидан ўтказилади.

2.

Бошланғич ювиш (сув ва метанол аралашмаси билан).

3.

Эксиракция қисми – органик эритувчи билан спайслар ажратиб олинади.

4.

Экстракция қилинган эритма буғлатилади ва анализга тайёрланади.

Сийдикдан ажратиб олиш.

Сийдик-модданинг метаболитлари узоқроқ сақланади

ва бир неча кунгача аниқланиши мумкин. Сийдикда спайслар кўпинча метаболит шаклида
учрайди. Суюқлик-суюқлик экстракция , Қаттиқ фазали экстракция , Газ
хроматографияси- масс спектрометрия усулларида текширилади.

Намуна олиш қоидалари. 50-100 мл сийдик олинади. Истеъмолдан кейин 2-7 кун

давомида спайс метаболитлари сийдикда аниқланиши мумкин. Баъзи ҳолларда
метаболизмга қараб 30 кунгача аниқланиши мумкин (узоқ муддат фойдаланиш
ҳолатларида). Сақлаш шароитлари 2-8

о

С да музлаткичда сақлаш.

Сочдан спайсларни аниқлаш.

Соч таҳлили аниқлик ва ишончлиликни

таъминлаш учун аниқ қоидаларга риоя қилинган ҳолда амалга оширилади. Соч орқа енса
қисмидан олинади. Камида 3-6 см (ўртача 1 ойда 1 см ўсади). Қуруқ ва мухрланган
конвертда сақланади. Намуна олингандан кейин ташқи ифлосланишларни йўқотиш учун
махсус эритмалар метанол ёки изопропанол ёрдамида ювилади. Органик эритувчилар
(метанол, ацетонитрил) экстракция қилинади. Соникация ( ултратовуш ёрдамида
экстракция) усули қўлланилади.

Сўлакдан спайсларни аниқлаш.

Сўлак намунаси одатда тампон ёки махсус

йиғувчи қурилма ёрдамида олинади. Одам моддани истеъмол қилгандан кейин дарҳол ёки
бир неча соат ичида намуна олиниши керак, чунки сўлакда спайс қисқа вақт сақланади.
Сақлаш шароитлари 4

о

С да музлаткичда сақлаш.

Спайсларнинг (синтетик каннабиноидларнинг) инсон организмидан чиқиш

муддати турли омилларга боғлиқ, жумладан:

1.

Модданинг тури ва таркиби

2.

Доза ва истеъмол частотаси

3.

Инсон метаболизми ва жисмоний хусусиятлари

4.

Биологик намуна тури








background image

404

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Биологик намунага кўра сақланиш муддати

1-жадвал

Биологик намуна

Тахминий аниқлаш муддати

Қон

6-24 соат

Сийдик

3-7 кун (баъзан 30 кунгача)

Соч

90 кун ва ундан ортиқ)

Сўлак

24-48 соат

Экшалация қилинган нафас

Жуда қисқа 1-2 соат


Спайсларни таҳлил қилиш усуллари.
Газ хроматографияси-масс спектрометрия (GC-MS) -

спайсларни аниқлашда энг

кенг қўлланиладиган усуллардан биридир. Афзалликлари: юқори сезувчанлик, мураккаб
намуналардан спайсларни ажратиб олиш қобиляти.

Камчилликлари: иссиқликка чидамсиз метаболитлар парчаланиши мумкин.

Суюқлик хроматографияси- масс спектрометрия (LC-MS/MS) –

бу усул,

айниқса, метаболитларни таҳлил қилишда энг самарали усул ҳисобланади. Афзалликлари:
паст учувчанликка эга бирикмаларни аниқлаш мумкин. Экстракция жараёни оддийроқ.

Камчилликлари: қурилманинг қимматлиги.

