444
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
QARAQALPAQ SÚWRETLEW ÓNERĹNDE KĹTAP GRAFĹKASINIŃ ORNI HÁM
ÁHĹMĹYETĹ
Uzaqbaeva Biybinaz Bayram qızı
Berdaq atındaǵı QMU “Kórkem óner” kafedrası Ámeliy kórkem óner: (kórkem gúlalshılıq)
qániygeligi 3-kurs studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15652473
Annotaciya:
Bul maqala Qaraqalpaq súwretlew ónerinde kitap grafikasınıń rawajlanıw
tariyxın, ornın hám áhimiyetin jan-jaqlı úyrenedi. Onda qoljazba miniatyuralarınan baslap, XX
ásirdegi baspaxana grafikası hám zamanagóy cifrlı tendenciyalarǵa shekem bolǵan evolyuciya
basqıshları analiz etiledi. Maqalada Berdiǵalı Dosnazarov, N. K. Kazbekov, J. Xojamuratov
sıyaqlı jetekshi súwretshilerdiń úlesi, milliy folklor, tariyxıy hám turmıslıq temalardıń
sáwleleniwi, sonday-aq qollanılǵan usıllar (ksilorafiya, litografiya hám basqalar) hám olardıń
mádeniy áhmiyeti jaqtırtılǵan. Juwmaqta, kitap grafikasınıń milliy mádeniy miyrasımızdı saqlaw
hám onı keleshek áwladlarǵa jetkeriwdegi tiykarǵı roli atap ótilgen.
Gilt sózler:
kitap grafikası, qaraqalpaq óneri, miniatyura, súwretlew óneri, grafika,
milliy miyras, folklore, baspaxana grafikası, cifrlı grafika.
РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ КНИЖНОЙ ГРАФИКИ В КАРАКАЛПАКСКОМ
ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМ ИСКУССТВЕ
Аннотация:
Данная статья всесторонне исследует историю развития, роль и
значение книжной графики в изобразительном искусстве Каракалпакстана.
Анализируются этапы её эволюции от рукописных миниатюр до печатной графики XX
века и современных цифровых тенденций. В статье освещается вклад ведущих
художников, таких как Бердигали Досназаров, Н. К. Казбеков, Ж. Ходжамуратов,
отражение национального фольклора, исторических и бытовых тем, а также
используемые техники (ксилография, литография и другие) и их культурное значение. В
заключении подчеркивается ключевая роль книжной графики в сохранении национального
культурного наследия и его передаче будущим поколениям.
Ключевые слова:
книжная графика, каракалпакское искусство, миниатюра,
изобразительное искусство, графика, национальное наследие, фольклор, печатная
графика, цифровая графика
THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF BOOK GRAPHICS IN KARAKALPAK
FINE ART
Annotation:
This article comprehensively explores the history, role, and significance of
book graphics
in
Karakalpak fine art
. It analyzes the stages of its evolution from
manuscript
miniatures
to
20th-century print graphics
and
contemporary digital trends.
The article
highlights the contributions of leading artists such as
Berdigali Dosnazarov, N. K. Kazbekov,
and J. Khojamuratov,
the depiction of
national folklore, historical, and everyday themes,
as
well as the techniques used (xylography, lithography, and others) and their cultural importance.
The conclusion emphasizes the pivotal role of book graphics in preserving the
national cultural
heritage
and transmitting it to future generations.
Keywords:
Book graphics, Karakalpak art, Miniature, Fine art, Graphics, National
heritage, Folklore, Print graphics, Digital graphics.
445
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Kirisiw
Súwretlew óneri insaniyat mádeniyatınıń ajıralmas bólegi bolıp, xalıqtıń ruwxıy
dúnyasın, tariyxıy hádiyselerin hám milliy ózgesheliklerin kórkemlik penen sáwlelendiriwshi
kúshli qural bolıp tabıladı. Bul ónerdiń bay palitrasında grafika óziniń sızıq, noqat hám reń arqalı
obraz jaratıw imkaniyatları menen ayrıqsha orın iyeleydi. Al, grafikanıń bir tarawı bolǵan kitap
grafikası baspa dóretpelerdiń mazmunın tereńlestiriw, oqıwshınıń kózqarasın bayıtıw hám
kitapqa jan kirgiziwshi zárúrli kórkem qural esaplanadı [1].
Qaraqalpaq súwretlew óneri óziniń uzaq tariyxı hám ózgeshe dástúrleri menen ajıralıp
turadı. Bul ónerde kitap grafikasınıń rawajlanıwı qaraqalpaq ádebiyatı hám mádeniyatınıń
gúlleniwi menen tıǵız baylanıslı bolıp, ol milliy ruwxtı, tariyxıy waqıyalardı hám xalıq
dástúrlerin vizual túrde sáwlelendiriwde áhimiyetli rol oynadı. Bul maqala qaraqalpaq súwretlew
ónerinde kitap grafikasınıń ornın hám áhimiyetin, onıń tariyxıy rawajlanıw basqıshların, jetekshi
súwretshilerin, tiykarǵı tematikaların, qollanılǵan usılların hám zamanagóy tendenciyaların tereń
analiz etiwge baǵıshlanǵan.
