123
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
TALABALARDA IRODAVIY SIFATLARNI SHAKLLANTIRISHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Вobur Davidov
Oriental universiteti katta o‘qituvchi.
Rahmatillayev Jamshid
Talaba.
Tel: (93)606 63 13.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15633861
Annotatsiya.
Ushbu maqola talabalarda irodaviy sifatlarni shakllantirishning
pedagogik-
psixologik xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda irodaviy sifatlarning
mazmuni, tarkibiy tuzilishi va ularning yosh xususiyatlari bilan bog‘liq rivojlanish bosqichlari
yoritilgan. Irodaviy sifatlarning pedagogik jarayondagi roli va ta’siri, shuningdek, psixologik
treninglar va amaliy mashg‘ulotlar orqali ularni shakllantirish usullari ko‘rib chiqiladi.
Kalit sozlar
: Irodaviy si
fatlar, talabalar, qat’iyatlilik, mas’uliyat, bardoshlilik,
pedagogik, yondashuvlar, psixologik rivojlanish, interfaol ta’lim, motivatsiya, axloqiy tarbiya,
ta’lim jarayoni, amaliy mashg‘ulotlar, milliy qadriyatlar, stressga bardoshlilik.
ПЕДАГОГИКО
-
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ
ВОЛЕВЫХ КАЧЕСТВ У СТУДЕНТОВ
Аннотация.
О Данная статья направлена на изучение педагогических и
психологических особенностей формирования волевых качеств у студентов. В
исследовании выделены содержание, структурная структура и этапы развития волевых
качеств, связанные с их возрастными особенностями. Рассмотрены роль и влияние
произвольных качеств в педагогическом процессе, а также методы их формирования
посредством психологической подготовки и практических занятий.
Ключевые
слова:
Волевые
качества,
обучающиеся,
настойчивость,
ответственность, толерантность, педагогика, подходы, психологическое развитие,
интерактивное обучение, мотивация, нравственное воспитание, учебный процесс,
производственная практика, национальные ценности, стрессоустойчивость.
PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF FORMING WILL-MAKING
QUALITIES IN STUDENTS
Abstract.
This article is aimed at studying the pedagogical and psychological features of
the formation of volitional qualities in students. In the research, the content, structural structure
and developmental stages of the will qualities related to their age characteristics are highlighted.
The role and influence of voluntary qualities in the pedagogical process, as well as methods of
their formation through psychological training and practical training are considered.
Key words
: Volitional qualities, students, persistence, responsibility, tolerance, pedagogy,
approaches, psychological development, interactive education, motivation, moral education,
educational process, practical training, national values, stress tolerance.
Kirish
. Hozirgi zamon ta'lim jarayonida talabalarning irodaviy sifatlarini shakllantirish,
ularning shaxs sifatida rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Irodaviy sifatlar shaxsning o‘z
oldiga qo‘ygan maqsadlarini amalga oshirish yo‘lida qiyinchiliklarga bardosh berish, qat’iyatlilik
va mas’uliyatni o‘zida mujassamlashtirgan ijtimoiy
-
psixologik ko‘rsatkichlardir. Ushbu maqola
talabalarda irodaviy sifatlarni rivojlantirishning pedagogik va psixologik yondashuvlarini tahlil
qilishga qaratilgan.
124
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Dolzarblik
. Irodaviy sifatlar shaxsning kasbiy, ijtimoiy va shaxsiy hayotidagi
muvaffaqiyatlarini belgilovchi omillardir. Talabalar davrida irodaviy fazilatlarni rivojlantirish,
ularni har tomonlama yetuk shaxs sifatida shakllantirish jarayonining ajralmas qismidir.
Ayniqsa, global raqobat muhiti kuchayib borayotgan sharoitda, yoshlarda qat’iyatlilik va
mashaqqatlarga chidamlilikni rivojlantirish zarur.
Nazariy asoslar
. Irodaviy sifatlar psixologiyada motivatsiya, o‘z
-
o‘zini boshqarish va o‘z
-
o‘zini tartibga solish kabi tushunchalar bilan chambarchas bog‘liq.
Bu sohada quyidagi
olimlarning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etadi:
•
Lev Vygotskiy
: O‘z
-
o‘zini boshqarish va ichki nazoratning shaxs rivojlanishidagi o‘rnini
o‘rgangan.
•
Sigmund Freyd: Iroda va inson ongining boshqaruvchi mexanizmlari haqidagi
psixoanalitik nazariyani taklif qilgan.
•
Albert Bandura
: Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi orqali shaxs irodasining muhit va kuzatuv
orqali shakllanishini ko‘rsatib bergan.