Юпқа қатламли хроматография (ЙҚХ) усули-

Йупқа қатламли хроматография

бу арзон, оддий ва тезкор кимёвий анализ усули бўлиб, спайс (синтетик каннабиноидлар)
каби моддаларни дастлабки идентификация қилиш учун ишлатилади. Бироқ, бу усул газ
ёки суйуқлик хроматографияси каби аниқ натижа бермайди, шунинг учун одатда
скрининг (олдиндан текширув) мақсадида қўлланилади.

Иммунокимёвий усуллари-

дастлабки скрининг

учун ишлатилади. Улар тезкор ва

нисбатан арзон бўлсада, хато натижа чиқиш эҳтимоли мавжуд.

Республика суд тиббий экспертиза илмий-амалий Марказ Сурхондарё филиали суд

кимё бўлимида спайс (синтетик каннабиноидлар) ни таҳлили биологик обектлардан юпқа
қатламли хроматография ва иммунокимёвий усуллари (экспресс-тест) да олиб борилади.
Экспресс-тестлар бирламчи текширув учун фойдаланилади. Юпқа қатламли
хроматография синтетик каннабиноидларни ажратиш ва текшириш учун суд кимёсида
скрининг мақсадида қўлланилади, аммо аниқ тасдиқлаш учун қўшимча юқори
аниқликдаги усуллар талаб қилинади. Экстракция жараёнида тўғри муҳит яратиш
синтетик каннабиноидларнинг максимал ажралишини таъминлайди. Сийдик учун рН=9.0-
10.5 (базик), қон ва тўқималар учун рН=6.0-7.4 (нейтрал-фосфат буфер эритмаси) муҳит
ҳосил қилинади. Органик эритувчилар билан экстракция қилинади. Экстракция қилинган
қолдиқ 1 мл метанол ёки этил ацетат ичида эритилади. Эритувчи аралашма сифатида
метанол:аммоний

гидроксид(100:1),

умумий

синтетик

каннабиноидлар

учун.

Толуол:Ацетон:Диэтиламин(80:15:5)-аниқ ажратиш учун. Пластинка хроматография
камераси ичига жойлаштирилади. Синтетик каннабиноидлар рангли реакциялар орқали
ҳам аниқланиши мумкин.Драгендорфф реактиви-қизғиш-жигарранг доғлар ҳосил қилади.
Мустахкам В зангориси – қизғиш ёки бинафша ранг ҳосил қилади. Энг яхши реактив:
Мустахкам В зангориси -0.1 % метанол эритмаси. Синтетик каннабиноидлар пластинкада
турли Rf қийматларга эга бўлади. Ҳар бир модданинг Rf қиймати эритувчи ва пластинка
турига боғлиқ бўлиб, умумий қийматлар қуйидагича:


background image

405

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Синтетик каннабиноид

Эритувчи
( Толуол:ацетон:диэтиламин
80:15:5)

Эритувчи
(Хлороформ:Метанол 9:1)

JWH-018

0.65

0.50

JWH-073

0.58

0.45

AM-2201

0.72

0.55

UR-144

0.80

0.60

XLR-11

0.75

0.52

Қуйидаги

жадвалда

бўлимда

йиллар

кесимида

спайс

(тетрагидроканнабиноидлар) га ўтказилган текширувлар ҳақида маълумотлар
берилган.

2-жадвал

Т/Р Текширувлар

ўтказилган
йиллар

жами

текширувлар
сони

Текширу

в объекти
(қон)

Текширу

в объекти
(сийдик)

Текширув натижаси

1

2020 йил

162

155

7

тетрагидроканнабиноидла

р аниқланмаган.

2

2021 йил

65

60

5

тетрагидроканнабиноидла

р аниқланмаган.

3

2022 йил

131

121

10

3

та

сийдикда

тетрагидроканнабиноидлар
аниқланган.

4

2023 йил

164

137

27

1 та қон ва 9 та сийдикда

тетрагидроканнабиноидлар
аниқланган.

5

2024 йил

354

124

230

4 та қон ва 28 та сийдикда

тетрагидроканнабиноидлар
аниқланган.