Erte dáwirler hám qoljazba óneri
Qaraqalpaq kitap grafikasınıń tamırları Orta Aziya regionınıń ulıwma mádeniyatına,
ásirese, islam dáwirindegi qoljazba ónerine barıp taqaladı. IX-XV ásirlerde payda bolǵan
qoljazbalar, kitaplar hám kodeksler miniatyuralar menen bezetilgen bolıp, bul miniatyuralar sol
dáwir kitap grafikasınıń dáslepki úlgileri edi [2]. Olar diniy, ilimiy hám ádebiy shıǵarmalardı
súwretlep, sol dáwir adamlarınıń turmıs tárizi, kiyim-keshekleri hám arxitekturası haqqında
qımbatlı maǵlıwmat berdi. Bul miniatyuralarda naǵıs elementleri, geometriyalıq figuralar hám
simvolikalıq súwretler keń qollanıldı. Qaraqalpaq xalqınıń dástúrli óneri, atap aytqanda,
toqıwshılıǵı, zergerlik hám naǵıs oymakerlik ónerindegi motivler keyinirek kitap bezewlerinde
óz kórinisin taptı.
XX ásirdegi rawajlanıw hám jetekshi súwretshiler
XX ásir qaraqalpaq kitap grafikası ushın jańa rawajlanıw basqıshı boldı. Baspaxana
jumısınıń jolǵa qoyılıwı menen basılıp shıǵıp atırǵan kitaplar, gazetalar hám jurnallar ushın
illyustraciyalarǵa bolǵan talap sezilerli túrde ósti. Bul dáwirde bir qatar talantlı grafik
súwretshiler jetisip shıqtı, olar milliy ózgesheliklerdi zamanagóy kórkemlik usıllar menen
jámlestire bildi [3].
Súwretshiler hám olardıń úlesleri:
I.V.Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyi kolleksiyasında
saqlanǵan dóretpeler qaraqalpaq grafikası, sonday-aq kitap grafikası tariyxın sáwlelendiredi. Bul
muzey qaraqalpaq súwretshileriniń dóretpelerin saqlaw hám tanıtıwda áhimiyetli rol oynaydı [4].
Berdiǵalı Dosnazarov, N. K. Kazbekov, J. Xojamuratov sıyaqlı súwretshilerdiń
dóretiwshiligi qaraqalpaq kitap grafikasınıń rawajlanıwına úlken úles qostı. Olar, ásirese, balalar
kitapları hám folklor dóretpeleri ushın kóp illyustraciyalar isledi.
Berdiǵalı Dosnazarov óziniń kitap grafikası boyınsha jumısları menen belgili. Onıń
dóretpelerinde qaraqalpaq xalqınıń turmısı, dástúrleri hám tábiyatı óz kórinisin taptı.
Jalǵas Xojamuratov sıyaqlı súwretshiler ádebiy shıǵarmalarǵa joqarı kórkemliktegi
illyustraciyalar jarattı. Olardıń súwretleri qaharmanlardıń minez-qulqın ashıp beriwge, syujettiń
emociyalıq kúshin arttırıwǵa xızmet etti.
Bul súwretshiler milliy ornamentlerdi, reńlerdi hám folklor motivlerin zamanagóy grafik
texnikalar menen sheberlik penen biriktirip, ózgeshe stil qáliplestirdi.
446
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tematik elementler hám stilistik ózgeshelikler
Qaraqalpaq kitap grafikasında keńnen qollanılǵan temalar hám stilistik ózgeshelikler:
Folklor hám Milliy Ertekler: Qaraqalpaq xalqınıń bay awızeki dóretiwshiligi, ásirese,
"Qırq qız", "Alpamıs" sıyaqlı dástanlar hám de túrli ertekler grafik súwretshiler ushın ilham
deregi boldı. Bul dóretpelerge islengen súwretlerde batırlar, gózzal qızlar hám fantastikalıq janlı
obrazları jaratıldı [5].
Tariyxıy temalar: Qaraqalpaq tariyxındaǵı áhmiyetli waqıyalar, belgili shaxslar hám
tariyxıy qala qaldıqları da kitap grafikası dóretpelerinde sáwlelendirilgen.
Turmıstı sáwlelendiriw: Qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısı, sharwashılıq,
diyqanshılıq, úrp-ádetleri hám bayramları da kitap illyustraciyalarında óz kórinisin taptı.
Simvolika hám ornamentika: Dástúrli qaraqalpaq naǵısları, halı gúlleri hám basqa bezew
elementleri kitap illyustraciyalarında simvolikalıq mánige iye bolıp, kórkemlikke elede
kórkemlik qostı. Reńlerdiń qollanılıwı da ózgeshe bolıp, tiykarınan jarkın hám kontrastlı reńler
arqalı milliy kolorit sáwlelendirildi.