Pedagogik yondashuvlarda esa K.D. Ushinskiy va A.S. Makarenkolarning ishlarida iroda
Irodaviy sifatlarning
tarbiya ta’lim jarayonining muhim elementi sifatida ko‘riladi. Irodaviy
sifatlar quyidagi asosiy komponentlarni o
‘
z ichiga oladi:
1.
Maqsadga yo‘naltirilganlik
: Belgilangan maqsadga erishish uchun aniq rejaga rioya
qilish.
2.
Qat’iyatlilik: To‘siqlarga qaramasdan qarorlarni amalga oshirish.
3.
Mas’uliyatlilik: O‘z qilmishlari va natijalari uchun javobgarlikni qabul qilish.
4.
Sabrlilik va bardoshlilik
: Mashaqqatli vaziyatlarda o‘zini tuta olish va aql bilan ish qilish.
Talabalarda irodaviy sifatlarni rivojlantirish usullari
1.
Ta’lim jarayonida interfaol yondashuvlar
-Darslarda muammoli vaziyatlar yaratish
: Talabalarga ma’lum qiyinchiliklarni hal qilish
uchun o‘zlari mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatini berish.
-
O‘yinli metodlardan foydalanish: Masalan, rolli o‘yinlar orqali talabalarni qiyin
sharoitlarda tezkor va irodaviy qarorlar qabul qilishga o‘rgatish.
1.
Amaliy faoliyatni rag‘batlantirish
-Ijtimoiy loyihalar
: Talabalarni jamoa ishlari, ko‘ngillilik va tadbirlar tashkil qilish orqali
mas’uliyat va qat’iyatlilikni rivojlantirish.
-
Sport mashg‘ulotlari va jismoniy faoliyat: Sport mashg‘ulotlari qat’iyatlilik va
bardoshlilikni oshirishning samarali vositasi hisoblanadi.
2.
Psixologik yordam va maslahatlar
-
Talabalar o‘rtasida o‘z
-
o‘zini boshqarish bo‘yicha treninglar o‘tkazish.
-
Stressga bardoshlilikni oshirish bo‘yicha maxsus psixologik texnikalardan foydalanish.
3.
O‘qituvchining shaxsiy namunasi
-
O‘qituvchining o‘z qiyinchiliklarga qarshi kurashishdagi namunaviy xulq
-atvori
talabalar uchun irodaviy ko‘nikmalarning shakllanishida ilhom manbai bo‘ladi.
Amaliy tadbirlar uchun tavsiyalar
1.
Talabalar uchun maxsus kurslar tashkil qilish: "Irodaviy fazilatlarni rivojlantirish"
bo‘yicha maxsus o‘quv mashg‘ulotlarini ishlab chiqish va ularni ta’lim dasturiga kiritish.
2.
Motivatsiya tizimini rivojlantirish: Talabalarni muvaffaqiyatlari uchun taqdirlash tizimini
joriy qilish orqali ularni qiyinchiliklarni yengishga rag‘batlantirish.
125
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
3.
Axloqiy tarbiya orqali iroda rivoji
: O‘quv dasturlariga milliy va xalqaro qadriyatlarni
o‘rganish bo‘yicha mavzular kiritish.
Xulosa
. Talabalarda irodaviy sifatlarni rivojlantirish nafaqat ularning o‘qishdagi
muvaffaqiyati, balki kelgusidagi hayotiy faoliyatlarida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik va psixologik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish, shuningdek, ta’lim
muassasalarida innovatsion metodlarni joriy etish orqali bu jarayonning samaradorligini oshirish
mumkin.
Shu sababli, irodaviy tarbiya ta’lim va tarbiya tizimining ajralmas qismi bo‘lishi zarur.
REFERENCES
1.
Mo‘ydinov Maxsudbek Rustambek o‘g‘li, “BELBOG‘LI KURASHCHILARNING
KOORDINATSION
MASHQLAR
YORDAMIDA
TEXNIK
–
TAKTIK
TAYYORGARLIGINI TAKOMILLASHTIRISH”. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar
jurnali, volum-3, 272-282.Balsevich V.K. Fizicheskaya kultura dlya vsex i dlya
kajdogo.-Moskva: FiS, 1988.-208 s.il.
2.
Soliyev
Sanjarbek
Shuhratjon
o‘g‘li
FUTBOLCHILARNING
IRODAVIY
SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI MUSOBAQA OLDI HAVOTIRINI
KAMAYTIRISH ResearchBib IF-2023: 11.01/ ISSN: 3030-3753 / Volume 2 Issue 4
3.
Mo‘ydinov Maxsudbek Rustambek o‘g‘li. Belbog‘li kurashchilarning texnik va taktik
tayyorgarligini takomillashtirish. Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar jurnali. 2024, 4
-son. 371-
379.