Хулоса.

Биологик обектлардан спайсларни ажратиб олиш токсикологик

таҳлилнинг муҳим босқичи бўлиб, замонавий аналитик усуллар ёрдамида уларнинг
таркиби аниқланади. Ушбу тадқиқотлар суд-тиббий экспертиза учун муҳим аҳамият касб
этади.

REFERENCES

1.

Smith, R. E., & Jones, P. L. (2020).

Forensic Toxicology of Synthetic Cannabinoids

.

Journal of Analytical Toxicology, 44(5), 345-357.

2.

Kavanagh, P., & O'Brien, J. (2018).

Analytical Techniques for Detection of Novel

Psychoactive Substances in Biological Matrices

. Forensic Science International, 289,

162-175.

3.

UNODC (2021).

Guidelines for the Identification of Synthetic Cannabinoids in Seized

Materials and Biological Samples

.

4.

Musshoff, F., Madea, B. (2019).

Fatalities after Synthetic Cannabinoid Use

. Forensic

Science Review, 31(2), 77-98.


background image

406

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

5.

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (2021).

Synthetic Cannabinoids: Trends and Developments

.

6.

National Institute of Standards and Technology (NIST) (2022).

Forensic Methods for

Synthetic Cannabinoid Analysis

.

7.

World Health Organization (WHO) (2023).

Global Report on Psychoactive Substances

.

8.

Smith, R. E., & Jones, P. L. (2020).

Forensic Toxicology of Synthetic Cannabinoids

.

Journal of Analytical Toxicology, 44(5), 345-357.

9.

Kavanagh, P., & O'Brien, J. (2018).

Analytical Techniques for Detection of Novel

Psychoactive Substances in Biological Matrices

. Forensic Science International, 289,

162-175.

10.

Musshoff, F., & Madea, B. (2019).

Fatalities after Synthetic Cannabinoid Use

. Forensic

Science Review, 31(2), 77-98.

11.

UNODC (2021).

Guidelines for the Identification of Synthetic Cannabinoids in Seized

Materials and Biological Samples

.

12.

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (2021).

Synthetic Cannabinoids: Trends and Developments

.

13.

World Health Organization (WHO) (2023).

Global Report on Psychoactive Substances

.



References

Smith, R. E., & Jones, P. L. (2020). Forensic Toxicology of Synthetic Cannabinoids. Journal of Analytical Toxicology, 44(5), 345-357.

Kavanagh, P., & O'Brien, J. (2018). Analytical Techniques for Detection of Novel Psychoactive Substances in Biological Matrices. Forensic Science International, 289, 162-175.

UNODC (2021). Guidelines for the Identification of Synthetic Cannabinoids in Seized Materials and Biological Samples.

Musshoff, F., Madea, B. (2019). Fatalities after Synthetic Cannabinoid Use. Forensic Science Review, 31(2), 77-98.

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (2021). Synthetic Cannabinoids: Trends and Developments.

National Institute of Standards and Technology (NIST) (2022). Forensic Methods for Synthetic Cannabinoid Analysis.

World Health Organization (WHO) (2023). Global Report on Psychoactive Substances.

Smith, R. E., & Jones, P. L. (2020). Forensic Toxicology of Synthetic Cannabinoids. Journal of Analytical Toxicology, 44(5), 345-357.

Kavanagh, P., & O'Brien, J. (2018). Analytical Techniques for Detection of Novel Psychoactive Substances in Biological Matrices. Forensic Science International, 289, 162-175.

Musshoff, F., & Madea, B. (2019). Fatalities after Synthetic Cannabinoid Use. Forensic Science Review, 31(2), 77-98.

UNODC (2021). Guidelines for the Identification of Synthetic Cannabinoids in Seized Materials and Biological Samples.

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (2021). Synthetic Cannabinoids: Trends and Developments.

World Health Organization (WHO) (2023). Global Report on Psychoactive Substances.