Qollanılǵan usıllar hám materiallar
Qaraqalpaq kitap grafikasında túrli usıllar qollanıldı, olar ksilorafiya kitap grafikası
rawajlanıwında úlken rol oynadı. Aǵash taxtasına oyıp súwretler basıp shıǵarıldı. Linogravura
keyinirek keńnen qollanılǵan bul usıl, ksilorafiyaǵa qaraǵanda jumsaǵıraq materialda islewge
múmkinshilik berdi. Litografiya
bul usıl arqalı súwretler tasqa túsirildi hám keyin baspaǵa
berildi. Bul reńli illyustraciyalar islewge keń imkaniyatlar berdi.
Akvarel, gúash, qálemi siyalı bul súwretlew materialları kitap illyustraciyalarında keńnen
qollanıldı. Olar súwretshige reń hám tonlar menen islewge, túrli effektler jaratıwǵa
múmkinshilik berdi.
Búgingi kúnde cifrlı texnologiyalar hám kompyuter grafikası kitap grafikasına jańa
imkaniyatlar ashıp berdi. Jas súwretshiler Adobe Illustrator, Photoshop sıyaqlı programmalardan
paydalanıp, cifrlı illyustraciyalar jaratpaqta. Bul tek ǵana dóretiwshilik processin jeńilletip
qoymay, al ilgeri múmkin bolmaǵan kórkemlik sheshimlerdi tabıwǵa járdem beredi. Kitaplarǵa
islengen 3D illyustraciyalar, animaciyalıq súwretler hám interaktiv elementler de payda bolıp
atır.
Zamanagóy qaraqalpaq kitap grafikası milliy dástúrlerdi saqlaǵan halda global
tendenciyalar menen uyǵınlasıp, óz ornın tabıwda dawam etekte. Kitap illyustraciyaları arqalı jas
áwladtı kitap oqıwǵa qızıqtırıw, olarda estetik talǵamdı qáliplestiriw hám milliy mádeniy miyras
penen tanısıwtırıw áhimiyetli wazıypa bolıp qala beredi.
Juwmaq
Qaraqalpaq kitap grafikası, uzaq tariyxqa iye bolǵan qoljazba miniatyuralarınan baslap,
zamanagóy cifrlı texnologiyalarǵa shekem rawajlanıp, óziniń bay hám ózgeshe jolın basıp ótti.
Bul óner túri tek ǵana tekstti kórkemlik penen tolıqtırıp qoymastan, al milliy mádeniyattı,
tariyxıy waqıyalardı hám xalıqtıń ruwxıy dúnyasın sáwlelendiriwde tiykarǵı derek bolıp tabıladı.
Kitap grafikası arqalı milliy folklor dóretpeleri jańa turmıs tapqan bolsa, balalar ádebiyatı
kórkemlik hám pedagogikalıq áhmiyetke iye boldı. Jetekshi qaraqalpaq grafik súwretshileri, óz
milliy ózgesheliklerin saqlaǵan halda, túrli usıllar hám materiallar arqalı dóretiwshilik etip,
qaraqalpaq kórkem ónerine qımbatlı úles qostı. Házirgi dáwirde cifrlı imkaniyatlardan
paydalanǵan halda, kitap grafikası jańa qáliplerde rawajlanıp, milliy mádeniyatımızdıń
kórkemlik dárejesin asırıwǵa hám onı keń jámiyetshilikke tanıtıwǵa xızmet etpekte. Ol
keleshekte de qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy baylıǵın ózinde sáwlelendirip, áwladtan-áwladqa
447
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
jetkeriwshi zárúrli kórkem miyras bolıp qala beredi.
REFERENCES
1.
Qoraqalpog’iston san’ati va madaniyati tarixi. (Umumiy ma’lumotlar manbasi)
2.
Abdullaev, A.I
.
O’rta Osiyo miniatyura san’ati tarixidan
.
Toshkent, 1980.
3.
Egamberdiyev, Sh.M. O’zbekiston grafika san’ati tarixi. Toshkent, 2005.
4.
I.V.Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyi materialları.
5.
Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
.
Toshkent, "Ma’naviyat", 2008.
(Ma’naviyat hám san’atni rivojlantirishga oid umumiy qarashlar)
6.
Хожамуратов
К.
Б.
МАҲОБАТЛИ
РАНГТАСВИР
АСАРЛАРИНИНГ
МАЪНАВИЙАҲАМИЯТИ //Ученый XXI века. – 2022. – №. 2 (83). – С. 31-33.
7.
Bazarbaevich K. K. THE SPIRITUALITY OF MAHOBATLI PAINTING WORKS
IMPORTANCE //Archive of Conferences. – 2021. – С. 224-227.
8.
Xojamuratov Q. B. ISSUES OF THE DEVELOPMENT OF FINE ARTS IN SCHOOLS
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 333-336.
9.
Bazarbaevich X. K. TASVIRIY SAN ‘AT DARSLARIDA TALABALARNI
MUSTAQIL TA ‘LIM OLISH FAOLIYATIGA YO ‘NALTIRISH METODLARI
//BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2023. – Т. 3.
– №. 2. – С. 526-529.
10.
Xojamuratov K. B. THE FOUNDATIONS AND FORMATION OF PAINTING IN THE
FINE ARTS OF KARAKALPAKSTAN IN THE 1970S AND 1980S //Modern Science
and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 341-345.