4.
mavzu: Improving the effectiveness of physical education lessons for hearing-impaired
students using “Motion control XR” equipmentKhursanova Rukhsora Olimjon kizi
jurnal: Eurasian Journal of Sport Science bet: 33-37
5.
Mavzu: ESHITISHIDA MUOMMOSI BO ‘LGAN O‘QUVCHILARNING JISMONIY
TAYYORGARLIGINI ANIQLASH VA TAHLIL QILISH Xursanova Ruxsora Olimjon
qizi ACTA NUUz jurnali 242-244 betlar
6.
Mavzu: The role and importance of the principle of continuity in improving the speed
ability of 12-14-year-old hearing and speech impaired children Khursanova Rukhsora
Olimjon kizi MENTAL ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC
–
METHODOLOGICAL
JOURNAL 229-235
7.
крамович, Болтаев Аъзам; ,Ёш волейболчиларнинг жисмоний сифатларини
ривожлантиришда ҳаракатли ўйинларни аҳамияти,Муғаллим ҳем узликсиз
билимлендириў,,6
-son,132-135,2019,
8.
BOLTAEYV, A.A.; ,KO‘P YILLIK TAYYORGARLIK BOSQICHIDA SPORTGA
SARALASH
VA
YO’NALTIRISH,МУҒАЛЛИМ
ҲӘМ
ҮЗЛИКСИЗ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ № 6/3 2024 МУҒАЛЛИМ ҲӘМ ҮЗЛИКСИЗ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ,1,898
-904,8,2024,Qoraqolpoq
9.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL TURIZMINI
RIVOJLANTIRISH
VA
O‘ZGARUVCHAN
TURISTLARNI
DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and
Research.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 12. –
С. 835
-839.
10.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. –
2024.
–
Т. 3.
126
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
11.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-
SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 12. –
С. 1253
-1262.
12.
PULATOV, LAZIZ A; ,SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN HIGHER
EDUCATION INSTITUTIONS,Mental Enlightenment Scientific-Methodological
Journal,5,03,316-323,2024
13.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL
OF
GRECO-ROMAN
JUNIOR
WRESTLERS
/
MENTAL
ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC
–
METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN: 2181-
1547 (E) / 2181-6131 (P) Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
14.
BOLTAEYV.
A.A.SCIENTIFIC
AND
THEORETICAL
ANALYSIS
OF
AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE SCHOOL AGE,"Spectrum Journal of
Innovation, Reforms and Development",1,111-116,7,2023,SCIENTIFIC AND
THEORETICAL ANALYSIS OF AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE.
15.
DEVELOPMENT OF AGILITY IN FEMALE STUDENTS THROUGH
BASKETBALL GAME ELEMENTS Umida Abdulla qizi Eshmanova THE
MULTIDISCIPLINARY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY- VOLUME-
4, ISSUE-12.
16.
Muidinov M.R, Technical Training In Belbogli Kurash Wrestling Through Coordination
Exercises Development. Mental Enlightenment Scientific
–
Methodological Journal,
2024 vol (05), 106-115.
17.
Muydinov M.R. The importance of mobile technologies in enhancing technical and
tactical preparation in belt wrestling. Multidisciplinary Journal of Science and
Technology VOLUME-4, ISSUE-12 INDIA. 17-23.
18.
Mamadaliyev, S., & Yallaqayev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI
AXOLI QATLAMLARIDA SPORT-
SOG ‘LOMLASHTIRISH TURIZMI MASHG
‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 1253-1262.
19.
Mamadaliyev, S., & Yallaqayev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI.
Modern Science and
Research
,
3
(12), 835-839.
20.
Abdullayev
Ilhom
Xushnudovich.
ANALYZING
THE
COMPETITIVE
PERFORMANCE
OF
GRECO-ROMAN
WRESTLING
ATHLETES
(http://econferencezone.org/index.php/ecz/article/view/2387) / International Conference
on Developments in Education Hosted from Saint Petersburg, Russia https:
econferencezone.org Aug 23rd 2023.
21.
Abdullaev Ilkhom Khushnudovich. DEVELOPMENT OF SPECIAL PHYSICAL
TRAINING OF GRECO-ROMAN WRESTLERS WITH THE HELP OF SPECIAL
SIMULATORS / 17th-TECH-FEST-2023 International Multidisciplinary Conference
Hosted from Manchester, England https://conferencea.org 25th August 2023.
22.
Soliyev
Sanjarbek
Shuhratjon
o‘g‘li
FUTBOLCHILARNING
IRODAVIY
SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI MUSOBAQA OLDI HAVOTIRINI
KAMAYTIRISH ResearchBib IF-2023: 11.01/ ISSN: 3030-3753 / Volume 2 Issue 4
127
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
23.
Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar 2024 4
-
son Jismoniy tarbiya va sport yo‘nalishlari bo‘yicha
kasbiy ijodiy imtihonlarni o'tkazishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash metodikasi
341- 345 Sanjarbek Soliyev
24.
International Journal of Advance Scientific Research “Mass participation in sports is an
effective way to Improve women's health” 249
-255 MASS PARTICIPATION IN
SPORTS IS AN EFFECTIVE WAY TO IMPROVE WOMEN'S
HEALTHKhaidarova
25.
Rahmanova, D. A. (2023). 3-
7 YOShLI BOLALARNING SOG ‘LOMLAShTIRUVChI
GIMNASTIKA VA XOREOGRAFIYA BILAN ShUG ‘ULLANIShINING
SAMARADORLIGI.
Namangan davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi
, (8), 606-614.
26.
RAHMANOVA, D. (2024). JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA OLIY TA’LIM
MUASSASALARI
TALABALARINI
JISMONIY
SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISH.
News of the NUUz
,
1
(1.8), 150-152.
27.
Ma’murbekova, G. (2024). YUQORI MALAKALI SAMBOCHI QIZLARNI
FUNKSIYANAL XOLATIGA TEZKOR KUCHNING TA’SRI. Modern Science and
Research, 3(12), 1387-1390.
28.
Ma’murbekova, G. (2024). IMPROVING THE SPEED AND AGILITY OF NATIONAL
WRESTLERS. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(12), 34-37.
29.
Anvarov S., Xudayberdiyev N., Mamadaliyev S. 12
–
14 YOSHLI YOSH
BOKSCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA MAXSUS
JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH YO ‘LLARI
//Modern Science and Research.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№.
4.
30.
Tuychiyev K., Xudayberdiyev N., Mamadaliyev S. O ‘SMIR YOSHIDAGI
KIKBOKSINGCHILARDA MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIKNI OSHIRISH
//Modern Science and Research.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№.
4.
–
С. 1848
-1852.
31.
Erkinhodjayeva G., Mamadaliyev S. KO ‘ZI OJIZLAR VA ZAIF KO ‘RUVCHILAR
UCHUN OCHIQ HAVODAGI HARAKATLI O ‘YINLARNING AHAMIYATI
//Modern Science and Research.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№.
4.
–
С. 1843
-1847.
32.
Mamadaliyev, S. (2024). THE CURRENT STATE OF SPORTS AND WELLNESS
MOUNTAIN TOURISM IN UZBEKISTAN AND MEASURES FOR ITS MASS
DEVELOPMENT.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
,
4
(12), 44-48.
33.
Toshpolatova, D., & Mamadaliyev, S. (2025). 12
–
14 YOSHLI FUTBOLCHILARNING
FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK
TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH YO ‘LLARI.
Modern Science and
Research
,
4
(5), 508-513.
34.
Tuychiyev, K., Xudayberdiyev, N., & Mamadaliyev, S. (2025). O ‘SMIR YOSHIDAGI
KIKBOKSINGCHILARDA
MAXSUS
JISMONIY
TAYYORGARLIKNI
OSHIRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1848-1852.
35.
Abdullayev, I. X. (2023). IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL OF GRECO-ROMAN JUNIOR WRESTLERS. Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal, 9-20.
36.
Xushnudovich, A. I. (2023). ANALYZING THE COMPETITIVE PERFORMANCE OF
GRECO-ROMAN WRESTLING ATHLETES (http://econferencezone. org/index.
php/ecz/article/view/2387). In International Conference on Developments in Education
Hosted from Saint Petersburg, Russia https: econferencezone. org Aug 23rd.
128
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
37.
Khushnudovich, A. I. (2023). DEVELOPMENT OF SPECIAL PHYSICAL TRAINING
OF GRECO-ROMAN WRESTLERS WITH THE HELP OF SPECIAL
SIMULATORS/17th-TECH-FEST-2023 International Multidisciplinary Conference
Hosted from Manchester. England https://conferencea. org 25th August.
38.
Mo‘ydinov Maxsudbek Rustambek o‘g‘li, “BELBOG‘LI KURASHCHILARNING
KOORDINATSION
MASHQLAR
YORDAMIDA
TEXNIK
–
TAKTIK
TAYYORGARLIGINI TAKOMILLASHTIRISH”. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar
jurnali, volum-3, 272-282.
39.
Muydinov M.R. The importance of mobile technologies in enhancing technical and
tactical preparation in belt wrestling. Multidisciplinary Journal of Science and
Technology VOLUME-4, ISSUE-12 INDIA. 17-23.
40.
Mo‘ydinov Maxsudbek Rustambek o‘g‘li. Belbog‘li kurashchilarning texnik va taktik
tayyorgarligini takomillashtirish. Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar jurnali. 2024, 4
-son. 371-
379.
